Vòng tay đá phai hay đổi màu thường vì một trong bốn nguyên nhân: màu của đá vốn không bền với ánh nắng hoặc nhiệt, đá xốp hút dầu da và mồ hôi, đá được nhuộm và thuốc nhuộm trôi dần, hoặc lớp phủ bề mặt bị mòn. Mỗi nguyên nhân gắn với những loại đá cụ thể, và cách giữ màu cũng khác nhau.
Hiểu đúng nguyên nhân giúp bạn tránh hai sai lầm: một là lo lắng theo những lời đồn kiểu "đá phai là đá đã hút hết điều xấu", hai là dùng nhầm cách làm sạch khiến màu hỏng nhanh hơn. Bài này đi qua từng nhóm, kèm cách nhận biết khi mua và cách chăm sóc để màu giữ được lâu.
Nhóm đá có màu không bền với nắng và nhiệt
Thạch anh tím. Màu tím của thạch anh tím liên quan tới sắt trong mạng tinh thể và tác động của bức xạ tự nhiên. Màu này không bền với nhiệt: khi bị nung lên vài trăm độ C, đá chuyển sang vàng hoặc gần như không màu, và đây chính là cách nhiều thạch anh vàng trên thị trường được tạo ra. Tiếp xúc với ánh nắng mạnh kéo dài nhiều tháng cũng được ghi nhận làm một số mẫu nhạt dần.
Thạch anh khói. Màu khói cũng sinh ra từ các tâm màu trong tinh thể, có thể nhạt khi gặp nhiệt cao. Đeo hằng ngày không đủ nhiệt để thay đổi màu, nhưng để vòng gần bếp, trên mặt taplô ô tô giữa trưa nắng là những tình huống nên tránh.
Thạch anh hồng. Nhiều tài liệu về đá quý ghi nhận thạch anh hồng có thể nhạt màu dần khi phơi nắng mạnh lâu ngày. Mức độ tuỳ mẫu, và đeo trên tay dưới tay áo thường không ảnh hưởng đáng kể. Điều nên tránh là treo vòng ở cửa sổ có nắng chiếu trực tiếp nhiều giờ mỗi ngày.
Huỳnh thạch. Một số mẫu huỳnh thạch tím hoặc xanh cũng có thể nhạt khi chịu ánh sáng mạnh trong thời gian dài. Huỳnh thạch còn mềm và giòn, nên vốn đã cần cất kỹ.
Đá màu bền. Ngược lại, mắt hổ, obsidian, mã não màu tự nhiên, ngọc hồng lựu, thạch anh vàng đã nung thường giữ màu ổn định trong điều kiện đeo bình thường. Đây là những loại đá hợp làm vòng đeo ngoài trời nhiều.
Đá xốp đổi màu vì mồ hôi, dầu da và mỹ phẩm
Một số loại đá có cấu trúc xốp, nghĩa là có những lỗ rỗng rất nhỏ trong đá. Ngọc lam (turquoise) là ví dụ điển hình: ngọc lam tự nhiên chưa xử lý có thể hút dầu da, mồ hôi, kem dưỡng, nước hoa vào các lỗ rỗng, dần dần chuyển từ xanh da trời sang xanh lục hoặc sẫm màu không đều. Đây là lý do phần lớn ngọc lam làm vòng trên thị trường đã được "ổn định hoá", tức là ngấm nhựa hoặc chất kết dính để bịt lỗ rỗng.
Lapis lazuli cũng nhạy với hoá chất và có thể mờ đi khi tiếp xúc nhiều với chất tẩy rửa, nước nóng. Malachite là đồng cacbonat, nhạy với axit nhẹ như nước chanh, giấm, một số chất tẩy, nên dễ xỉn bề mặt nếu bạn đeo khi nấu ăn hay lau dọn. Hổ phách là nhựa cây hoá thạch, theo thời gian có xu hướng sẫm màu dần do ôxy hoá, và rất kỵ cồn, nước hoa, keo xịt tóc.
Với những loại đá này, thứ tự đeo trong ngày có ý nghĩa thực tế: thoa kem dưỡng, xịt nước hoa, chờ khô rồi mới đeo vòng; tháo vòng trước khi rửa tay bằng dung dịch có cồn hay rửa bát. Sau khi đeo, lau nhẹ bằng khăn mềm khô để loại mồ hôi trước khi cất.
Nhận biết nguyên nhân qua cách màu thay đổi
Cách màu thay đổi thường gợi ý nguyên nhân. Bảng dưới gom các trường hợp hay gặp để bạn đối chiếu khi thấy vòng của mình khác đi.
| Hiện tượng | Nguyên nhân thường gặp | Loại đá hay gặp |
|---|---|---|
| Nhạt đều khắp hạt sau nhiều tháng | Màu không bền với ánh sáng hoặc nhiệt | Thạch anh tím, thạch anh hồng, huỳnh thạch |
| Ngả xanh lục, sẫm loang ở mặt tiếp xúc da | Đá xốp hút dầu, mồ hôi | Ngọc lam chưa ổn định hoá |
| Ra màu lên dây chun trắng, lên da khi ra mồ hôi | Thuốc nhuộm trôi | Howlite, magnesite, mã não, thạch anh rạn nhuộm |
| Màu nhạt dần quanh lỗ khoan và vết nứt | Thuốc nhuộm vốn đọng ở đó, trôi trước | Đá nhuộm các loại |
| Lộ lớp xám, bạc dưới màu sáng óng ánh | Lớp phủ bề mặt bị mòn | Hematite mạ màu, thạch anh phủ titan |
| Bề mặt xỉn, mất bóng | Axit nhẹ hoặc cọ xát | Malachite, lapis, ngọc lam |
| Sẫm dần đều theo năm tháng | Ôxy hoá tự nhiên | Hổ phách |
Một chiếc vòng có thể chịu nhiều nguyên nhân cùng lúc. Nếu không chắc, hãy chụp ảnh cận cảnh dưới ánh sáng ban ngày và hỏi người bán hoặc thợ làm đá, kèm thông tin bạn đã đeo và vệ sinh vòng thế nào.
Đá nhuộm và lớp phủ: không phải lỗi, nhưng phải được ghi rõ
Nhuộm là cách xử lý phổ biến trong ngành đá. Mã não có cấu trúc vi tinh thể xốp, ngấm thuốc nhuộm tốt, nên mã não xanh lá, xanh dương, hồng rực trên thị trường phần lớn là mã não nhuộm. Howlite và magnesite là hai loại đá trắng hay được nhuộm để giả ngọc lam hoặc tạo màu tươi. Thạch anh được làm rạn bằng nhiệt rồi nhúng màu, gọi là thạch anh rạn nhuộm. Màu nhuộm trên mã não thường khá bền, nhưng trên howlite và thạch anh rạn có thể trôi khi ngâm nước, gặp cồn hoặc mồ hôi nhiều.
Lớp phủ là một kiểu xử lý khác: hạt hematite nhân tạo được mạ màu vàng, cầu vồng; thạch anh được phủ lớp kim loại mỏng bằng công nghệ lắng đọng hơi để có ánh óng ánh, thường được bán với tên "thạch anh aura". Lớp phủ đẹp khi mới nhưng mòn dần ở chỗ cọ xát, lộ phần đá bên dưới.
Đá nhuộm, đá phủ không có gì sai nếu người bán nói rõ và giá phù hợp. Vấn đề chỉ nảy sinh khi chúng được bán như đá màu tự nhiên. Khi mua, câu hỏi nên đặt ra là "màu này tự nhiên hay đã qua xử lý" và đề nghị ghi câu trả lời trên hoá đơn. Một mô tả trung thực thường ghi rõ chữ "nhuộm", "ổn định hoá" hay "phủ".
Kiểm thử nhẹ nhàng nếu nghi đá nhuộm
Những bước dưới đây chỉ gợi ý dấu hiệu, không thay được giám định. Chỉ áp dụng với đá cứng, không xốp như thạch anh, mã não, howlite; không thử với hổ phách, ngọc lam, lapis, malachite hay hạt có lớp phủ, vì có thể làm hỏng bề mặt.
- Soi quanh lỗ khoan và vết nứt bằng đèn pin: màu đậm tụ thành vệt ở những chỗ này là dấu hiệu thường gặp của đá nhuộm.
- Quan sát dây xâu: nếu dây chun trắng hoặc trong suốt đã ngả màu giống màu hạt, có thể thuốc nhuộm đã trôi sang.
- Lau một hạt bằng bông hơi ẩm nước ở chỗ khuất, chờ vài phút. Bông dính màu là dấu hiệu rõ ràng.
- So màu giữa các hạt: màu tự nhiên thường hơi khác nhau giữa các hạt; màu đều tăm tắp, rực bất thường trên cả chuỗi nên được hỏi lại.
- Ghi lại kết quả và hỏi người bán thay vì thử mạnh hơn bằng hoá chất. Các phép thử dùng dung môi có thể làm hỏng vòng và mất quyền đổi trả.
Nếu bạn muốn biết chắc chắn một viên đá đã qua xử lý hay chưa, nơi có thiết bị giám định đá quý là địa chỉ phù hợp. Với vòng tay giá trị vừa phải, nhiều người chọn cách đơn giản hơn là mua ở nơi ghi rõ vật liệu và chấp nhận đổi trả.
Quan niệm "đá phai màu là đá đã làm xong việc"
Trong các câu chuyện quanh vật phẩm phong thủy, người ta hay nghe rằng vòng đá phai màu, nứt hay đổi màu là vì đá đã "hút" điều không tốt thay cho người đeo, nên cần thay vòng mới hoặc làm lễ. Đây là cách giải thích theo quan niệm dân gian, không có cơ sở đo lường. Những gì xảy ra với màu đá đều có nguyên nhân vật lý, hoá học rõ ràng như đã nêu ở trên.
Biết điều này giúp bạn quyết định bình tĩnh hơn. Nếu chiếc vòng vẫn đẹp với bạn, bạn có thể tiếp tục đeo. Nếu màu đã nhạt quá mức, thay hạt hoặc mua vòng mới là lựa chọn về thẩm mỹ, không phải vì sợ hãi. Không cần chi tiền làm lễ hay mua "vòng giải" chỉ vì màu thay đổi.
Nhiều gia đình vẫn giữ nếp cất vòng cũ vào hộp, hoặc đặt ở bàn thờ, chậu cây như một cách trân trọng món đồ đã gắn bó. Đó là lựa chọn riêng, không có đúng sai. Điều quan trọng là bạn hiểu chiếc vòng đổi màu vì đâu để chăm chiếc tiếp theo tốt hơn.
Cách giữ màu vòng đá đeo hằng ngày
Những thói quen dưới đây áp dụng được cho hầu hết vòng đá, đặc biệt hữu ích với các loại nhạy màu đã nêu:
- Không phơi nắng để "nạp năng lượng" với thạch anh tím, thạch anh hồng, huỳnh thạch; nếu theo tập quán muốn làm sạch, chọn cách không dùng nắng gắt.
- Tránh nguồn nhiệt: không để vòng trên taplô ô tô, cạnh bếp, gần máy sấy tóc.
- Đeo vòng sau cùng, tháo vòng trước tiên: sau khi thoa kem, xịt nước hoa; trước khi tắm, rửa bát, bơi.
- Không ngâm vòng trong nước muối với đá xốp, đá nhuộm, hổ phách, malachite.
- Lau khô sau khi đeo trong ngày nóng, ra nhiều mồ hôi.
- Cất trong túi vải tối màu, chỗ khô ráo, tránh ánh sáng trực tiếp.
- Hỏi rõ xử lý khi mua: biết đá đã nhuộm, ổn định hoá hay phủ để chăm cho đúng.
Nếu bạn muốn chọn chiếc vòng ít lo phai màu, các loại như mắt hổ, obsidian, mã não màu tự nhiên, ngọc hồng lựu là lựa chọn ổn định. Bạn có thể xem các mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để biết đá có qua xử lý hay không trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh tím phơi nắng có bị mất màu không?
Có thể nhạt dần nếu phơi nắng mạnh kéo dài, và chắc chắn đổi màu nếu gặp nhiệt cao vài trăm độ. Đeo hằng ngày dưới ánh sáng bình thường không đáng lo, nhưng không nên phơi vòng thạch anh tím ngoài nắng nhiều giờ theo cách "nạp năng lượng".
Vòng đá ra màu lên tay khi đổ mồ hôi là đá giả phải không?
Không hẳn là đá giả, mà rất có thể là đá thật đã được nhuộm, như howlite hay mã não nhuộm. Đá nhuộm không phải hàng gian nếu được ghi rõ. Nếu người bán nói là màu tự nhiên mà vòng ra màu, bạn có cơ sở để trao đổi lại.
Ngọc lam đổi màu có phục hồi được không?
Thường không phục hồi hoàn toàn được, vì dầu và mồ hôi đã ngấm vào lỗ rỗng của đá. Thợ có thể làm sạch bề mặt phần nào, nhưng màu đã ngả thường ở lại. Cách tốt nhất là phòng ngừa: tránh mỹ phẩm, lau khô sau khi đeo.
Thạch anh aura bị bong màu có sao không?
Thạch anh aura là thạch anh được phủ lớp kim loại mỏng để có ánh óng ánh. Lớp phủ mòn dần ở chỗ cọ xát là hiện tượng bình thường, lộ phần thạch anh bên dưới. Không ảnh hưởng an toàn, chỉ thay đổi vẻ ngoài.
Có nên dùng nước muối để làm sạch vòng đá không?
Với thạch anh nguyên khối, nước muối loãng ít gây hại nếu rửa lại bằng nước sạch và lau khô. Nhưng với đá xốp, đá nhuộm, hổ phách, malachite, ngọc lam, muối có thể làm xỉn bề mặt hoặc trôi màu. Lau bằng khăn ẩm là cách an toàn chung.
Hổ phách sẫm màu theo thời gian có phải hỏng không?
Không phải hỏng. Hổ phách là nhựa cây hoá thạch, theo thời gian có xu hướng sẫm dần do ôxy hoá, nhiều người còn thích vẻ trầm đó. Tránh cồn, nước hoa và nhiệt cao giúp quá trình này chậm và đều hơn.