Trên một cặp tượng sư tử kiểu Á Đông, con đực thường đặt một chân trước lên quả cầu, còn con cái đặt chân lên một con sư tử con nằm ngửa hoặc đang đùa bên chân. Đây là dấu hiệu chắc chắn và phổ biến nhất, chắc hơn bờm, chắc hơn cỡ thân. Theo cách nói phổ biến, đứng trong nhà nhìn ra, con đực đặt bên trái, con cái đặt bên phải.
Thực tế thị trường phức tạp hơn: có cặp cả hai con đều giữ cầu, có cặp không có cầu cũng không có con, có cặp sư tử kiểu Tây không phân biệt giới qua đạo cụ mà qua bờm. Bài này giúp bạn đọc từng chi tiết, hiểu ý nghĩa thường được gán cho chúng, và xử lý những cặp tượng không theo khuôn mẫu.
Quả cầu và sư tử con: dấu hiệu chính
Ở mẫu sư tử kiểu Trung Hoa và các biến thể phổ biến ở Việt Nam, đạo cụ dưới chân là cách phân biệt đực cái rõ ràng nhất. Con đực đặt một chân trước lên một quả cầu tròn. Quả cầu có thể trơn, có thể chạm hoa văn lưới đan, hoa văn dải lụa hoặc khắc lỗ thủng nhiều lớp như quả cầu lồng trong nhau ở những mẫu cầu kỳ.
Con cái đặt chân lên một con sư tử nhỏ. Sư tử con có thể nằm ngửa, ngóc đầu lên chạm vào chân mẹ, có thể đang bám, đang nghịch, có mẫu còn tạc sư tử con ngậm vào móng mẹ. Ở các mẫu cỡ nhỏ, sư tử con có khi chỉ là một khối tròn nhỏ có mặt và chân, dễ bị nhìn nhầm thành quả cầu nếu tượng đã mòn.
Ý nghĩa thường được giải thích khá thống nhất trong sách báo phổ thông: quả cầu tượng trưng cho quyền hành, sự cai quản, sự trọn vẹn; sư tử con tượng trưng cho việc nuôi dưỡng, che chở, nối dõi. Cặp tượng vì thế được hiểu như một gia đình đầy đủ canh giữ cửa nhà. Đây là cách diễn giải biểu tượng, không phải tác dụng.
Khi tượng đã cũ, đá mòn hoặc rêu phủ, hãy nhìn kỹ phần dưới chân: quả cầu có mặt cong đều và không có chi tiết mắt mũi, còn sư tử con dù mòn vẫn thường còn dấu đầu, tai hoặc đuôi. Sờ tay vào đôi khi rõ hơn nhìn.
Những chi tiết khác hay được dùng để phân biệt
Bờm. Ở sư tử thật, chỉ con đực có bờm. Nhưng trên tượng kiểu Á Đông, cả hai con thường có bờm xoăn từng lọn như nhau, vì đây là hình tượng cách điệu chứ không tả thực. Chỉ ở mẫu sư tử kiểu Tây, tạc theo dáng sư tử thật, bờm mới là dấu hiệu giới tính.
Miệng há hay ngậm. Một số mẫu tạc con này há miệng, con kia ngậm, nhất là ở tượng chịu ảnh hưởng Nhật Bản. Tuy vậy, rất nhiều cặp sư tử kiểu Trung Hoa cả hai con đều há. Đây không phải dấu hiệu chắc chắn, chỉ nên dùng phụ thêm.
Viên ngọc trong miệng. Nhiều tượng tạc một viên đá tròn lăn được trong miệng sư tử, khoét từ chính khối đá. Chi tiết này thể hiện tay nghề thợ, có ở cả con đực lẫn con cái, không dùng để phân biệt.
Chuông và dải lụa ở cổ. Vòng cổ có chuông, dải lụa thắt nơ là trang trí chung của cả hai con. Một số xưởng làm con đực có chuông to hơn, nhưng không phải quy ước phổ biến.
Cỡ thân. Trong một cặp làm đồng bộ, hai con thường cùng cỡ. Thấy một con to hẳn con kia thì nhiều khả năng đó là hai con không cùng bộ, không phải dấu hiệu đực cái.
Xếp trái phải: "tả nam hữu nữ" tính từ đâu
Cách xếp phổ biến được tóm trong câu "tả nam hữu nữ": nam bên trái, nữ bên phải. Điều hay gây tranh cãi là trái phải tính từ đâu. Theo cách hiểu được nhắc nhiều nhất trong tài liệu về sư tử trấn cửa, mốc là người đứng trong nhà, quay lưng vào nhà, nhìn ra cổng. Khi ấy con đực giữ cầu ở bên tay trái, con cái giữ con ở bên tay phải.
Đổi lại, nếu bạn đứng ngoài đường nhìn vào cổng, con đực sẽ ở bên tay phải của bạn. Nhiều cặp tượng bị đặt ngược chỉ vì thợ lắp đứng ngoài đường và áp câu "tả nam hữu nữ" theo hướng của mình. Trước khi cẩu tượng lên bệ, hãy thống nhất với thợ mốc đứng là trong nhà nhìn ra.
Lý do của cách xếp này gắn với quan niệm âm dương: bên trái là dương, thuộc về nam; bên phải là âm, thuộc về nữ, tính theo hướng người chủ ngồi quay mặt ra ngoài. Đây là quan niệm văn hoá, không có gì bất thường nếu một công trình xếp khác; ở đình chùa cổ, có nơi cặp linh vật không theo đúng quy ước này mà vẫn được giữ nguyên qua nhiều thế hệ.
Với gia đình không coi trọng quan niệm này, điều quan trọng hơn là hai con đứng cân đối và mặt quay hợp lý. Ở nhiều cặp làm theo mẫu cổ, khi đặt đúng bên thì chân giữ cầu của con đực và chân giữ con của con cái cùng nằm về phía lối đi, tức phía giữa cổng; đặt ngược bên, hai đạo cụ sẽ quay vào tường, nhìn từ ngoài vào khó thấy.
Đọc nhanh các kiểu cặp sư tử trên thị trường
Không phải cặp tượng nào cũng theo đúng khuôn quả cầu – sư tử con. Bảng dưới gom các kiểu hay gặp và cách xử lý khi xếp:
| Kiểu cặp tượng | Dấu hiệu | Phân biệt đực cái | Gợi ý khi xếp |
|---|---|---|---|
| Chuẩn kiểu Trung Hoa | Một con giữ cầu, một con giữ con | Rõ ràng | Đực trái, cái phải tính từ trong nhìn ra |
| Cả hai cùng giữ cầu | Hai quả cầu giống nhau | Không phân biệt | Xếp sao cho chân giữ cầu cùng nằm về phía lối đi, đối xứng |
| Không đạo cụ | Chân trước để trơn | Không phân biệt | Chọn theo dáng quay đầu cho đối xứng |
| Sư tử kiểu Tây | Tả thực, đực có bờm dài | Qua bờm | Thường là hai con đực đối xứng, xếp theo hướng đầu |
| Một há, một ngậm | Khác nhau ở miệng | Không chắc chắn | Hỏi xưởng ý đồ tạc trước khi xếp |
Với các mẫu sư tử tạc đối xứng gương, tức con bên trái quay đầu sang phải và ngược lại, hướng đầu quan trọng hơn chuyện đực cái: đặt sai hai con sẽ quay lưng vào nhau hoặc cùng nhìn ra ngoài hai phía, trông rời rạc.
Khi tượng không có dấu hiệu rõ ràng
Nếu cặp tượng của bạn không có quả cầu, không có sư tử con, hoặc cả hai con giống hệt nhau, đó không phải lỗi. Nhiều xưởng làm mẫu đối xứng đơn giản để dễ đúc, dễ tạc, hoặc làm theo đơn đặt hàng của khách không quan tâm chuyện đực cái. Trong trường hợp này, hãy xếp theo hướng đầu: hai con quay mặt hơi chếch vào trục giữa cổng, hoặc cùng nhìn thẳng ra trước.
Nếu muốn có đủ ý nghĩa một đôi, khi đặt tượng mới bạn nên chọn ngay từ đầu cặp có quả cầu và sư tử con. Đa số tượng đá, đồng, bột đá kiểu này đều có sẵn hai biến thể trong cùng một bộ khuôn hoặc cùng một mẫu tạc. Hỏi người bán ảnh chụp riêng chân trước của từng con để chắc.
Với tượng cổ hoặc tượng mua lại, có khi một con bị mất, chỉ còn một. Việc tạc hoặc đúc thêm một con cho đủ cặp hoàn toàn được, nhưng khó khớp màu đá và độ mòn. Thợ đá lành nghề có thể làm cũ con mới cho gần giống; bạn nên mang ảnh rõ và số đo con còn lại tới xưởng.
Một tình huống khác: mua phải hai con cùng là đực vì người bán ghép lẻ. Nếu hai con cùng cỡ, cùng màu, bạn vẫn có thể đặt đối xứng; nếu thấy không yên tâm về mặt ý nghĩa, hãy đổi một con lấy con cái cùng mẫu khi còn có thể.
Cặp sư tử nhỏ trong nhà: cách đọc đực cái có khác không
Với cặp sư tử đồng, sư tử đá quý hay bột đá cỡ để bàn, cách nhận ra con đực và con cái vẫn như tượng lớn: nhìn quả cầu và sư tử con dưới chân. Khác ở chỗ chi tiết nhỏ hơn nhiều, nhất là ở tượng đúc khuôn đã qua nhiều lần đổ, sư tử con có khi chỉ còn là một cục tròn mờ nét. Soi đèn pin nghiêng là cách nhanh để thấy đầu, tai hoặc đuôi của sư tử con.
Chỗ xếp cũng được tính theo cùng nguyên tắc, chỉ thay "cổng" bằng mặt trước của món đồ nội thất: bàn làm việc, tủ trưng bày, kệ cạnh cửa. Mốc thường dùng là người ngồi ở bàn hoặc đứng ở vị trí chủ nhìn ra phía trước, con đực ở tay trái, con cái ở tay phải. Với kệ trưng bày sát tường, mốc là quay lưng vào tường nhìn ra phòng.
Một số cặp nhỏ được làm theo phong cách hiện đại, đơn giản hoá đến mức không còn đạo cụ dưới chân. Khi đó, chuyện đực cái gần như chỉ còn ở tên gọi của người bán. Nếu bạn mua để trang trí, chọn theo dáng và màu là đủ; nếu muốn có ý nghĩa một đôi đầy đủ, hãy hỏi ảnh chụp chân trước từng con trước khi đặt hàng, vì ảnh sản phẩm thường chụp chéo góc nên giấu mất chi tiết này.
Ở tượng gắn liền một đế chung, tức hai con sư tử đứng trên cùng một tấm đế, vị trí trái phải đã được xưởng cố định sẵn. Bạn chỉ cần quay mặt trước của đế ra phía ngoài là xong.
Kiểm tra trước khi nhận tượng và trước khi lắp
Phân biệt đực cái chỉ có ích nếu bạn kiểm tra từ lúc nhận hàng. Danh sách ngắn dưới đây giúp tránh phải cẩu tượng xuống đặt lại:
- Xem chân trước của từng con: một con giữ cầu, một con giữ sư tử con, đúng như mẫu đã chọn.
- So hai con đứng cạnh nhau: cùng chiều cao, cùng màu đá hoặc màu sơn, cùng kiểu bờm và vòng cổ.
- Kiểm tra hướng quay đầu: hai con đối xứng gương hay cùng nhìn thẳng, để biết con nào đặt bên nào.
- Đánh dấu bằng phấn hoặc băng dính dưới đế "trái" và "phải" theo mốc đứng trong nhà nhìn ra.
- Dặn thợ lắp đặt mốc đứng thống nhất, nhất là khi người chỉ huy cẩu đứng ngoài đường.
- Kiểm tra quả cầu, sư tử con có bị mẻ trong lúc vận chuyển không, vì đây là chi tiết lồi dễ va chạm.
Nếu cần so các cặp sư tử có quả cầu và sư tử con rõ nét ở nhiều chất liệu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và hỏi thêm ảnh chụp chân từng con.
Câu hỏi thường gặp
Sư tử đực đặt bên trái hay bên phải cổng?
Theo cách nói phổ biến "tả nam hữu nữ", đứng trong nhà nhìn ra cổng thì con đực ở bên trái, con cái ở bên phải. Nếu đứng ngoài đường nhìn vào, vị trí sẽ đảo lại, nên cần thống nhất mốc đứng với thợ lắp.
Sư tử cái trên tượng có bờm không?
Trên tượng kiểu Á Đông, sư tử cái thường vẫn có bờm xoăn giống con đực, vì đây là hình tượng cách điệu. Chỉ ở mẫu sư tử tả thực kiểu phương Tây, con cái mới không có bờm như sư tử ngoài tự nhiên.
Quả cầu dưới chân sư tử đực có ý nghĩa gì?
Theo cách giải thích phổ biến, quả cầu tượng trưng cho quyền hành, sự cai quản và sự trọn vẹn. Đây là ý nghĩa biểu tượng trong văn hoá, giúp phân biệt con đực trong cặp tượng, không mang tác dụng cụ thể nào.
Hai con sư tử giống hệt nhau thì xếp thế nào?
Xếp theo hướng đầu cho đối xứng: hai con quay mặt hơi chếch vào trục giữa cổng hoặc cùng nhìn thẳng ra trước. Không có dấu hiệu đực cái thì không cần lo chuyện trái phải, chỉ cần cân đối và vững chắc.
Có nên đặt một con sư tử thay vì một cặp không?
Tập quán phổ biến là đặt theo cặp hai bên cổng để cân đối. Một con đơn lẻ thường gặp ở tượng để bàn, tượng trang trí trong nhà hơn là ở cổng. Nếu chỉ có chỗ cho một bên, có thể chọn linh vật khác hoặc chậu cây cho cân.
Sư tử há miệng và sư tử ngậm miệng là đực hay cái?
Không có quy ước thống nhất. Một số mẫu chịu ảnh hưởng Nhật Bản tạc một con há một con ngậm, nhưng nhiều cặp kiểu Trung Hoa cả hai đều há. Nên dựa vào quả cầu và sư tử con dưới chân để phân biệt thì chắc hơn.