Tượng tỳ hưu gỗ là tượng tạc nguyên khối hoặc ghép từ các loại gỗ như hương, trắc, mun, mít, pơ mu; so với đá và đồng, tượng gỗ nhẹ hơn nhiều, ấm tay, ít vỡ khi rơi, nhưng nhạy với độ ẩm nên dễ nứt chân chim, cong đế hoặc bị mọt nếu đặt sai chỗ. Người chọn tỳ hưu gỗ thường là gia đình đã có sẵn bàn ghế, tủ kệ gỗ và muốn món bày hoà vào không gian chung thay vì nổi bật bằng ánh kim hay màu đá.
Về ý nghĩa, tỳ hưu gỗ không khác tỳ hưu bằng chất liệu khác: theo quan niệm dân gian, đây là linh vật gắn với hình ảnh giữ gìn của cải trong nhà. Điều làm tượng gỗ khác là chuyện vật liệu: mỗi loại gỗ có màu, mùi, độ nặng riêng, cách chạm cũng để lại dấu vết rõ hơn trên gỗ. Bài này giúp bạn nhìn một con tỳ hưu gỗ như người trong nghề nhìn: gỗ gì, chạm thế nào, có dễ nứt không và giữ ra sao.
Tỳ hưu gỗ khác tỳ hưu đá, đồng ở những điểm nào
Khác biệt đầu tiên là trọng lượng. Một con tỳ hưu gỗ dài chừng ba gang tay có thể nhấc bằng một tay dễ dàng, trong khi con đồng hoặc đá cùng kích thước nặng gấp nhiều lần. Nhẹ thì dễ bày trên kệ treo tường, tủ mỏng, bàn kính, nhưng cũng dễ bị gạt đổ khi trẻ nhỏ hoặc mèo chạy qua, nên đế và chỗ đặt cần tính kỹ hơn bạn tưởng.
Khác biệt thứ hai là bề mặt. Đá và đồng sau khi đánh bóng có độ phản chiếu cao, nhìn từ xa đã thấy loá. Gỗ thì hút sáng, màu trầm, vân gỗ chạy dọc thân tượng làm hình khối mềm đi. Chính vì vậy tỳ hưu gỗ hợp với phòng khách kiểu truyền thống, phòng đọc sách, phòng trà, ít hợp với không gian toàn kính và thép.
Khác biệt thứ ba là độ bền với môi trường. Gỗ là vật liệu hút và nhả ẩm theo mùa: mùa nồm ở miền Bắc gỗ nở ra, mùa hanh khô gỗ co lại. Tượng tạc nguyên khối từ một khúc gỗ dày dễ nứt hơn tượng ghép, vì phần lõi và phần ngoài co giãn không đều. Đá và đồng không có chuyện này. Bù lại, gỗ rơi thường chỉ mẻ hoặc gãy một chi tiết nhỏ, còn đá rơi xuống nền gạch có khi vỡ đôi.
Cuối cùng là chuyện chi tiết. Gỗ cứng như trắc, mun giữ được nét vảy, bờm, móng khá sắc; gỗ mềm như mít, pơ mu thì nét tròn hơn, chạm sâu quá dễ sứt. Khi xem tượng, bạn nên đặt kỳ vọng chi tiết theo đúng loại gỗ, đừng so một con gỗ mít với một con đồng đúc.
Những loại gỗ hay dùng tạc tỳ hưu
Bảng dưới gom các loại gỗ gặp nhiều khi tìm tượng tỳ hưu gỗ. Tên gọi trên thị trường đôi khi lẫn lộn, một tên có thể chỉ vài loài gần nhau, nên coi đây là mô tả phổ biến chứ không phải phép định danh khoa học.
| Loại gỗ | Màu và vân | Mùi | Độ nặng, độ cứng | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|---|---|
| Gỗ hương | Nâu đỏ đến vàng nâu, vân xoắn đẹp | Thơm nhẹ, rõ hơn khi mới chạm | Nặng vừa, cứng | Giữ nét tốt, nhiều mẫu cỡ vừa để kệ |
| Gỗ trắc | Nâu đỏ sẫm đến gần đen, vân sọc | Mùi chua nhẹ đặc trưng | Rất nặng, rất cứng | Chi tiết sắc; hỏi rõ nguồn gốc gỗ |
| Gỗ mun | Đen hoặc đen sọc nâu | Gần như không mùi | Nặng, cứng, giòn | Dễ nứt nếu khô quá; đánh bóng lên rất đẹp |
| Gỗ mít | Vàng sẫm, để lâu ngả nâu | Không đáng kể | Nhẹ, mềm vừa | Ít nứt, nét chạm tròn, giá mềm hơn |
| Gỗ pơ mu | Vàng nhạt đến nâu nhạt | Thơm rõ, mùi tinh dầu | Nhẹ, mềm | Ít mọt nhờ tinh dầu; chi tiết nhỏ dễ sứt |
| Gỗ xá xị, long não | Vàng nâu, vân mịn | Mùi hắc như long não | Nhẹ vừa | Mùi mạnh, nên thử ngửi trước khi đặt phòng ngủ |
Với các loại gỗ quý thuộc nhóm trắc, cẩm lai, sưa, việc khai thác và mua bán chịu quy định quản lý lâm sản và công ước về buôn bán loài nguy cấp. Bạn không cần thành chuyên gia pháp lý, chỉ cần hỏi người bán gỗ có nguồn gốc rõ ràng hay không và tránh những món được giới thiệu mập mờ kiểu "gỗ rừng lâu năm không rõ xuất xứ". Gỗ trồng hoặc gỗ thông dụng như mít, hương nuôi trồng vẫn cho tượng đẹp nếu tay thợ tốt.
Chạm tay hay chạm máy: đọc trên một con tượng bày
Nhìn góc trong. Chỗ giao giữa chân và bụng, giữa cằm và ngực là nơi lộ tay nghề nhất. Thợ chạm tay thường đi đục vào tận góc, để lại mặt cắt hơi gãy khúc, đôi chỗ còn vết đục nhỏ. Máy phay tạo hình bằng mũi tròn nên góc trong hay bo tròn đều nhau, có khi còn những đường song song mảnh nếu khâu chà nhám chưa kỹ.
So hai bên đối xứng. Tượng máy gần như đối xứng tuyệt đối: hai chân trước, hai bên bờm giống hệt nhau. Tượng chạm tay có độ lệch nhẹ, mỗi lọn bờm một khác. Lệch nhẹ không phải lỗi, nhưng lệch đến mức một bên vai cao hẳn, đầu lệch trục thân thì là tay nghề vụng.
Xem chi tiết nhỏ. Vảy trên lưng, móng chân, răng là phần máy làm khá đều nhưng nông, thợ giỏi làm sâu và có khối. Nhiều xưởng hiện nay kết hợp: máy phá khối và tạo dáng thô, thợ chạm lại chi tiết bằng tay. Cách làm này phổ biến và hợp lý, bạn chỉ cần người bán nói thật quy trình.
Đừng chỉ dựa vào lời "chạm tay trăm phần trăm". Câu này rất hay được dùng để quảng bá. Thay vì tin lời, bạn xin xem ảnh chụp sát góc trong, mặt dưới bụng và phần đuôi. Mấy vị trí ấy khó che bằng ảnh đẹp, và nhìn qua ba vị trí đó bạn đã đoán được tượng làm theo cách nào.
Chạm máy không có nghĩa là kém. Với tượng cỡ nhỏ, số lượng nhiều, chạm máy giúp tỷ lệ chuẩn và giá dễ tiếp cận. Điều quan trọng là khâu hoàn thiện: chà nhám đều, không xơ gỗ, lớp dầu hoặc sơn phủ mịn, không đọng giọt trong kẽ.
Chọn cỡ và đế cho tỳ hưu gỗ
Vì gỗ nhẹ và màu trầm, tượng gỗ nhìn nhỏ hơn thực tế khi đặt giữa không gian rộng. Một con dài khoảng một gang tay đặt trên bàn làm việc thì vừa mắt, nhưng đặt trên kệ tivi dài gần hai mét sẽ lọt thỏm. Cách ước lượng đơn giản: chiều dài tượng nên vào khoảng một phần năm đến một phần tư chiều dài mặt kệ nếu chỉ bày một con, và chừa khoảng trống hai bên để vân gỗ có chỗ "thở" về mặt thị giác.
Tượng gỗ thường đi kèm đế gỗ cùng loại hoặc đế gỗ khác màu. Đế nên rộng hơn chân tượng một chút, có lót nỉ hoặc chân cao su mỏng để không trượt và không làm xước mặt kệ. Với tượng nguyên khối, phần đáy đôi khi được khoét rỗng để giảm nứt; đây là cách làm tốt, không phải bớt vật liệu. Nếu tượng và đế rời nhau, kiểm tra xem có chốt gỗ hoặc lỗ định vị không, vì tượng nhẹ đặt trơn trên đế rất dễ xê dịch.
Ở nhà có trẻ nhỏ, bạn nên đặt tượng gỗ ở tầm cao ngoài tầm với, hoặc dùng một ít keo dán dạng đất sét chuyên cho đồ trưng bày để giữ đế. Sừng và đuôi tỳ hưu gỗ thường là chi tiết mảnh, chỉ một cú gạt tay là gãy. Với nhà nuôi mèo, tránh kệ hẹp sát cửa sổ, nơi mèo hay nhảy lên ngồi.
Vì sao tỳ hưu gỗ nứt, cong, mọt và cách phòng
Nứt chân chim do co ngót. Khi không khí khô đi đột ngột, ví dụ bật điều hoà liên tục hoặc đặt cạnh cửa sổ nắng gắt, mặt ngoài gỗ mất ẩm nhanh hơn lõi và co lại, tạo những vết nứt mảnh hướng theo thớ. Đặt tượng xa luồng gió điều hoà, xa nắng chiếu trực tiếp và tránh đặt ngay trên nóc tivi, tủ lạnh, nơi hơi ấm toả lên.
Cong đế, hở mối ghép do ẩm. Mùa nồm, gỗ hút ẩm và nở ra; tượng ghép nhiều mảnh có thể hở keo ở mối nối. Nếu nhà bạn ẩm lâu ngày, chạy máy hút ẩm hoặc mở cửa thông gió vào những hôm khô ráo giúp ích hơn bất kỳ loại dầu nào.
Mọt và mối. Gỗ chưa được xử lý kỹ hoặc gỗ có nhiều dác (phần gỗ non bên ngoài lõi) dễ bị mọt. Dấu hiệu là những lỗ tròn rất nhỏ và bột gỗ mịn rơi dưới đế. Thấy vậy, bạn tách tượng khỏi đồ gỗ khác, gói kín và nhờ thợ mộc hoặc nơi bán xử lý; đừng tự xịt hoá chất lên tượng trong phòng kín.
Mốc trắng. Một lớp mốc mờ ở kẽ bờm, dưới bụng sau mùa mưa là chuyện thường gặp. Lau bằng khăn khô mềm, để tượng chỗ thoáng; nếu mốc bám sâu, dùng khăn hơi ẩm vắt thật kiệt rồi lau lại bằng khăn khô ngay.
Chỗ nên tránh. Không đặt tượng gỗ trong nhà tắm, sát bếp nấu, sát bể cá hoặc ngoài ban công có mưa hắt. Những vị trí này không liên quan đến chuyện kiêng kỵ, đơn giản là quá ẩm hoặc quá nóng với gỗ.
Lau bụi và dưỡng dầu cho tượng gỗ
Tượng gỗ không cần chăm cầu kỳ. Một quy trình nhẹ nhàng vài tháng một lần là đủ giữ màu và độ bóng:
- Phủi bụi kẽ chạm bằng cọ lông mềm khô, loại cọ vẽ hoặc cọ trang điểm cũ, đi theo chiều vảy và bờm.
- Lau toàn thân bằng khăn cotton khô. Không dùng khăn ướt sũng, không ngâm nước, không đưa tượng vào vòi nước.
- Nếu bề mặt đã khô xỉn, thấm một lượng rất nhỏ dầu dưỡng gỗ chuyên dụng hoặc sáp ong lên khăn, không đổ thẳng lên tượng.
- Xoa mỏng theo thớ gỗ, đặc biệt ở lưng và đầu là chỗ hay được chạm tay; kẽ sâu chỉ cần đầu cọ chấm qua.
- Để tượng khô thoáng vài giờ, rồi dùng khăn sạch lau lại lần cuối để bỏ phần dầu thừa, tránh bám bụi.
- Với tượng phủ sơn PU bóng hoặc sơn màu, bỏ bước dầu; chỉ cần lau khô vì dầu không thấm qua lớp sơn.
Tránh xịt nước lau kính, cồn hoặc chất tẩy đa năng lên tượng gỗ. Cồn làm khô và bạc lớp dầu, chất tẩy có thể làm mờ lớp phủ chỉ sau vài lần dùng.
Mua tượng tỳ hưu gỗ: hỏi gì trước khi chốt
Trước khi đặt mua, đặc biệt là mua qua mạng, bạn nên có câu trả lời rõ cho những điểm sau:
- Tên loại gỗ và gỗ tự nhiên nguyên khối, gỗ ghép hay gỗ ép phủ màu.
- Kích thước dài, rộng, cao của tượng và của đế, tính cả sừng, đuôi.
- Trọng lượng thực tế, để biết tượng có quá nhẹ so với loại gỗ được nói không.
- Bề mặt hoàn thiện bằng dầu, sáp, sơn PU hay sơn màu; có phủ chống mọt không.
- Ảnh chụp sát mặt dưới bụng, góc trong và vết nối nếu có.
- Cách đóng gói: bọc xốp từng chi tiết sừng, đuôi; có hộp cứng không.
- Chính sách đổi khi tượng nứt, gãy trong vận chuyển và thời hạn báo lỗi.
Khi nhận hàng, ngửi thử tượng: mùi gỗ tự nhiên dễ chịu là bình thường, còn mùi hắc của sơn mới nồng nặc thì nên để tượng ở chỗ thoáng vài ngày trước khi đưa vào phòng ngủ. Nếu muốn so nhiều mẫu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy rồi đối chiếu với những điểm ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu gỗ có kém ý nghĩa hơn tỳ hưu đá hay đồng không?
Theo quan niệm dân gian, ý nghĩa của tỳ hưu nằm ở hình tượng chứ không ở vật liệu. Một số người chọn chất liệu theo ngũ hành của mệnh, nhưng đó là cách nhìn của từng trường phái. Về thực tế, chọn gỗ hay đá nên dựa vào không gian, độ bền và sở thích của gia đình.
Tượng gỗ mới mua có vết nứt mảnh ở đáy có sao không?
Vết nứt nhỏ theo thớ ở đáy hoặc trong lòng khoét rỗng khá thường gặp với tượng nguyên khối. Nếu vết nứt không lan lên thân, không chạy qua chân hay cổ thì chủ yếu là chuyện thẩm mỹ. Nứt chạy ngang qua chân, cổ hoặc sừng thì nên đổi vì có thể gãy về sau.
Có nên đặt tỳ hưu gỗ ngoài sân hoặc ban công không?
Không nên. Mưa, nắng và độ ẩm ngoài trời làm gỗ nứt, bạc màu và mục khá nhanh, kể cả gỗ cứng. Nếu muốn đặt ngoài trời, đá tạc hoặc đồng là lựa chọn bền hơn; tượng gỗ nên ở trong nhà, nơi thoáng và có mái che.
Làm sao biết tượng là gỗ thật hay nhựa giả gỗ?
Nhựa đúc giả gỗ thường có vân in lặp lại, sờ mát và trơn đều, gõ nghe đục ngắn. Gỗ thật có vân liên tục chạy theo khối, ở chỗ chạm sâu thấy rõ thớ, gõ nghe ấm hơn. Mặt dưới đế là chỗ dễ kiểm nhất vì ít được sơn phủ.
Bao lâu thì nên dưỡng dầu cho tượng gỗ một lần?
Với tượng hoàn thiện bằng dầu hoặc sáp, khoảng ba đến sáu tháng một lần là đủ, nhà khô hoặc dùng điều hoà nhiều thì có thể dày hơn. Dấu hiệu cần dưỡng là bề mặt khô xỉn, mất độ bóng nhẹ. Tượng phủ sơn bóng thì chỉ cần lau bụi.
Tỳ hưu gỗ có bày theo cặp được không?
Được. Nhiều gia đình bày một cặp đặt đối xứng trên kệ hoặc hai bên tủ. Với gỗ, nên chọn hai con cùng loại gỗ, cùng lớp hoàn thiện để màu ăn nhau, vì cùng một loại gỗ nhưng khác lô vẫn có thể chênh màu khá rõ.