Tỳ hưu cưỡi tiền là mẫu tượng tỳ hưu đứng hoặc nằm trên một khối đế tạo hình đống tiền xu, nén bạc, thỏi vàng; theo quan niệm dân gian, hình ảnh này nhấn mạnh ý "của cải dưới chân", tức gia chủ có nền tảng vững về tài chính. Đây là một trong những mẫu được hỏi nhiều nhất ở quầy vật phẩm, nhất là với người kinh doanh nhỏ muốn đặt một con trên quầy thu ngân.
Vì đế tiền là phần chiếm nửa khối tượng, chọn mẫu này thực chất là chọn cả con tỳ hưu lẫn cái đế. Đế liền hay rời, làm bằng gì, nặng nhẹ thế nào, có chắc chân không, đều ảnh hưởng tới vẻ ngoài và độ bền. Bài này đi qua những điểm đó, kèm cách hiểu ý nghĩa cho tỉnh táo: mẫu tượng là một lời chúc bằng hình, còn việc làm ăn vẫn nằm ở cách bạn quản lý tiền mỗi ngày.
Mẫu tỳ hưu cưỡi tiền xuất hiện từ đâu
Tỳ hưu trong mỹ thuật cổ Trung Hoa vốn là thú đá canh lăng mộ, sau mới nhỏ dần thành vật bày và vật đeo. Hình tượng tỳ hưu gắn với đồng tiền, nén bạc là lớp ý nghĩa được gán thêm về sau, phổ biến mạnh trong mấy chục năm gần đây khi vật phẩm phong thủy trở thành hàng thương mại. Không có điển tích cổ nào mô tả tỳ hưu "cưỡi" lên đống tiền; đây là cách các xưởng ghép hai biểu tượng quen thuộc lại với nhau cho dễ hiểu.
Cách ghép này đi theo lối nghĩ đồng hình rất phổ biến trong đồ mỹ nghệ Á Đông: con vật được gán ý giữ của, đặt lên khối biểu tượng của cải, thành một câu chúc rõ nghĩa ngay khi nhìn. Tương tự như thiềm thừ ngồi trên đồng tiền hay ông Thần Tài ôm thỏi vàng. Người mua không cần biết sách vở cũng hiểu ngay thông điệp, và đó là lý do mẫu này bán chạy.
Hiểu nguồn gốc như vậy giúp bạn chọn theo mắt thẩm mỹ thay vì chạy theo lời quảng bá kiểu "mẫu cưỡi tiền mạnh hơn mẫu thường". Về quan niệm, mẫu này chỉ nhấn thêm một lớp ý; về đời sống, nó là một món trang trí có thông điệp vui. Bạn thích nhìn thì chọn, thấy rườm rà thì một con tỳ hưu dáng đơn giản đặt trên đế gỗ trơn vẫn mang đủ ý nghĩa biểu tượng như vậy.
Các kiểu đế tiền hay gặp
Phần đế mới là chỗ các mẫu cưỡi tiền khác nhau nhiều nhất. Bảng dưới gom các kiểu chính để bạn gọi tên khi hỏi người bán.
| Kiểu đế | Hình dạng | Hay đi với chất liệu | Điểm cần xem |
|---|---|---|---|
| Đống tiền xu | Nhiều đồng xu tròn lỗ vuông chồng lên nhau thành gò | Đồng, bột đá mạ vàng, resin | Các đồng xu có tách khối rõ hay dính bết vào nhau |
| Nén bạc, thỏi vàng | Các thỏi hình thuyền xếp chồng hoặc rải quanh chân | Đồng, hợp kim mạ | Lớp mạ ở mép thỏi có bong, có đọng không |
| Đế tiền phẳng | Một mặt đế tròn hoặc chữ nhật dập nổi hình đồng xu | Đồng, đá | Mặt đáy phẳng, có lót nỉ để không xước kệ |
| Hũ hoặc chậu tiền | Tỳ hưu đứng trên miệng hũ đựng đầy tiền xu | Bột đá, sứ, resin | Trọng tâm cao, dễ đổ; cần đáy hũ rộng |
| Đế kết hợp | Tiền xu, nén bạc, lá, sóng nước chung một khối | Bột đá, đồng | Chi tiết nhiều, bụi đọng nhiều; nên chọn khi chịu khó lau |
Với đế đống tiền, các đồng xu thường được tạo hình mô phỏng tiền cổ tròn lỗ vuông. Chữ trên mặt xu chỉ mang tính trang trí, nhiều khi không đọc được hoặc ghi lẫn lộn. Đó không phải vấn đề, bạn chỉ cần biết đây là chi tiết trang trí chứ không phải bản sao tiền cổ có giá trị sưu tầm.
Đế liền hay đế rời: ưu và nhược
Đế liền khối. Tỳ hưu và đế được đúc hoặc tạc chung một khối. Ưu điểm là chắc, không xê dịch, không lo lệch tư thế; mẫu bằng đồng và đá thường làm kiểu này. Nhược điểm là nặng, khó lau kẽ giữa chân tỳ hưu và đồng xu, và nếu đế sứt thì cả tượng mất đẹp.
Đế rời có chốt. Tỳ hưu đứng riêng, chân có chốt cắm vào lỗ trên đế. Ưu điểm là tháo ra lau dễ, vận chuyển an toàn hơn vì tách được hai phần. Cần kiểm tra chốt có khít không: chốt lỏng thì tượng lắc, lâu ngày mòn lỗ.
Đế rời đặt trơn. Tỳ hưu chỉ đặt lên đế tiền, không chốt. Kiểu này linh hoạt, bạn có thể đổi đế hoặc bỏ đế, nhưng rất dễ trượt khi ai đó chạm vào. Nếu chọn, nên dùng một miếng keo dán đồ trưng bày loại gỡ được để giữ.
Ghép keo. Một số mẫu giá mềm dán tỳ hưu lên đế bằng keo. Nhìn kỹ mép tiếp giáp thường thấy vệt keo trong hoặc vàng. Keo tốt giữ được lâu; keo kém gặp nóng ẩm có thể bong. Nên hỏi người bán và nhẹ tay lắc thử khi nhận hàng.
Chất liệu đế và lớp mạ vàng
Phần lớn mẫu cưỡi tiền được hoàn thiện màu vàng để đế tiền trông như vàng thật. Màu vàng ấy có thể đến từ đồng thau đánh bóng, từ lớp mạ điện mỏng trên nền hợp kim, từ sơn nhũ trên bột đá hoặc resin, hiếm hơn là vàng lá dát tay. Mỗi cách cho độ bền khác nhau: đồng thau đánh bóng sẽ sẫm dần nhưng không bong; mạ điện đẹp lúc đầu nhưng mòn ở các gờ cao như mép đồng xu, đỉnh nén bạc; sơn nhũ dễ trầy khi lau bằng khăn thô.
Ở mẫu cưỡi tiền, các gờ cao của đồng xu là chỗ hay bị chạm tay và chà khăn nhất, nên cũng là nơi lộ lớp nền đầu tiên. Khi chọn, bạn nên nhìn kỹ những gờ này dưới ánh sáng mạnh: lớp hoàn thiện đều, không có vệt mỏng lộ màu xám hay màu trắng là dấu hiệu khâu làm tốt.
Một số mẫu kết hợp màu: tỳ hưu màu ngọc xanh hoặc đen, đế tiền màu vàng. Cách phối này làm con tỳ hưu nổi lên khỏi đế, nhìn rõ dáng hơn. Ngược lại, mẫu vàng toàn thân trông sang nhưng nếu đặt trên kệ màu vàng gỗ sáng thì dễ chìm. Hãy hình dung trước chỗ đặt và màu nền phía sau để chọn tổ hợp màu cho hợp.
Về trọng lượng, đế tiền đặc bằng đồng có thể nặng gấp đôi chính con tỳ hưu. Nặng là lợi thế về độ vững nhưng bất lợi khi đặt trên kệ kính mỏng hoặc kệ treo tường. Hỏi trọng lượng tổng trước khi mua để biết mặt kệ có chịu được không.
Mẫu làm kỹ và mẫu làm ẩu: nhìn vào đâu
Cùng một kiểu dáng cưỡi tiền, chênh lệch tay nghề giữa các xưởng có thể rất lớn. Khi cầm tượng trên tay hoặc xem ảnh chụp sát, bạn kiểm lần lượt mấy điểm sau:
- Chỗ chân tỳ hưu tiếp giáp đế: mẫu tốt có chân bám chắc lên đồng xu, đường tiếp giáp gọn; mẫu ẩu để lộ khe hở hoặc vệt keo tràn.
- Các đồng xu trên đế: tách lớp rõ, mép tròn đều, lỗ vuông giữa xu có hình; mẫu ẩu cho các xu dính thành một khối nhoè.
- Tỷ lệ giữa tỳ hưu và đế: con tỳ hưu nên là nhân vật chính, đế chỉ đỡ phía dưới; đế quá to làm tượng trông như một đống vàng có con thú nhỏ ngồi trên.
- Mặt đáy: phẳng, đặt lên mặt kính không bập bênh, có lót nỉ hoặc được mài nhẵn.
- Lớp hoàn thiện ở kẽ sâu: không đọng sơn, không còn bột khuôn trắng, không có bọt khí lỗ chỗ.
- Mắt và miệng tỳ hưu: đây là chỗ người xem nhìn đầu tiên; nét mắt lệch hoặc miệng nhoè làm cả con tượng kém đi dù đế đẹp.
Không cần mẫu nào cũng hoàn hảo ở mọi điểm, nhưng nếu ba trong sáu điểm trên đều có vấn đề thì bạn nên cân nhắc mẫu khác, kể cả khi ảnh quảng cáo trông rất bắt mắt.
Đặt tỳ hưu cưỡi tiền ở đâu cho hợp
Quầy thu ngân, bàn tiếp khách. Đây là chỗ mẫu cưỡi tiền được bày nhiều nhất, vì thông điệp hợp với không gian buôn bán. Nên chọn cỡ nhỏ đến vừa, không chiếm chỗ đặt máy tính tiền, máy quẹt thẻ, sổ sách. Đặt ở góc quầy phía trong, tránh mép ngoài nơi khách hay tì tay.
Bàn làm việc. Một con cỡ lòng bàn tay đặt ở góc bàn là đủ. Theo quan niệm phổ biến, nhiều người cho đầu tỳ hưu quay ra phía cửa hoặc hướng có người ra vào; đó là cách bày theo tập quán, bạn có thể làm theo nếu thấy hợp, miễn là tượng không cản tầm nhìn màn hình.
Kệ phòng khách. Với mẫu cỡ lớn có đế hũ hoặc đế đống tiền cao, kệ phòng khách là chỗ hợp lý. Đặt ngang tầm mắt khi ngồi để nhìn rõ dáng. Tránh đặt sát mép kệ vì trọng tâm của mẫu này thường cao.
Chỗ nên tránh. Không nên để trong nhà vệ sinh, dưới gầm cầu thang tối hay trên nóc tủ lạnh rung. Lý do chủ yếu là thực tế: ẩm làm hỏng lớp mạ, rung làm tượng xê dịch, chỗ tối thì món bày mất ý nghĩa trang trí.
Đừng chất đầy tiền thật quanh tượng. Có người đặt tiền thật dưới đế hoặc nhét vào hũ. Việc này tuỳ tập quán từng nhà, nhưng tiền giấy để lâu dễ ẩm mốc, bám bụi và dễ thất lạc ở nơi đông người như quầy hàng.
Lau mẫu cưỡi tiền mà không làm mòn lớp vàng
Đế tiền nhiều kẽ là nơi bụi bám nhanh nhất. Cách lau dưới đây dùng được cho hầu hết chất liệu:
- Dùng cọ lông mềm khô quét bụi theo kẽ giữa các đồng xu, từ trên xuống dưới.
- Dùng máy thổi bụi cầm tay hoặc bóng thổi bụi máy ảnh để thổi bụi trong kẽ sâu.
- Lau mặt ngoài bằng khăn sợi nhỏ khô, ấn nhẹ, không chà mạnh lên gờ cao của đồng xu và nén bạc.
- Với vết bẩn bám dính, chấm khăn vào nước ấm pha rất ít xà phòng trung tính, vắt kiệt, lau nhẹ rồi lau khô ngay.
- Tuyệt đối không dùng kem đánh bóng kim loại lên mẫu mạ hoặc sơn nhũ, vì kem có hạt mài sẽ ăn mất lớp vàng.
- Với đế rời, tháo tỳ hưu ra lau riêng, kiểm tra chốt và lỗ chốt có bị bụi kẹt không trước khi lắp lại.
Nếu bạn đã chọn mẫu bằng đồng thau đánh bóng và muốn giữ màu sáng, có thể dùng kem đánh bóng đồng chuyên dụng vài lần mỗi năm, nhưng phải chắc chắn lớp ngoài là đồng thật chứ không phải mạ. Khi phân vân, hỏi người bán cho rõ trước khi lau. Muốn so nhiều kiểu đế, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu cưỡi tiền có khác ý nghĩa tỳ hưu thường không?
Theo quan niệm dân gian, cả hai đều mang hình tượng giữ gìn của cải; mẫu cưỡi tiền chỉ nhấn thêm hình ảnh của cải dưới chân cho dễ nhìn. Đây là cách diễn đạt bằng hình của xưởng làm tượng, không có tài liệu cổ nào nói mẫu này mạnh hơn mẫu thường.
Đồng xu trên đế có phải tiền cổ thật không?
Gần như không bao giờ. Đồng xu trên đế được đúc hoặc tạc mô phỏng kiểu tiền tròn lỗ vuông để trang trí, chữ trên mặt xu nhiều khi không đúng niên hiệu nào. Nếu ai giới thiệu đế ghép từ tiền cổ thật có giá trị cao, bạn nên thận trọng.
Mẫu cưỡi tiền có hợp đặt trong phòng ngủ không?
Phòng ngủ thường được bày đồ nhẹ nhàng, nên nhiều người không chọn mẫu đế tiền vàng rực ở đây vì thấy không hợp không khí nghỉ ngơi. Đây là chuyện thẩm mỹ và thói quen hơn là kiêng kỵ; nếu bạn thích, một con cỡ nhỏ trên kệ sách vẫn được.
Đế tiền bị bong lớp vàng có sơn lại được không?
Được với mẫu bột đá hoặc resin sơn nhũ: thợ sơn đồ mỹ nghệ có thể dặm hoặc sơn lại cả lớp. Với mẫu mạ điện, mạ lại phức tạp hơn vì phải tẩy lớp cũ, nên hỏi chi phí và rủi ro trước. Mẫu đồng thau thì chỉ cần đánh bóng.
Nên chọn mẫu cưỡi tiền một con hay một cặp?
Trên quầy hàng hoặc bàn làm việc, một con thường đủ và gọn. Cặp hai con hợp với kệ dài hoặc hai bên tủ trong phòng khách. Nếu chọn cặp, nên chọn hai con cùng lô để màu vàng và kích thước đế khớp nhau.
Mẫu có hũ tiền nên để tiền thật vào không?
Tuỳ nếp nhà, nhưng về thực tế tiền giấy để lâu trong hũ dễ ẩm, bám bụi và ít khi được lấy ra. Nhiều gia đình chỉ để vài đồng xu kim loại hoặc để trống. Hũ trống không làm mất ý nghĩa biểu tượng của mẫu tượng.