Tỳ hưu ngậm tiền là mẫu tượng có một đồng xu, một chuỗi tiền nhỏ hoặc một viên châu nằm trong miệng con vật; viên châu có thể tạc liền, gắn cố định hoặc là viên rời xoay được bên trong hàm. Đây là mẫu hay bị nhầm với thiềm thừ, vì hình ảnh "ngậm tiền" vốn gắn với cóc ba chân nhiều hơn. Khi đứng trước một mẫu như vậy, bạn cần biết mình đang nhìn tỳ hưu hay thiềm thừ, viên châu có rời không, và nó có an toàn trong nhà có trẻ nhỏ không.
Bài này đi qua những điểm đó: các kiểu ngậm, cách nhận ra viên châu tạc liền khối với viên gắn keo, chất liệu thường dùng cho viên châu, cách đặt và lau những mẫu có chi tiết nhỏ dễ rơi. Phần ý nghĩa chỉ nhắc ở mức quan niệm, không đánh giá mẫu nào "mạnh" hơn mẫu nào.
Tỳ hưu ngậm tiền hay thiềm thừ ngậm tiền: đừng nhầm
Thiềm thừ là con cóc ba chân, dáng ngồi xổm, lưng nổi mụn, miệng rộng ngậm một đồng xu, thường ngồi trên đống tiền. Hình tượng cóc ngậm tiền có trong văn hoá dân gian Trung Hoa từ lâu và được biết đến rộng ở Việt Nam. Tỳ hưu thì là linh vật có dáng thú bốn chân, đầu giống sư tử hoặc rồng, có sừng, đôi khi có cánh, thân dài. Hai con khác hẳn nhau về dáng; chỉ cần nhìn số chân và lưng là phân biệt được.
Mẫu tỳ hưu ngậm tiền xuất hiện khi các xưởng bắt đầu kết hợp biểu tượng: cho tỳ hưu ngậm đồng xu như thiềm thừ, hoặc ngậm viên châu như rồng. Theo cách giải thích phổ biến trên thị trường, tỳ hưu được nói là chỉ ăn vào không nhả ra, nên việc ngậm tiền được hiểu là đang "giữ" của. Đây là lời giải thích theo quan niệm, không có trong sách cổ nào đáng tin cậy; bạn có thể tiếp nhận như một lớp ý nghĩa vui chứ không cần coi là quy tắc.
Biết phân biệt giúp bạn tránh mua nhầm khi đọc mô tả trên mạng. Có nơi ghi chung chung "linh vật ngậm tiền", ảnh chụp góc khuất, đến khi nhận mới thấy là cóc chứ không phải tỳ hưu, hoặc ngược lại. Hãy xin ảnh nhìn ngang toàn thân để đếm chân và xem dáng.
Các kiểu ngậm hay gặp
Phần trong miệng là chỗ các mẫu khác nhau. Bảng dưới gom những kiểu chính, kèm điểm cần kiểm cho từng kiểu.
| Kiểu ngậm | Cấu tạo | Chất liệu hay dùng | Điểm cần kiểm |
|---|---|---|---|
| Ngậm đồng xu tạc liền | Đồng xu là một phần của khối tượng, không tách được | Đá, gỗ, bột đá, đồng | Mép xu và răng có nét rõ hay nhoè |
| Ngậm đồng xu gắn rời | Đồng xu kim loại cắm vào khe miệng, có thể rút ra | Thân bột đá, resin; xu hợp kim | Xu có lỏng, dễ rơi không |
| Ngậm viên châu tạc liền xoay được | Thợ tạc viên châu ngay trong hàm từ cùng khối, viên lăn được nhưng không rơi ra | Đá tự nhiên, ngọc | Viên tròn đều, xoay trơn, khe hàm không nứt |
| Ngậm viên châu gắn keo | Viên châu riêng được dán vào miệng | Thân bột đá, resin, đồng; châu thuỷ tinh, đá | Vệt keo quanh viên, viên có lung lay |
| Ngậm chuỗi tiền | Một dây xâu vài đồng xu treo từ miệng xuống | Đồng, hợp kim | Dây có gỉ, móc có chắc |
Kiểu viên châu tạc liền mà xoay được là kiểu đòi hỏi tay nghề nhất: thợ phải khoét dần từ khe miệng, chừa lại một khối rồi mài tròn nó ngay trong hàm. Nếu bạn gặp mẫu đá tự nhiên có viên châu xoay trơn, không có dấu keo và khe miệng hẹp hơn viên châu, đó là dấu hiệu khá rõ của kiểu làm này.
Chi tiết rời và chuyện an toàn trong nhà
Đồng xu và viên châu nhỏ là vật dễ hóc. Với nhà có trẻ dưới ba tuổi, mọi chi tiết rời cỡ đầu ngón tay đều là nguy cơ hóc nếu trẻ cầm được. Mẫu có xu cắm rời hoặc châu gắn keo nên đặt ở tầm cao ngoài tầm với, hoặc chọn mẫu tạc liền khối.
Chi tiết rời dễ thất lạc. Xu cắm rời rất hay rơi khi lau hoặc khi có người nhấc tượng lên xem. Nhiều gia đình cất xu riêng rồi quên mất, tượng còn lại cái miệng trống. Nếu muốn giữ đủ bộ, bạn có thể dùng một chấm keo dẻo trong suốt loại gỡ được để cố định.
Viên châu gắn keo có thể bong khi nóng ẩm. Keo kém gặp nắng chiếu hoặc mùa nồm có thể giòn và nhả. Kiểm tra định kỳ bằng cách lắc rất nhẹ tượng gần tai; nghe tiếng lạch cạch là lúc nên dán lại.
Thú cưng cũng tò mò. Mèo hay khều vật tròn lăn được. Mẫu có viên châu xoay hoặc chuỗi xu đung đưa nên tránh đặt trên kệ thấp, kệ cạnh chỗ mèo nằm.
Không dùng chi tiết rời làm đồ chơi. Một số người lớn hay lấy viên châu ra xoay cho trẻ xem. Việc này vô tình dạy trẻ coi đó là đồ chơi. Tốt hơn là giữ tượng như một món trưng bày, chỉ người lớn chạm.
Viên châu làm bằng gì và nhìn thế nào
Với mẫu tạc liền, viên châu là cùng khối với thân: tượng mã não thì châu mã não, tượng ngọc hoàng long thì châu hoàng long. Màu châu theo màu đá ở phần đầu, có thể đậm hơn hoặc nhạt hơn thân một chút vì vân đá thay đổi theo khối. Đây là điểm cộng, vì nó cho thấy viên châu không phải gắn thêm.
Với mẫu gắn rời, viên châu có thể là thuỷ tinh, pha lê, đá tự nhiên mài tròn, hoặc nhựa. Thuỷ tinh và pha lê thường trong vắt, có thể lẫn bọt khí tròn nhỏ; đá tự nhiên mài tròn có vân, có khi có vết rạn bên trong; nhựa nhẹ, sờ ấm và dễ trầy. Không loại nào sai cả, chỉ cần người bán ghi đúng tên. Viên châu thuỷ tinh mà mô tả là "ngọc" thì đó là ghi sai.
Viên châu xoay được thường làm khách thích thú, nhưng chính vì xoay nhiều mà khe hàm hay mòn hoặc sứt. Với tượng đá, khi xoay nên dùng đầu ngón tay đẩy nhẹ, không dùng vật cứng chọc vào khe. Nếu viên châu kẹt, đừng cố bẩy ra; khe hàm mỏng rất dễ nứt, và một khi đã nứt thì gần như không sửa được cho đẹp.
Một số mẫu đồng có viên châu bằng đồng cùng màu, đúc liền và đánh bóng sáng hơn thân. Kiểu này bền nhất, không lo rơi, không lo bong, hợp với chỗ đông người qua lại.
Đặt mẫu ngậm tiền theo quan niệm và theo thực tế
Hướng đầu. Theo cách bày phổ biến, nhiều người cho đầu tỳ hưu quay ra cửa chính hoặc cửa sổ, với cách hiểu là đón từ bên ngoài vào. Có trường phái khác lại nói tuỳ theo hướng nhà. Bạn không cần lo đúng sai; chọn hướng nào để tượng nhìn đẹp từ chỗ bạn hay ngồi là hợp lý.
Độ cao. Phần hấp dẫn của mẫu này nằm ở chi tiết trong miệng, nên tượng đặt ngang tầm mắt hoặc thấp hơn một chút sẽ dễ nhìn. Đặt quá cao trên nóc tủ thì không ai thấy viên châu hay đồng xu.
Ánh sáng. Viên châu đá hoặc pha lê sẽ đẹp hơn khi có đèn chiếu xiên từ trên xuống. Tuy nhiên tránh để nắng chiếu trực tiếp vào viên châu trong suốt lâu ngày, vì vật trong và tròn có thể hội tụ ánh nắng tạo điểm nóng trên đồ vật bên cạnh.
Bàn làm việc. Chọn mẫu cỡ nhỏ, ưu tiên kiểu tạc liền để không có chi tiết rơi vào bàn phím hay ngăn kéo.
Lau mẫu có miệng ngậm chi tiết nhỏ
Bụi đọng trong khe miệng là chỗ khó lau nhất của mẫu này. Làm theo thứ tự sau để không làm sứt hàm và không làm rơi chi tiết:
- Đặt tượng trên khăn dày gấp đôi, phòng khi chi tiết rời rơi xuống mặt bàn cứng.
- Nếu đồng xu rời được, rút ra để riêng vào một chén nhỏ trước khi lau.
- Dùng cọ lông mềm loại nhỏ quét khe miệng, vừa quét vừa xoay nhẹ viên châu để bụi bên dưới lộ ra.
- Thổi bụi bằng bóng thổi; không dùng tăm, kim hay vật cứng chọc vào khe.
- Lau thân bằng khăn sợi nhỏ khô; với đá chịu nước, có thể dùng khăn hơi ẩm rồi lau khô ngay, riêng khe miệng phải thật khô để không đọng nước.
- Lắp lại đồng xu, lắc nhẹ thử để chắc mọi chi tiết đã vào vị trí.
Nếu tượng bằng đồng có xu hoặc châu đồng, khe miệng có thể lên màu xỉn sớm hơn thân vì ít được lau. Một chút dầu bảo dưỡng kim loại bôi mỏng bằng cọ, sau đó lau sạch phần thừa, sẽ giúp chậm xỉn.
Hỏi mua mẫu ngậm tiền: danh sách nên có
Khi mua qua ảnh, bạn nên hỏi rõ những điểm sau để không bất ngờ khi mở hộp:
- Viên châu hoặc đồng xu là tạc liền, gắn keo hay rời.
- Chất liệu của thân và của viên châu, ghi riêng từng phần.
- Ảnh nhìn ngang toàn thân để chắc là tỳ hưu, không phải thiềm thừ hay kỳ lân.
- Ảnh chụp sát khe miệng dưới ánh sáng tốt để kiểm vết nứt, vệt keo.
- Kích thước tổng và đường kính viên châu.
- Cách đóng gói phần đầu: có chèn xốp vào khe miệng không.
- Chính sách đổi khi viên châu bong hoặc đồng xu thiếu lúc nhận hàng, và thời hạn báo lỗi.
Khi mở hộp, đừng vội lấy tượng ra bằng cách nắm vào đầu. Nhấc từ dưới bụng, đặt lên mặt phẳng có khăn, rồi mới kiểm tra miệng: viên châu còn trong hàm, đồng xu còn đủ, khe không mẻ. Quay video lúc mở hộp là cách đơn giản để có bằng chứng nếu cần đổi.
Nếu nhà có trẻ nhỏ, hãy nói rõ với người bán để được tư vấn mẫu tạc liền khối. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so các kiểu ngậm trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu có ngậm tiền được không hay chỉ thiềm thừ mới ngậm?
Trong hình tượng cổ, đồng tiền ngậm trong miệng gắn chủ yếu với thiềm thừ. Tỳ hưu ngậm tiền là cách kết hợp biểu tượng của các xưởng hiện đại. Không có quy định nào cấm, đây chỉ là một mẫu trang trí, chọn hay không tuỳ bạn thích.
Viên châu xoay được trong miệng tượng đá làm thế nào?
Thợ khoét từ khe miệng vào, chừa lại một khối đá bên trong rồi mài dần cho tròn, khiến viên châu lăn được mà không lọt ra vì khe miệng hẹp hơn viên. Cách làm này tốn công và đòi hỏi kinh nghiệm, nên thường gặp ở mẫu đá tự nhiên làm kỹ.
Đồng xu trong miệng bị mất có ảnh hưởng gì không?
Về thực tế, tượng chỉ mất một chi tiết trang trí. Theo quan niệm, một số người muốn tượng đủ bộ nên tìm xu thay. Bạn có thể dùng một đồng xu trang trí cùng cỡ, cố định bằng chấm keo dẻo để không rơi tiếp.
Mẫu ngậm châu có hợp để trong phòng trẻ em không?
Không nên nếu viên châu rời hoặc gắn keo, vì nguy cơ hóc. Với phòng trẻ, nếu gia đình muốn bày, nên chọn mẫu tạc liền khối, cỡ lớn hơn nắm tay trẻ, đặt trên kệ cao ngoài tầm với.
Viên châu thuỷ tinh có làm tượng kém giá trị không?
Viên châu thuỷ tinh hoặc pha lê là lựa chọn phổ biến ở mẫu giá vừa, không có gì sai nếu được ghi đúng tên. Giá trị của tượng nằm ở chất liệu thân và tay nghề chạm. Chỉ nên cảnh giác khi viên thuỷ tinh được mô tả là ngọc hay đá quý.
Khe miệng tượng đá bị nứt nhỏ có nên mua không?
Khe miệng là phần mỏng nhất của mẫu ngậm châu. Vết nứt nhỏ có thể lan ra khi viên châu bị xoay mạnh hoặc khi nhiệt độ thay đổi. Nếu thấy nứt ngay từ đầu, bạn nên chọn con khác thay vì hy vọng nó giữ được lâu.