Kiến trúc sư và kỹ sư xây dựng thường chọn vật phẩm gắn với chính công cụ nghề: thước Lỗ Ban, la bàn, chặn bản vẽ bằng đá, bình bút đá cho bút kỹ thuật, quả cầu nhỏ trên kệ mô hình; còn khi lên công trường thì gần như không đeo vòng, nhẫn, vì quy định an toàn lao động và nguy cơ vướng khi leo giàn, thao tác máy. Món theo người hay gặp là móc khoá nhỏ, đồng xu trong ví, mặt đeo cổ kín dưới áo bảo hộ.
Nghề xây dựng là nghề của bản vẽ và của hiện trường, hai môi trường rất khác nhau. Bài này đi qua bàn bản vẽ khổ lớn, phòng mô hình, xe đi công trường, chuyện an toàn khi leo giàn, và những món hay được dùng làm quà cho người trong nghề, như thước Lỗ Ban — món vừa là dụng cụ đo vừa là vật phẩm theo tập quán.
Thước Lỗ Ban và la bàn: dụng cụ nghề hay vật phẩm
Thước Lỗ Ban là thước dây hoặc thước gỗ có thêm các vạch chia cung tốt xấu theo tập quán xây dựng dân gian, dùng để chọn kích thước cửa, bàn thờ, tủ, bếp. Nhiều kiến trúc sư làm nhà ở cho gia đình Việt mang theo thước Lỗ Ban như một dụng cụ làm việc, vì chủ nhà hay hỏi. Vì vậy nó vừa là công cụ, vừa là vật phẩm gắn với nghề.
La bàn cũng vậy: kỹ sư khảo sát dùng la bàn địa chất, còn la bàn phong thuỷ có vòng chữ nhiều lớp là thứ một số kiến trúc sư làm nhà dân dụng sử dụng để xác định hướng theo yêu cầu chủ đầu tư. La bàn đồng hay gỗ đặt trên bàn làm việc là món trang trí đúng nghề, đẹp và có câu chuyện.
Cần nói rõ: kích thước theo thước Lỗ Ban và hướng theo la bàn là tập quán, không thay cho tiêu chuẩn thiết kế, quy chuẩn xây dựng. Một cửa thoát hiểm phải đủ rộng theo quy chuẩn phòng cháy, dù cung trên thước có thế nào. Người làm nghề hiểu rõ thứ tự đó, và chính điều đó làm thước Lỗ Ban trên bàn họ trở thành món đồ văn hoá hơn là một mệnh lệnh.
Bàn bản vẽ khổ lớn: đặt vật phẩm ở đâu cho khỏi vướng
Bàn của kiến trúc sư thường rộng hơn bàn văn phòng, 160–200 cm, có khi là bàn nghiêng, trên đó trải bản in khổ A1, A0, hai màn hình lớn, bút kỹ thuật, thước, dao rọc. Bản vẽ trải ra chiếm gần hết mặt bàn, nên vật phẩm đặt giữa bàn là vướng. Chỗ hợp là mép sau bàn, sát vách, hoặc kệ treo phía trên.
Chặn bản vẽ là món "đúng nghề" nhất. Hai, ba khối đá đặc nặng 400–600 gam, đáy phẳng lót nỉ, đặt ở góc giấy giữ bản vẽ không cuộn lại. Đá đen, đá xám, đá trắng vân mây đều hợp; chọn khối hình hộp hay hình trụ đơn giản thay vì tượng nhiều chi tiết, vì chặn giấy được nhấc lên đặt xuống hàng chục lần mỗi ngày. Khối đá trong suốt đè lên giấy can, giấy in cạnh cửa sổ có nắng thì lại có thể hội tụ ánh sáng, nên chặn trong chỉ dùng ở bàn không có nắng chiếu.
Bình bút cho kiến trúc sư phải chứa được bút kỹ thuật, bút chì kim, thước tỉ lệ, dao rọc, tức là sâu và rộng hơn bình bút thông thường. Bình đá nặng đáy không đổ khi rút thước dài. Một số người dùng hai bình: một bình đá cho bút, một khay đồng cho dao rọc, kim bấm, để đồ sắc không lẫn với bút.
Phòng mô hình, kệ trưng bày của văn phòng thiết kế
Văn phòng kiến trúc hay có kệ trưng bày mô hình công trình đã làm. Kệ này là chỗ khách hàng nhìn vào để đánh giá năng lực, nên vật phẩm đặt chen mô hình phải tiết chế: một quả cầu đá nhỏ, một la bàn đồng, một cây đá lá xanh mini là đủ. Đặt món lớn chiếm chỗ mô hình là làm lu mờ chính sản phẩm của văn phòng.
Mô hình bằng bìa, gỗ balsa, mica rất nhạy với ẩm và va chạm. Vật phẩm đặt cạnh không được có nước, như thác nước để bàn, vì hơi nước làm cong bìa; không nặng tới mức đè lên mặt kệ kính mỏng. Đồ đồng nhỏ, đá có đế là những món an toàn.
Văn phòng thiết kế nhỏ, vài người, hay chung một bàn dài làm việc nhóm. Ở đó mỗi người một góc, món riêng đặt trong phần bàn của mình, không lấn sang chỗ trải bản vẽ chung giữa bàn. Một khay gỗ nhỏ gom bút, thước, vật phẩm của từng người giúp bàn chung gọn mỗi cuối ngày.
Phòng họp với chủ đầu tư thì giống phòng họp công ty: món trung tính trên tủ thấp. Một tấm tranh đồng hoặc tranh đá vẽ phong cảnh kiến trúc, cầu, phố cổ là lựa chọn đúng giọng với nghề, nhiều văn phòng thích hơn tranh hoa lá hay linh vật.
Kỹ sư thiết kế kết cấu, dự toán: bàn nhiều màn hình, ít giấy
Không phải kỹ sư xây dựng nào cũng ở công trường. Kỹ sư kết cấu, dự toán, BIM ngồi trước hai ba màn hình cả ngày, chạy phần mềm tính toán, dựng mô hình ba chiều. Bàn của họ giống bàn người làm công nghệ: dây cáp, bàn phím, chuột, ổ cứng gắn ngoài. Vật phẩm đặt sau màn hình là không ai thấy; đặt trước màn hình là vướng tay.
Chỗ hợp là khe giữa hai màn hình, hoặc góc bàn phía tay không cầm chuột, với món cao dưới 12 cm. Quả cầu đá đục, cây đá mini, bình bút đá nhỏ là những món hay gặp. Món kim loại nặng đặt sát ổ cứng gắn ngoài, nếu có va chạm làm rơi ổ cứng đang chạy, có thể hỏng dữ liệu cả một dự án; đặt món xa thiết bị lưu trữ là một thói quen nên có.
Người làm dự toán, thanh quyết toán thường có thêm tập hồ sơ khối lượng dày, nên chặn giấy vẫn là món đáng có. Một kỹ sư dự toán sinh năm 1990 mệnh Thổ ở Bình Dương cũ, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh, dùng một khối thạch anh khói hình hộp vừa làm chặn hồ sơ vừa là món hợp mệnh trên bàn — ví dụ cho thấy món có ích luôn là lựa chọn bền nhất.
Lên công trường: không đeo vòng, nhẫn khi leo giàn và thao tác máy
Công trường là nơi đồ đeo trở thành rủi ro thật. Vòng tay, chuỗi hạt có thể móc vào thép chờ, ống giàn giáo, dây cẩu khi leo trèo hay với tay; nhẫn có thể vướng vào mép tôn, khe ván khuôn, gây tai nạn mất ngón — loại chấn thương mà ngành y gọi là tổn thương do nhẫn kéo. Quy định an toàn lao động trên công trường thường yêu cầu không đeo trang sức khi làm việc trên cao và gần máy móc, kể cả với kỹ sư giám sát chỉ đi kiểm tra.
Vì vậy kỹ sư hiện trường hay chọn vật phẩm không nằm trên tay: mặt đeo cổ nhỏ dưới áo bảo hộ, dây ngắn vừa cổ để không đung đưa ra ngoài khi cúi; đồng xu đồng trong ví; móc khoá nhỏ trên chùm chìa khoá xe. Mặt đeo cổ cũng nên tháo khi làm việc với hàn, vì kim loại nóng lên rất nhanh dưới tia lửa.
Món của kỹ sư trên công trường còn có chỗ khác: lán chỉ huy, container văn phòng công trường. Ở đây bụi xi măng bám dày, nhiệt độ cao mùa hè; đồ đồng mặt trơn, đá mặt nhẵn dễ lau, đặt trên bàn có tấm kính lót là đủ. Cây đá nhiều lá sẽ thành ổ bụi xi măng chỉ sau một tuần.
Bảng tóm: môi trường làm việc của người làm xây dựng và món hợp
Bảng sau gom các nơi kiến trúc sư, kỹ sư hay làm việc và cách chọn món:
| Nơi làm việc | Món hay chọn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bàn bản vẽ | Chặn bản vẽ đá 400–600 g, bình bút sâu | Đặt mép sau bàn; chặn trong tránh nắng |
| Kệ mô hình | La bàn đồng, quả cầu nhỏ có đế | Không lấn mô hình; không món có nước |
| Phòng họp chủ đầu tư | Tranh đồng phong cảnh kiến trúc | Món trung tính, đúng giọng nghề |
| Lán, container công trường | Đồ đồng, đá mặt nhẵn trên kính lót | Bụi xi măng; tránh cây đá nhiều lá |
| Trên người ở công trường | Mặt đeo cổ nhỏ dưới áo bảo hộ | Không vòng, nhẫn khi leo giàn; tháo khi hàn |
| Xe đi công trường | Móc khoá nhỏ, đồng xu trong hộc | Không đặt đồ trên taplo |
Với người trong nghề, món đẹp nhất thường là món gắn với công cụ: một cây thước, một chiếc la bàn, một bộ chặn giấy.
Kiến trúc sư làm nội thất hay mang theo bộ mẫu vật liệu gồm gạch, gỗ, vải, đá ốp. Một vài viên đá tự nhiên nhỏ trong bộ mẫu đó, khi không dùng nữa, nhiều người giữ lại làm chặn giấy, như món kỷ niệm của một công trình đã xong.
Xe đi công trường và đồ mang theo
Kỹ sư giám sát di chuyển giữa văn phòng và công trường bằng ô tô bán tải hay xe máy. Ô tô thì không đặt vật phẩm trên taplo: món cứng rời có thể văng khi phanh gấp và cản túi khí, món cao che tầm nhìn. Móc khoá trên chìa khoá xe, một món nhỏ trong hộc trung tâm là đủ. Xe bán tải chở dụng cụ phía sau thì càng không treo gì lủng lẳng ở gương chiếu hậu.
Cặp, ba lô của kỹ sư thường chứa máy tính, bản vẽ cuộn, thước dây, đèn pin, mũ bảo hộ treo ngoài. Món mang theo nên là đồng xu, hồ lô đá cỡ nhỏ trong ngăn khoá kéo; tránh món đá nhọn có thể làm thủng ống đựng bản vẽ.
Thước Lỗ Ban dạng thước dây cuộn 5 m là món mà nhiều kiến trúc sư làm nhà dân dụng luôn có trong ba lô. Nếu muốn một cây đủ chữ, vỏ chắc, mục La Bàn, Thước Lỗ Ban của vatphamphongthuy.com có cả thước cuộn bỏ túi lẫn la bàn để bàn.
Quà cho kiến trúc sư, kỹ sư và kiểm hàng
Chủ nhà, đồng nghiệp hay tặng người làm xây dựng nhân dịp bàn giao công trình, khánh thành, mừng thành lập văn phòng thiết kế. Món hợp nghề: la bàn đồng có hộp gỗ, bộ chặn bản vẽ đá, bình bút đá cỡ lớn, tranh đồng phong cảnh kiến trúc. Món ít hợp: tượng cỡ lớn chiếm kệ mô hình, thác nước để bàn trong phòng nhiều bản vẽ giấy.
Kiểm la bàn: kim quay nhẹ, dừng ổn định, không bị kẹt; mặt kính không nứt; vòng chữ in rõ, không bong. Kiểm thước Lỗ Ban: lưỡi thước cuộn ra cuộn vào trơn, khoá giữ chắc, vạch chia và chữ không mờ sau vài lần kéo. Kiểm chặn giấy đá: đáy phẳng thật, đặt lên mặt kính không cập kênh, lớp nỉ dán kín mép.
Với quà khánh thành, nên tránh lời kèm kiểu "nhà vững ngàn năm nhờ món này"; người làm kỹ thuật biết rõ độ bền công trình đến từ móng, kết cấu và thi công đúng. Một câu cảm ơn và chúc công việc thuận lợi là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Kỹ sư công trường có nên đeo vòng đá khi đi giám sát không?
Không nên đeo vòng tay, nhẫn khi lên giàn giáo, đi gần máy móc hay thép chờ, vì dễ vướng gây tai nạn. Quy định an toàn công trường thường yêu cầu tháo trang sức. Có thể đeo mặt đeo cổ nhỏ dưới áo bảo hộ hoặc mang đồng xu trong ví.
Thước Lỗ Ban có thay được tiêu chuẩn thiết kế không?
Không. Thước Lỗ Ban là tập quán dân gian dùng để tham khảo kích thước theo mong muốn của chủ nhà. Mọi kích thước vẫn phải đáp ứng quy chuẩn xây dựng, phòng cháy chữa cháy, công năng sử dụng. Nhiều kiến trúc sư dùng nó sau khi đã đảm bảo các tiêu chuẩn kỹ thuật.
Chặn bản vẽ nên chọn chất liệu gì?
Khối đá đặc như đá đen, đá xám, đá trắng vân mây, hoặc đồng đúc nặng 400–600 gam, đáy phẳng có lót nỉ. Hình khối đơn giản dễ cầm hơn tượng nhiều chi tiết. Tránh khối trong suốt ở bàn có nắng chiếu vì có thể hội tụ ánh sáng.
Văn phòng kiến trúc nên bày gì cạnh mô hình?
Một hai món nhỏ như la bàn đồng, quả cầu đá có đế, cây đá mini. Mô hình là sản phẩm chính nên vật phẩm không được lấn át. Không đặt món có nước vì hơi ẩm làm cong bìa và gỗ balsa.
Tặng kỹ sư xây dựng món gì nhân dịp bàn giao nhà?
Món gắn với nghề như la bàn đồng trong hộp gỗ, bộ chặn bản vẽ đá, bình bút cỡ lớn hoặc tranh đồng phong cảnh kiến trúc. Giá trị vừa phải, kèm lời cảm ơn cụ thể về công trình, thường được quý hơn món đắt tiền chung chung.