Cùng một loại đá, hạt vòng có thể được hoàn thiện theo ba kiểu bề mặt chính: trơn bóng (mài tròn rồi đánh bóng), mài giác (cắt thành nhiều mặt phẳng nhỏ) và mài nhám (làm mờ bề mặt). Mỗi kiểu thay đổi cách viên đá bắt sáng, cảm giác khi chạm và cách nó lộ ra vết xước theo thời gian. Hạt trơn bóng phô màu và độ trong; hạt giác lấp lánh khi xoay cổ tay; hạt nhám trầm, mịn tay, ít lộ dấu cọ xát.
Không có kiểu nào "tốt hơn" một cách tuyệt đối. Chọn đúng kiểu bề mặt là chọn theo loại đá, theo việc bạn làm hằng ngày và theo phong cách bạn muốn. Bài này đi qua từng kiểu, chỉ ra loại đá nào hợp kiểu nào, và những điểm cần soi khi mua để biết bề mặt được hoàn thiện kỹ hay qua loa.
Hạt trơn bóng: kiểu phổ biến nhất
Hạt trơn bóng là hạt được mài thành hình cầu rồi đánh bóng tới khi bề mặt phản chiếu được ánh sáng như gương. Đây là kiểu mặc định của phần lớn vòng tay đá trên thị trường, từ thạch anh, mã não tới mắt hổ. Bề mặt bóng cho phép ánh sáng đi vào đá và phản xạ ra ngoài ít bị tán xạ, nên màu và độ trong của đá được thấy rõ nhất. Với những loại có hiệu ứng quang học như mắt hổ hay đá mặt trăng, độ bóng tốt cộng với hình cầu đều là điều kiện để dải sáng chạy mượt khi xoay hạt.
Nhược điểm của hạt trơn bóng là lộ vết. Bụi trong không khí có chứa các hạt cát nhỏ với độ cứng gần bằng thạch anh, nên ngay cả một chuỗi thạch anh 7 Mohs, sau một thời gian dài đeo hằng ngày, cũng có thể có những vết xước mảnh khi soi nghiêng dưới đèn. Với đá mềm hơn như obsidian, lapis, ngọc lam, vết xước đến nhanh hơn và mặt bóng mờ đi ở những chỗ tiếp xúc nhiều.
Độ bóng cũng là chỗ thể hiện tay nghề. Hạt đánh bóng kỹ phản chiếu hình cửa sổ hay bóng đèn thành một đốm sắc nét, không méo. Hạt đánh bóng qua loa phản chiếu mờ, nhoè, hoặc có những vùng sần như vỏ cam. Khi so hai chuỗi cùng loại đá, cách nhanh nhất là đặt cạnh nhau dưới một bóng đèn và nhìn đốm phản chiếu trên từng hạt.
Hạt mài giác: lấp lánh nhưng cần soi kỹ
Cấu tạo. Hạt mài giác được cắt thành nhiều mặt phẳng nhỏ, thường từ vài chục tới hơn một trăm mặt trên một hạt cỡ 8 ly. Mỗi mặt phẳng phản xạ ánh sáng theo một hướng riêng, nên khi bạn xoay tay, hạt lóe sáng từng đốm thay vì sáng đều như hạt tròn.
Hợp với đá trong. Kiểu mài giác phát huy rõ nhất ở đá trong hoặc bán trong như thạch anh tím, thạch anh vàng, thạch anh khói, ngọc hồng lựu. Ánh sáng đi vào, dội qua lại giữa các mặt rồi thoát ra, làm màu đá sâu và sống động hơn. Với đá đục như mã não đen hay lapis, mài giác chỉ tạo hiệu ứng ánh mặt, không có chiều sâu.
Cạnh giác là điểm yếu. Mỗi đường gặp nhau giữa hai mặt là một cạnh mảnh. Với đá cứng như thạch anh, cạnh khá bền; với đá mềm hoặc có mặt cát khai như huỳnh thạch, đá mặt trăng, cạnh dễ sứt khi va vào mặt bàn. Chuỗi hạt giác đá mềm đeo lâu thường có các cạnh tròn đi, giảm hẳn độ lấp lánh.
Dễ bị trộn với thuỷ tinh. Thuỷ tinh mài giác, nhiều nơi gọi là "pha lê", rẻ hơn nhiều và rất sáng. Đặt cạnh thạch anh thật, thuỷ tinh có cạnh giác thường tròn hơn do được ép khuôn hoặc đánh bóng nhanh, và hay có bọt khí tròn bên trong. Hạt giác đá thật có cạnh sắc, mặt phẳng hơn, nhưng nhìn bằng mắt thường đôi khi khó phân biệt, nên tên vật liệu ghi trên hoá đơn vẫn là thứ cần hỏi.
Đều mặt là dấu tay nghề. Trên một chuỗi hạt giác tốt, các mặt có kích thước gần đều, hàng mặt chạy song song quanh lỗ khoan. Hạt mài vội có mặt to mặt nhỏ, cạnh không gặp nhau tại một điểm, nhìn kỹ thấy lệch.
Hạt mài nhám: vẻ trầm và cảm giác mịn tay
Hạt mài nhám, người bán hay gọi là hạt mờ hoặc hạt matte, là hạt sau khi mài tròn được làm mờ bề mặt bằng cách phun cát mịn hoặc lăn với bột mài, thay vì đánh bóng. Bề mặt có vô số vết lõm cực nhỏ làm ánh sáng tán xạ, nên hạt không phản chiếu mà có vẻ mịn như sứ chưa tráng men. Kiểu này được nhiều người, đặc biệt là nam giới, chọn cho vòng đeo hằng ngày vì không bóng loáng, hợp với đồng hồ dây da và trang phục công sở.
Ưu điểm lớn nhất của hạt nhám là ít lộ vết xước nhỏ. Bề mặt đã nhám sẵn, nên những vết cọ xát nhẹ hằng ngày gần như không thay đổi vẻ ngoài. Hạt nhám cũng ít trơn tay, cầm chắc hơn. Nhược điểm là màu đá trông nhạt và mờ hơn khi khô, sẫm lại khi ướt, và bề mặt có xu hướng bám dầu da, mồ hôi rõ hơn, tạo những mảng bóng loang không đều sau một thời gian đeo mà không lau.
Không phải loại đá nào cũng hợp mài nhám. Đá có màu đẹp nhờ độ trong như thạch anh tím mất đi chiều sâu khi nhám. Đá đục, màu đậm như onyx đen, mắt hổ nâu, obsidian, đá núi lửa lại hợp vì vẻ trầm được nhấn mạnh. Một số chuỗi phối hạt nhám làm nền với vài hạt bóng làm điểm, tạo tương phản bề mặt thay cho tương phản màu.
So sánh nhanh ba kiểu bề mặt hạt
Bảng dưới gom các điểm khác biệt chính để bạn đối chiếu với nhu cầu của mình. Đánh giá ở đây là so sánh tương đối giữa ba kiểu trên cùng một loại đá, không phải điểm số tuyệt đối.
| Tiêu chí | Trơn bóng | Mài giác | Mài nhám |
|---|---|---|---|
| Phô màu và độ trong | Tốt | Rất tốt với đá trong | Kém, màu nhạt khi khô |
| Độ lấp lánh khi cử động | Vừa, sáng đều | Cao, lóe từng đốm | Thấp |
| Lộ vết xước nhỏ | Dễ thấy khi soi nghiêng | Thấy ở cạnh giác | Ít thấy |
| Điểm dễ hỏng | Mặt bóng mờ dần | Cạnh giác sứt | Bám dầu da, loang bóng |
| Hợp loại đá | Hầu hết, nhất là đá có hiệu ứng sáng | Thạch anh, garnet, đá trong | Đá đục, màu đậm |
| Hợp hoàn cảnh | Đeo hằng ngày, đa dụng | Dự tiệc, phối trang phục | Công sở, phong cách tối giản |
| Dễ bị trộn hàng thay thế | Thuỷ tinh, nhựa đúc | Thuỷ tinh mài giác | Đá nhuộm phun nhám |
Nếu bạn chỉ có một chiếc vòng để đeo mọi lúc, hạt trơn bóng thạch anh hoặc mắt hổ là lựa chọn ít rủi ro nhất. Nếu bạn làm việc tay chân nhiều và ngại vết xước, hạt nhám đá đậm màu là phương án đáng cân nhắc. Hạt giác hợp làm chiếc vòng thứ hai cho những dịp cần điểm sáng.
Soi bề mặt hạt trước khi chọn
Dù chọn kiểu nào, những điểm dưới đây cho biết bề mặt được hoàn thiện kỹ hay không. Bạn chỉ cần một bóng đèn và vài phút:
- Đốm phản chiếu trên hạt bóng: sắc nét, tròn, không méo là đánh bóng tốt; mờ nhoè hoặc vỡ thành nhiều mảng là đánh bóng qua loa.
- Vùng sần vỏ cam: nghiêng hạt dưới đèn, nếu thấy bề mặt gợn như vỏ cam là hạt bị đánh bóng quá nhanh hoặc đá có độ cứng không đều.
- Miệng lỗ khoan: với cả ba kiểu, miệng lỗ phải tròn, không sứt. Hạt nhám đôi khi che được sứt miệng lỗ, nên cần nhìn gần.
- Độ đều nhám: hạt nhám tốt mờ đều khắp mặt; hạt nhám vội có chỗ mờ chỗ bóng, nhất là quanh lỗ khoan.
- Cạnh giác: chạm nhẹ đầu ngón tay, cạnh đá thật cứng thường sắc hơn cạnh thuỷ tinh ép khuôn.
- Độ đều giữa các hạt: trong một chuỗi, các hạt nên cùng kiểu và cùng mức hoàn thiện; một vài hạt khác hẳn có thể là hạt bị thay thế.
Những điểm này không giúp bạn giám định loại đá, nhưng cho biết người làm có cẩn thận hay không. Một chuỗi được hoàn thiện bề mặt kỹ thường cũng được khoan lỗ và xâu dây kỹ.
Ý nghĩa theo quan niệm và chuyện chọn theo phong cách
Trong các tài liệu phong thủy phổ thông, kiểu bề mặt hạt ít khi được bàn riêng. Một số người cho rằng hạt tròn trơn tượng trưng cho sự viên mãn, trọn vẹn, nên thích hạt bóng tròn đều; số khác thích hạt giác vì sự lấp lánh gợi cảm giác tươi vui. Đây là cách gán ý nghĩa theo hình dáng, giống như người ta thích hình tròn hơn hình vuông, không có chuẩn mực bắt buộc nào.
Thực tế hơn, kiểu bề mặt thay đổi cách chiếc vòng hợp với trang phục và đồ đeo khác. Hạt bóng đi được với hầu hết trang phục. Hạt giác đứng cạnh đồng hồ kim loại sáng bóng tạo cảm giác đồng bộ, nhưng cạnh đồng hồ dây da trầm có thể hơi chói. Hạt nhám hợp với đồng hồ dây da, vòng gỗ, vải lanh, nhưng đặt cạnh trang sức vàng bóng có thể trông lệch tông.
Bạn cũng có thể kết hợp: chuỗi hạt nhám làm nền, vài hạt bóng cùng loại đá làm điểm. Kiểu phối "cùng đá khác mặt" này giữ màu đồng nhất mà vẫn có nhịp, và không phải lo chuyện độ cứng chênh lệch vì tất cả là cùng một loại đá.
Chăm sóc theo từng kiểu bề mặt
Hạt trơn bóng chỉ cần lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm sau khi đeo, để khô rồi cất. Không dùng khăn có sợi thô hay giấy ráp, cũng không dùng kem đánh bóng kim loại vì có hạt mài làm mờ mặt đá. Nếu mặt bóng đã mờ do xước, việc đánh bóng lại cần máy và bột mài chuyên dụng, nên mang tới thợ làm đá thay vì tự xử lý.
Hạt giác cần chú ý chỗ bám bẩn ở các rãnh giữa mặt. Một chiếc bàn chải lông thật mềm và nước sạch là đủ, chải nhẹ theo các hàng mặt rồi lau khô. Cất riêng để cạnh giác không cọ vào hạt khác hay kim loại. Với đá mềm mài giác, tránh đeo khi làm việc có va chạm.
Hạt nhám bám dầu da nên cần lau thường xuyên hơn. Lau bằng khăn ẩm với một chút xà phòng trung tính pha loãng nếu đá chịu được nước, rồi lau lại bằng nước sạch và để khô. Không thoa dầu hay sáp lên hạt nhám vì sẽ làm bề mặt bóng loang không đều, mất đúng vẻ mờ mà bạn đã chọn. Khi so mẫu, bạn có thể xem các mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để biết chuỗi là hạt bóng, giác hay nhám trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Hạt mài giác có phải đá thật không hay toàn là pha lê?
Có cả hai. Thạch anh, garnet, citrine đều được mài giác làm hạt vòng, nhưng thuỷ tinh mài giác, thường gọi là pha lê, cũng rất phổ biến và rẻ hơn. Cạnh giác đá thật thường sắc hơn, thuỷ tinh hay có bọt khí tròn; cách chắc nhất vẫn là hỏi tên vật liệu.
Hạt nhám có phải là đá kém chất lượng được làm mờ để che khuyết điểm không?
Không nhất thiết. Mài nhám là một kiểu hoàn thiện có chủ ý, được chọn vì vẻ trầm và ít lộ vết xước. Tuy vậy, bề mặt nhám cũng có thể che bớt vết nứt nhỏ hay sứt miệng lỗ, nên bạn vẫn nên soi kỹ từng hạt dưới đèn.
Có thể đánh bóng lại hạt nhám thành hạt bóng không?
Về kỹ thuật là được, thợ làm đá có thể đánh bóng lại bằng máy và bột mài. Nhưng việc này tốn công, hạt có thể nhỏ đi một chút, và với chuỗi nhiều hạt thì chi phí so với mua chuỗi mới cần cân nhắc. Hỏi thợ trước khi quyết định.
Vì sao hạt nhám bị bóng loang sau vài tháng đeo?
Đó là do dầu da, mồ hôi và kem dưỡng thấm vào các vết lõm nhỏ trên bề mặt nhám, cộng với cọ xát làm mòn đỉnh các gợn nhám. Lau định kỳ bằng khăn ẩm với xà phòng trung tính giúp giảm hiện tượng này, nhưng không phục hồi hoàn toàn chỗ đã mòn.
Hạt giác hay hạt bóng bền hơn khi đeo hằng ngày?
Với cùng loại đá cứng như thạch anh, hạt bóng tròn bền hơn vì không có cạnh mảnh để sứt. Hạt giác vẫn đeo hằng ngày được nhưng sau thời gian dài các cạnh có thể tròn đi, giảm độ lấp lánh. Với đá mềm, chênh lệch độ bền càng rõ.
Mắt hổ có nên chọn hạt nhám không?
Mắt hổ đẹp nhất nhờ dải ánh sáng sợi chạy trên bề mặt, và hiệu ứng này cần hạt tròn đều, đánh bóng tốt. Hạt mắt hổ nhám vẫn có màu nâu vàng trầm đẹp nhưng gần như mất ánh sợi. Chọn nhám nếu bạn thích vẻ mộc, chọn bóng nếu muốn thấy hiệu ứng sáng.