Bác sĩ, điều dưỡng, kỹ thuật viên y tế thường chọn vật phẩm cho ba chỗ: nhà riêng, phòng trực hay phòng hành chính, và tủ đồ cá nhân; còn trên người khi thăm khám, chăm sóc bệnh nhân thì đa số không đeo vòng tay, nhẫn, đồng hồ, vì quy định vệ sinh tay của nhiều cơ sở y tế yêu cầu tay để trần tới cổ tay. Món hay chọn là hồ lô nhỏ, mặt đeo cổ kín dưới áo, cây đá mini, bình bút đá cho bàn hành chính, và những món mặt trơn, chịu được lau cồn.
Người làm y tế cũng là nhóm nghề nên nói rõ nhất một điều: vật phẩm là đồ trang trí mang ý chúc theo tập quán, không có tác dụng chữa bệnh hay phòng bệnh. Chính nghề nghiệp đã cho họ hiểu điều đó rõ hơn ai hết. Bài này đi vào chuyện thực tế: món nào dùng được ở môi trường bệnh viện, món nào nên để ở nhà, và ứng xử khi phòng khám có bệnh nhân nhìn vào.
Vì sao người làm y tế ít đeo vật phẩm khi làm việc
Vệ sinh tay là nền tảng của kiểm soát nhiễm khuẩn trong bệnh viện. Hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới về vệ sinh tay trong chăm sóc y tế và nhiều hướng dẫn trong nước khuyến cáo nhân viên không đeo nhẫn, vòng tay, đồng hồ khi chăm sóc trực tiếp người bệnh, vì vùng da dưới trang sức khó làm sạch và có thể chứa nhiều vi khuẩn hơn. Nhiều bệnh viện đưa điều này vào quy định nội bộ.
Ngoài vệ sinh, còn chuyện găng tay. Vòng hạt, nhẫn có mặt đá làm thủng hoặc rách găng khi đeo vào tháo ra, nhất là găng phẫu thuật mỏng. Vòng chun đeo cổ tay khi rửa tay bằng dung dịch có cồn hàng chục lần mỗi ca sẽ khô, giãn và đứt nhanh. Đá xốp như ngọc nhuộm, mã não có thể đổi màu khi tiếp xúc cồn liên tục.
Vì vậy, phần lớn vật phẩm của người làm y tế không nằm trên tay. Nó nằm ở cổ dưới lớp áo, trong túi áo blouse, trong tủ đồ, trên bàn hành chính, và nhiều nhất là ở nhà. Hiểu điều này trước sẽ tránh được việc mua một chiếc vòng đẹp rồi chỉ đeo được ngày nghỉ.
Món mang theo người: mặt đeo cổ kín và món trong túi
Mặt đeo cổ là lựa chọn hay gặp nhất, vì đeo dưới cổ áo, không chạm vào bệnh nhân, không vướng găng. Chọn mặt nhỏ, dưới 2 cm, cạnh tròn, dây ngắn vừa cổ để khi cúi người khám, mặt đeo không lòi ra khỏi áo và chạm vào người bệnh. Dây xích kim loại mảnh dễ đứt khi kéo áo mổ qua đầu; dây dù mảnh hoặc dây bạc xoắn chắc chắn hơn.
Món trong túi áo blouse: một đồng xu đồng nhỏ, một hồ lô đá cỡ đốt ngón tay, một móc khoá nhỏ gắn chùm chìa khoá tủ. Túi áo blouse của bác sĩ thường đã có ống nghe, bút, điện thoại, sổ tay; món thêm vào phải nhẹ, không cạnh sắc để không làm rách túi hay xước màn hình điện thoại.
Một số khoa như phòng mổ, hồi sức, sơ sinh có quy định nghiêm ngặt hơn: không mang đồ cá nhân vào khu vô khuẩn, thay toàn bộ trang phục. Khi đó món cá nhân ở yên trong tủ đồ, đeo vào khi hết ca. Người mới vào nghề nên hỏi rõ quy định khoa mình trước, khỏi mất món đồ vì để quên trong túi áo đưa đi giặt.
Phòng trực, phòng hành chính và tủ đồ cá nhân
Phòng trực ở bệnh viện thường là phòng nhỏ dùng chung, có giường tầng, bàn viết hồ sơ, tủ đồ. Đây không phải chỗ để bày vật phẩm cá nhân lớn; người khác ca cũng dùng phòng. Món hợp là một món nhỏ đặt trong ngăn tủ riêng, hay một cây đá mini mà cả nhóm trực đồng ý đặt trên bàn chung. Nhóm trực có người lớn tuổi, người trẻ, đủ các mệnh, nên món chung thường chọn trung tính như cây đá ngũ sắc nhỏ, hồ lô gỗ.
Bàn hành chính của trưởng khoa, phòng kế hoạch thì giống bàn văn phòng: bình bút đá, chặn giấy, quả cầu nhỏ có đế. Bàn này hay có hồ sơ bệnh án, nên vật phẩm đặt góc xa chỗ trải hồ sơ, không dùng làm chặn giấy cho hồ sơ bệnh nhân vì dễ để lại vết, dễ quên.
Tủ đồ cá nhân: nhiều điều dưỡng gắn một hồ lô nhỏ, một túi gấm đựng đồng xu treo bên trong cửa tủ, mở tủ thay đồ là thấy. Đây là chỗ hoàn toàn riêng tư, không ảnh hưởng ai, và nhìn thấy mỗi ngày đầu ca, cuối ca. Chọn món nhẹ, treo bằng móc dán, không khoan tủ của bệnh viện.
Phòng khám tư: bệnh nhân nhìn vào thấy gì
Bác sĩ mở phòng khám riêng thường muốn có vật phẩm ở bàn tiếp bệnh nhân, quầy đón tiếp. Ở đây có một điều cần cẩn trọng: không để bệnh nhân hiểu rằng vật phẩm liên quan tới việc chữa bệnh. Một con tỳ hưu to ở bàn khám, một cây đá có tấm thẻ ghi "rước sức khoẻ" là những hình ảnh dễ khiến người bệnh nghĩ phòng khám dựa vào thứ khác ngoài chuyên môn.
Món hợp là món trung tính, điềm đạm, mang tính trang trí thuần: cây đá lá xanh nhỏ ở quầy, bình hoa gốm, quả cầu thạch anh nhỏ trên kệ sách chuyên môn, tranh phong cảnh ở phòng chờ. Không ghi chú ý nghĩa cầu may cạnh món đồ. Phòng khám nhi thì tránh mọi món nhỏ, nhọn, dễ vỡ trong tầm tay trẻ; trẻ chờ khám rất hay sờ mó đồ trên bàn.
Phòng khám đông y, phòng khám y học cổ truyền đôi khi có không gian trang trí theo kiểu truyền thống: tủ thuốc gỗ, tranh thư pháp, bình gốm. Ở đó món gốm, đồ gỗ hợp giọng hơn đá lấp lánh. Nhưng nguyên tắc vẫn vậy: món trang trí đứng tách khỏi chuyện điều trị, không có lời giới thiệu nào ghép hai chuyện đó vào nhau.
Mọi món trong phòng khám phải chịu được lau khử khuẩn. Đá mặt nhẵn như thạch anh, đồ đồng mặt trơn, gốm men kín lau cồn được; đồ gỗ mộc, ngọc xốp, cây đá nhiều lá nhỏ thì khó làm sạch, bụi bám, nên để ở phòng làm việc riêng không có bệnh nhân vào.
Bảng tóm: chỗ dùng, món hay chọn và lưu ý trong môi trường y tế
Bảng dưới gom các chỗ người làm y tế hay đặt hoặc mang vật phẩm:
| Chỗ dùng | Món hay chọn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Trên người khi thăm khám | Mặt đeo cổ nhỏ dưới áo | Không đeo vòng, nhẫn ở tay; mặt không lòi ra khi cúi |
| Túi áo blouse | Đồng xu nhỏ, hồ lô đá mini | Nhẹ, cạnh tròn; lấy ra trước khi gửi giặt |
| Tủ đồ cá nhân | Túi gấm, hồ lô treo trong cửa tủ | Móc dán, không khoan tủ chung |
| Phòng trực chung | Cây đá ngũ sắc nhỏ, hồ lô gỗ | Cả nhóm đồng ý; món trung tính |
| Bàn hành chính | Bình bút đá, chặn giấy | Không đè lên hồ sơ bệnh án |
| Phòng khám tư | Cây đá nhỏ, gốm, tranh phong cảnh | Không gợi ý chữa bệnh; lau cồn được |
Nguyên tắc chung: ở đâu có bệnh nhân, món phải sạch được, trung tính, không mang thông điệp sức khoẻ; ở đâu chỉ có mình, chọn theo sở thích.
Người làm ở trạm y tế xã, phường thường kiêm nhiều việc trong một phòng nhỏ: tiếp dân, tiêm chủng, làm sổ sách. Ở đó, bàn hành chính và bàn tiếp dân là một, nên áp nguyên tắc của phòng khám: món nhỏ, trung tính, lau được, đặt sát tường, xa khu vực để vắc xin và dụng cụ.
Chọn theo mệnh mà không phô ra ở bệnh viện
Nhiều bác sĩ, điều dưỡng vẫn muốn món của mình hợp mệnh, nhưng môi trường bệnh viện không phải chỗ để bàn chuyện đó với đồng nghiệp hay người bệnh. Cách kín đáo là đưa màu vào món có ích: ống đựng bút đá đen cho người mệnh Thuỷ, khay đồng nhỏ đựng kẹp, ghim cho người mệnh Kim, bìa sổ tay bọc vải xanh lá cho người mệnh Mộc, móc khoá thạch anh hồng nhỏ cho người mệnh Hoả, cốc sứ men vàng nâu cho người mệnh Thổ.
Những món này đi cùng người qua các khoa, các ca, không cần chỗ bày. Ví dụ một điều dưỡng sinh năm 1997 mệnh Thuỷ làm ở khoa hồi sức, không đeo được gì trong ca: chiếc mặt đeo đá đen nhỏ đeo trên đường đi làm, cởi cất vào tủ khi thay đồ, và một bình nước giữ nhiệt màu xanh đậm theo mình cả ca. Không ai thấy đó là "vật phẩm", nhưng với chị đó là món đúng ý.
Một điều cần tránh: dùng mệnh để chọn ca trực, chọn đồng nghiệp làm cùng hay bình luận "mệnh khắc" với ai. Bệnh viện vận hành theo lịch trực và chuyên môn; những câu nói như vậy dễ gây mất đoàn kết, và người bệnh nghe thấy thì càng không nên.
Món ở nhà sau những ca trực dài
Người làm y tế, nhất là người trực đêm, về nhà thường cần một góc nghỉ yên. Vật phẩm ở nhà vì vậy hay nghiêng về món nhìn dịu mắt: cụm thạch anh tím nhỏ ở bàn đầu giường, một bình gốm men trắng cắm cành hoa, một quả cầu đá đục trên kệ. Món lấp lánh, đèn đá muối sáng rực trong phòng ngủ của người phải ngủ bù ban ngày lại không hợp; phòng cần tối.
Bàn đọc tài liệu ở nhà, nơi bác sĩ trẻ ôn thi chuyên khoa, viết báo cáo, là chỗ hợp với bình bút đá, chặn giấy, tháp văn xương nhỏ theo tập quán học hành. Nhớ rằng đó là món đẹp cho bàn học; kết quả thi đến từ những đêm ôn bài.
Một điều nhỏ mà người trong nghề hay nhắc nhau: món mang về nhà từ bệnh viện, như túi gấm treo tủ đồ, nên được giặt hoặc lau sạch trước khi đặt vào phòng ngủ hay để gần con nhỏ. Thói quen sạch sẽ của nghề nên đi theo cả món vật phẩm.
Quà cảm ơn bác sĩ, điều dưỡng: nên hay không
Bệnh nhân và người nhà hay muốn tặng quà cảm ơn khi ra viện. Ở cơ sở y tế công lập, nhân viên là viên chức và việc nhận quà chịu sự điều chỉnh của quy định về phòng chống tham nhũng và quy tắc ứng xử ngành y; nhiều bệnh viện công khai không nhận quà. Một tấm thiệp viết tay, một lời cảm ơn gửi qua hòm thư góp ý thường được trân trọng hơn mọi món đồ.
Nếu tặng nhân dịp lễ, Tết ở phòng khám tư hay cho người quen làm y tế, chọn món giá trị nhỏ, mang tính lưu niệm: bình bút đá cho bàn làm việc, hộp danh thiếp đồng, chặn giấy. Tránh món mang thông điệp sức khoẻ như "trường thọ", "bách bệnh tiêu tan"; người làm nghề y thấy khó xử với những lời đó.
Kiểm hàng với các món này đơn giản: đá mặt trơn không nứt, đồng không bong lớp phủ, gốm men kín. Món tặng người làm y tế càng đơn giản, dễ lau, càng hợp.
Câu hỏi thường gặp
Điều dưỡng có được đeo vòng đá khi làm việc không?
Phụ thuộc quy định từng bệnh viện, nhưng đa số cơ sở y tế khuyến cáo không đeo vòng tay, nhẫn khi chăm sóc trực tiếp người bệnh để bảo đảm vệ sinh tay. Có thể đeo mặt đeo cổ nhỏ dưới áo, hoặc cất vòng trong tủ đồ và đeo khi hết ca.
Bác sĩ có nên đặt tỳ hưu ở bàn khám bệnh không?
Không nên đặt món dễ khiến bệnh nhân liên tưởng tới chuyện cầu may trong chữa bệnh. Bàn khám nên gọn, sạch, lau khử khuẩn được. Nếu muốn có vật phẩm, đặt món trung tính nhỏ ở kệ hoặc phòng làm việc riêng.
Vật phẩm nào chịu được lau cồn?
Đá mặt nhẵn như thạch anh, đồ đồng mặt trơn, gốm sứ men kín chịu được lau cồn thường xuyên. Ngọc nhuộm, mã não nhuộm, gỗ mộc, cây đá nhiều lá nhỏ thì không hợp vì dễ đổi màu, khó làm sạch.
Mặt đeo cổ cho bác sĩ phẫu thuật nên chọn loại nào?
Trong khu vô khuẩn thường không mang đồ cá nhân. Ngoài giờ mổ, chọn mặt nhỏ dưới 2 cm, cạnh tròn, dây ngắn vừa cổ và chắc, để kéo áo qua đầu không đứt. Tháo cất trong tủ trước khi vào phòng mổ theo quy định khoa.
Có nên tặng vật phẩm cảm ơn bác sĩ ở bệnh viện công?
Nhiều bệnh viện công có quy định không nhận quà, và nhân viên y tế là viên chức chịu quy định về tặng quà. Một lời cảm ơn, tấm thiệp viết tay hay thư khen gửi bệnh viện thường phù hợp hơn. Nếu tặng ngoài phạm vi công việc, chọn món giá trị nhỏ.