Một cặp sư tử đá cỡ lớn có thể nặng hàng trăm ký đến vài tấn mỗi con, nên việc đưa về và lắp đặt cần được tính như một hạng mục xây dựng nhỏ: ước cân nặng, chuẩn bị đường vào, đổ móng cho bệ, neo tượng vào bệ và bảo vệ tượng trong lúc cẩu. Phần lớn sự cố với tượng lớn, từ mẻ tai, gãy quả cầu đến lún nghiêng, đổ vỡ, xảy ra ở khâu này chứ không phải do chất lượng đá.
Bài này đi theo trình tự từ lúc chốt mẫu đến lúc tượng đứng vững trên bệ, kèm những điểm cần thống nhất với xưởng và thợ. Các con số trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ; mọi tính toán kết cấu cho tượng rất nặng nên có thợ xây hoặc kỹ sư xem tại chỗ.
Ước cân nặng trước khi bàn chuyện chở
Câu hỏi đầu tiên với tượng lớn không phải là đẹp hay không, mà là nặng bao nhiêu. Cân nặng quyết định loại xe, có cần cẩu hay không, đường vào nhà có đi được không, và bệ phải chịu tải thế nào. Hãy hỏi xưởng cân nặng ước tính của từng con và của bệ nếu có bệ đá đồng bộ.
Nếu xưởng không cho con số, bạn có thể ước theo thể tích. Đá vôi, cẩm thạch, granite đều có tỉ trọng khoảng 2,6–2,8, tức mỗi mét khối đá đặc nặng khoảng 2,6–2,8 tấn. Tượng sư tử không đặc như một khối hộp, nên trọng lượng thực chỉ bằng một phần thể tích khối bao ngoài. Ví dụ giả định: một con sư tử có khối bao ngoài 0,5 m × 0,8 m × 1,2 m, tức 0,48 m³; nếu phần đá chiếm khoảng một nửa khối bao, tượng nặng khoảng 0,24 × 2,7 ≈ 650 kg.
Con số ước này chỉ để hình dung. Tượng đục thủng nhiều, quả cầu rỗng, chân tách rời thân sẽ nhẹ hơn; tượng granite khối đặc sẽ nặng hơn. Điều quan trọng là bạn biết mình đang xử lý vài chục ký, vài trăm ký hay cả tấn, để chuẩn bị đúng.
Tượng bột đá, composite cùng kích thước nhẹ hơn nhiều, có thể khiêng tay, nhưng vẫn cần neo vì nhẹ nên dễ đổ. Tượng xi măng đúc có cốt thép thì nặng ngang hoặc gần bằng đá.
Chuẩn bị đường vào và ngày giao
Trước ngày xe tới, nên đi một vòng từ đầu đường vào tới chỗ đặt và kiểm tra lần lượt:
- Đường vào có cho xe tải, xe cẩu đi không: bề rộng ngõ, độ cao dây điện, cành cây, biển hạn chế tải trọng, giờ cấm xe tải trong khu đô thị.
- Chỗ xe đỗ để cẩu: nền có đủ cứng để chân chống cẩu đứng vững, có cống, nắp ga, mái tôn hàng xóm trong tầm quay cần cẩu không.
- Khoảng cách từ chỗ xe đỗ tới vị trí bệ: cẩu với tới được không, hay phải dùng xe nâng tay, con lăn, ván trượt để đưa tiếp.
- Bệ đã đổ xong và đủ ngày bảo dưỡng chưa; nếu chưa, không nên đặt tượng nặng lên bê tông non.
- Thời tiết ngày giao: tránh mưa to, gió lớn, vì nền trơn và cần cẩu khó điều khiển.
- Báo trước cho hàng xóm nếu xe phải chắn lối đi chung trong thời gian cẩu.
Hỏi rõ với xưởng: phí chở đã gồm cẩu hạ xuống bệ chưa, ai chịu trách nhiệm nếu tượng mẻ vỡ trong lúc chở và cẩu, có kèm thợ lắp không. Nhiều tranh cãi phát sinh vì hai bên hiểu khác nhau chữ "giao tận nơi".
Móng và bệ: phần không ai nhìn thấy nhưng quyết định tất cả
Tượng nặng đặt trên nền lát gạch thông thường có thể làm vỡ gạch, lún nền, và sau một mùa mưa tượng nghiêng dần. Với tượng từ vài trăm ký trở lên, nên làm móng riêng cho bệ: đào bỏ lớp đất yếu, đổ bê tông lót, rồi đổ khối móng có cốt thép, kích thước lớn hơn đáy bệ. Nền đất đắp mới, đất bùn cần được xử lý kỹ hơn nữa.
Bệ có thể là một khối đá liền, một khối bê tông ốp đá, hoặc xây gạch rồi ốp. Bệ đá liền đẹp và chắc nhất nhưng nặng và đắt; bệ bê tông ốp đá là cách phổ biến, cân bằng giữa chi phí và độ bền. Dù làm cách nào, mặt bệ phải phẳng và cân bằng, kiểm tra bằng thước thuỷ theo hai chiều trước khi đặt tượng.
Nếu định neo tượng bằng chốt, phải tính vị trí chốt ngay từ khi đổ bệ, chừa lỗ hoặc đặt sẵn ống. Khoan bệ đá hoàn thiện sau này vẫn được nhưng dễ nứt cạnh nếu khoan gần mép.
Mặt trên bệ nên hơi dốc ra ngoài hoặc có rãnh để nước mưa không đọng quanh chân tượng. Nước đọng lâu ngày làm đá vôi lên rêu, ố chân và với tượng xi măng thì thấm vào cốt thép.
Neo tượng vào bệ: các cách thường dùng
Chốt inox và keo epoxy. Khoan lỗ ở đáy tượng và mặt bệ tương ứng, cắm chốt inox, bơm keo epoxy chuyên dụng cho đá rồi hạ tượng xuống. Đây là cách chắc chắn nhất cho tượng đá, chống được cả xô đẩy lẫn trộm.
Chỉ dùng keo hoặc vữa. Phết một lớp keo dán đá hoặc vữa xi măng giữa đáy tượng và bệ. Cách này giữ tượng không trượt, chống lật ở mức vừa phải với tượng rất nặng, nhưng không đủ với tượng nhẹ hoặc cao mảnh.
Bulông xuyên đế. Dùng cho tượng đồng, composite có đế rỗng hoặc tấm đế kim loại: bulông nở hoặc bulông hoá chất bắt vào bệ bê tông. Đây là cách bắt buộc nên làm với composite vì tượng rất nhẹ.
Đặt tự do không neo. Chỉ chấp nhận được với tượng rất nặng, thấp, đế rộng, nằm trong sân kín. Ở cổng mặt đường, tượng không neo vừa có rủi ro đổ khi bị va, vừa dễ bị trộm.
Chừa đường tháo khi cần. Nếu nghĩ sau này có thể chuyển nhà, chuyển tượng, hãy dùng keo có thể cắt được hoặc chốt không bơm keo kín, để tháo ra không phải đục vỡ đáy tượng.
Bảo vệ tượng trong lúc cẩu và hạ
Khâu cẩu là lúc tượng dễ hỏng nhất. Dây cáp thép quấn trực tiếp quanh cổ hoặc thân có thể làm sứt bờm, gãy tai, trầy mặt đá. Cách đúng là dùng dây cẩu bản vải, lót thêm chăn hoặc tấm xốp ở những chỗ dây tì vào, và không bao giờ móc dây vào các chi tiết lồi như quả cầu, sư tử con, đuôi.
Tượng lớn thường được xưởng đóng khung gỗ hoặc kê trên pallet. Nên giữ nguyên khung cho tới khi tượng gần tới vị trí bệ, rồi mới tháo, để hạn chế va chạm. Khi hạ, có hai người dùng dây giằng giữ tượng không xoay, một người quan sát mặt đáy để căn đúng vị trí chốt.
Trước khi hạ hẳn, đặt hai thanh gỗ kê dưới đáy để có khe rút dây cẩu ra. Sau khi căn chỉnh xong, dùng xà beng có đệm gỗ bẩy nhẹ để rút thanh kê, hạ tượng xuống lớp keo hoặc chốt. Tuyệt đối không để người đứng dưới hoặc thò tay vào khe giữa tượng và bệ khi tượng còn treo.
Nhớ thống nhất trước ai là người chỉ huy, và trái phải tính theo mốc nào nếu là cặp đực cái, để không phải cẩu lên lại lần thứ hai.
Di dời hoặc thay một cặp sư tử cũ
Không ít gia đình lắp sư tử mới khi cổng đã có một cặp cũ, hoặc phải chuyển tượng khi sửa cổng, nâng nền. Tháo tượng đã neo bằng chốt và keo epoxy khó hơn lắp nhiều: keo epoxy bám rất chắc, cố bẩy mạnh có thể làm vỡ đáy tượng hoặc bung mặt bệ. Thợ có kinh nghiệm thường cắt mạch keo bằng lưỡi cắt mỏng chạy quanh chân đế, khoan giải phóng chốt, rồi mới cẩu.
Trước khi tháo, chụp ảnh và đo lại vị trí, hướng quay của từng con, đánh dấu trái phải để lắp lại đúng như cũ nếu cần. Với tượng cổ, tượng gia đình giữ qua nhiều đời, nên mời thợ đá xem trước tình trạng các vết nứt cũ, vì rung động khi tháo có thể làm vết nứt mở rộng.
Về tập quán, nhiều gia đình chọn ngày, thắp hương báo trước khi dời hoặc thay tượng ở cổng, coi đó là cách ứng xử trân trọng với vật đã gắn bó lâu năm. Việc làm thế nào là tuỳ nếp nhà và phong tục địa phương, không có nghi thức bắt buộc. Tượng cũ còn tốt có thể chuyển vào sân vườn, tặng lại đình làng, nhà thờ họ nếu nơi đó cần, thay vì đập bỏ.
Nếu thay tượng cũ bằng tượng mới khác kích thước, nhớ kiểm tra lại bệ: lỗ chốt cũ, mặt bệ có vừa đế mới không, có cần làm lại phần ốp đá không. Đây là khoản chi phí hay bị quên khi chỉ tính tiền tượng.
An toàn sau khi lắp: trẻ nhỏ, xe cộ và thời tiết
Một cặp sư tử đứng vững hôm lắp chưa chắc an toàn mãi. Vài việc nên làm sau đó:
- Dặn trẻ không trèo lên tượng; tượng neo chắc vẫn có thể gây ngã từ trên bệ cao, và chi tiết mảnh như tai, đuôi có thể gãy khi bị đu.
- Kiểm tra định kỳ chân bệ sau mùa mưa: có lún, nứt, nghiêng không; tượng có lung lay khi đẩy mạnh không.
- Lắp gờ chắn hoặc trồng bồn cây nhỏ phía ngoài bệ nếu bệ sát lối xe ra vào, để bánh xe không quệt.
- Ở vùng bão, kiểm tra kỹ các tượng nhẹ như composite trước mùa bão; có thể tạm hạ xuống hoặc chằng buộc.
- Không treo đèn, dây điện trang trí quấn quanh tượng đá; nước mưa và dây điện tạo rủi ro, còn móc treo làm trầy đá.
- Lưu ảnh và giấy tờ mua bán, phòng khi cần làm việc với bảo hiểm hoặc cơ quan chức năng nếu tượng bị mất.
Nếu đang so các mẫu sư tử cỡ lớn kèm bệ, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và hỏi thêm cân nặng để tính đường vận chuyển.
Câu hỏi thường gặp
Sư tử đá cao 1 mét nặng bao nhiêu?
Tuỳ dáng và loại đá, một con sư tử đá cao khoảng 1 mét có thể nặng từ vài trăm ký đến gần một tấn. Tượng chạm thủng nhiều nhẹ hơn, tượng granite khối đặc nặng hơn. Nên hỏi xưởng con số cụ thể của từng con.
Có cần đổ móng riêng cho bệ sư tử đá không?
Với tượng từ vài trăm ký trở lên, nên làm móng riêng có cốt thép thay vì đặt trên nền lát gạch. Nền yếu hoặc đất đắp mới dễ làm tượng lún nghiêng sau mùa mưa. Tượng rất nặng nên có thợ xây hoặc kỹ sư xem tại chỗ.
Dán sư tử đá vào bệ bằng gì?
Cách chắc nhất là chốt inox kết hợp keo epoxy chuyên dụng cho đá. Tượng rất nặng, đế rộng có thể chỉ dùng keo hoặc vữa. Tượng đồng, composite nên bắt bulông xuyên đế vào bệ bê tông.
Cẩu tượng đá thế nào để không bị mẻ?
Dùng dây cẩu bản vải thay cáp thép, lót chăn hoặc xốp ở chỗ dây tì vào, không móc dây vào quả cầu, tai, đuôi. Giữ khung gỗ của xưởng tới gần vị trí bệ mới tháo, và có người giằng dây để tượng không xoay.
Tượng composite có cần neo không?
Rất cần. Composite rất nhẹ so với kích thước, đặt ngoài trời không neo thì gió lớn có thể làm đổ, vỡ hoặc gây nguy hiểm. Nên bắt bulông xuyên đế vào bệ bê tông, kiểm tra lại trước mùa bão.
Đặt tượng đá lên bệ bê tông vừa đổ được không?
Không nên. Bê tông cần thời gian bảo dưỡng để đạt cường độ; đặt tượng nặng lên bê tông non có thể làm nứt hoặc lún bệ. Hỏi thợ xây thời gian chờ phù hợp với loại bê tông và thời tiết.