Tỳ hưu đôi có ba dạng chính: cặp rời gồm hai con độc lập, mẫu đôi chung đế gồm hai con được tạc hoặc đúc trên cùng một đế, và mẫu mẹ con gồm một con lớn đi cùng một con nhỏ. Theo quan niệm phổ biến, tỳ hưu đi đôi tượng trưng cho sự cân bằng và sum vầy; mẫu mẹ con là cách diễn giải mới hơn, gắn với hình ảnh gia đình và nối tiếp.
Chọn dạng nào phụ thuộc nhiều vào chỗ bày hơn là vào ý nghĩa. Cặp rời cần hai vị trí đối xứng; mẫu chung đế chỉ cần một chỗ; mẫu mẹ con hợp với kệ nhỏ trong nhà có không khí gia đình. Bài này so ba dạng, giải thích quy ước đực cái mà thợ hay dùng, cách đọc bố cục trên một đế chung và cách bày, lau, chuyển nhà với những mẫu đôi.
Ba dạng tỳ hưu đôi đặt cạnh nhau
Bảng dưới cho thấy mỗi dạng hợp với hoàn cảnh nào. Không dạng nào "đúng" hơn dạng nào; điều quan trọng là khớp với không gian của bạn.
| Tiêu chí | Cặp rời | Đôi chung đế | Mẹ con |
|---|---|---|---|
| Cấu tạo | Hai con riêng, mỗi con một đế hoặc không đế | Hai con cùng khối với một đế chung | Con lớn và con nhỏ, có khi chung đế, có khi rời |
| Chỗ cần | Hai vị trí đối xứng: hai đầu kệ, hai bên tủ, hai bên cửa | Một vị trí, thường giữa kệ hoặc mặt tủ | Một vị trí nhỏ, kệ sách, bàn trà |
| Linh hoạt khi bày | Cao: xoay, dời từng con được | Thấp: hai con cố định tư thế | Vừa: mẫu rời thì xếp được nhiều kiểu |
| Rủi ro | Hai con khác lô dễ lệch màu, lệch cỡ | Nặng, sứt một con là hỏng cả khối | Con nhỏ dễ thất lạc hoặc gãy |
| Hợp với | Phòng khách rộng, sảnh, kệ dài | Phòng làm việc, kệ chính giữa | Nhà có trẻ, quà cho gia đình trẻ |
Nếu bạn còn phân vân, hãy đứng ở chỗ định bày và tự hỏi: có hai điểm đối xứng tự nhiên không. Có thì cặp rời đẹp hơn; không có thì mẫu chung đế giải quyết gọn chuyện cân đối.
Quy ước đực cái trên mẫu đôi
Trong mỹ thuật cổ, những cặp thú đá canh lăng mộ có con một sừng, con hai sừng, và sách vở đời sau có nhiều cách gọi tên khác nhau. Trên thị trường vật phẩm hiện nay, thợ thường quy ước con một sừng là đực, con hai sừng là cái, hoặc phân biệt bằng kích thước, độ dày bờm. Đây là quy ước nghề để dễ bán theo cặp, không phải quy tắc thống nhất; hai xưởng khác nhau có thể làm ngược nhau.
Với mẫu chung đế, việc phân biệt này đã được thợ sắp sẵn: hai con thường khác nhau ở sừng hoặc tư thế, một con hơi ngẩng, con kia hơi cúi, tạo nhịp cho bố cục. Bạn không phải lo đặt con nào bên trái, con nào bên phải như với cặp rời. Với cặp rời, cách bày phổ biến là con đực bên trái, con cái bên phải khi nhìn từ trong nhà ra; có nơi nói ngược lại. Hãy coi đây là tập quán tham khảo.
Điều đáng để ý hơn là hai con trong một cặp phải khớp nhau về dáng, cỡ và màu. Một cặp lệch, con to con nhỏ không chủ ý, hoặc con vàng tươi con vàng sẫm, sẽ làm mắt người xem khó chịu hơn mọi chuyện quy ước. Khi mua cặp rời, hãy xin ảnh hai con đứng cạnh nhau trên cùng một mặt phẳng, cùng một nguồn sáng.
Tỳ hưu mẹ con: mẫu mới và cách hiểu
Mẫu tỳ hưu mẹ con thường gồm một con lớn nằm hoặc ngồi, một con nhỏ nép bên cạnh, leo lên lưng hoặc nằm giữa hai chân trước. Đây là mẫu tương đối mới trên thị trường, mượn lối tạo hình quen thuộc của tượng sư tử mẹ con hay voi mẹ con. Không có điển tích cổ nào nói về tỳ hưu mẹ con; ý nghĩa được người bán và người mua gán theo hình ảnh: gia đình đông đủ, đời trước chăm lo cho đời sau, của cải được nối tiếp.
Nhờ hình ảnh mềm mại, mẫu mẹ con hay được chọn làm quà cho cặp vợ chồng trẻ mới có con, quà tân gia cho gia đình nhỏ, hoặc bày ở phòng khách nhà có trẻ. So với tỳ hưu dáng oai vệ, mẫu này nhìn hiền, ít gây cảm giác dữ dằn, hợp với không gian ấm cúng.
Khi chọn mẫu mẹ con, bạn nên xem tỷ lệ hai con: con nhỏ nên rõ là con non, đầu tròn, chân ngắn, chứ không chỉ là một bản thu nhỏ của con lớn. Cách tạo hình con non có vẻ ngây ngô là dấu hiệu thợ có nghĩ về câu chuyện, không chỉ ghép hai khuôn cỡ khác nhau. Với mẫu rời, con nhỏ cỡ ngón tay rất dễ bị trẻ con cầm đi hoặc rơi mất; nếu nhà có trẻ dưới ba tuổi, chọn mẫu chung đế hoặc đặt cao.
Đọc bố cục trên một đế chung
Song song cùng hướng. Hai con đứng cạnh nhau, đầu cùng quay về một phía. Bố cục này gọn, dễ đặt trên kệ hẹp, nhìn từ phía trước thấy rõ cả hai mặt. Hợp với bàn làm việc và mặt tủ thấp.
Chếch hình chữ V. Hai con hơi xoay vào nhau hoặc xoè ra, tạo hình chữ V nhìn từ trên xuống. Bố cục có chiều sâu, đẹp khi đặt giữa kệ và nhìn thẳng. Cần mặt kệ đủ sâu, vì đế chữ V chiếm nhiều chỗ theo chiều trước sau.
Một trước một sau. Một con nằm phía trước thấp hơn, con kia đứng phía sau cao hơn. Kiểu này tạo tầng lớp, hợp tủ kính trưng bày có đèn chiếu. Nhược điểm là con phía sau dễ bị che nếu nhìn từ thấp.
Đối mặt nhau. Hai con quay đầu vào nhau, như đang đùa giỡn. Ít gặp hơn, hợp với người thích tạo hình sống động. Theo một số cách bày phổ biến, người ta thích tỳ hưu nhìn ra phía cửa hơn, nên kiểu này thường được đặt ở kệ phụ.
Đế kèm chi tiết. Nhiều đế chung tạc thêm sóng nước, mây, đồng tiền. Chi tiết càng nhiều, bụi càng đọng; chọn khi bạn chịu khó lau hoặc đặt trong tủ kính có cửa.
Chọn cỡ và để ý trọng lượng của mẫu chung đế
Mẫu chung đế thường nặng hơn bạn nghĩ, vì đế là một khối đặc và hai con cùng chất liệu. Một mẫu đồng chung đế dài khoảng bằng cánh tay có thể nặng đến mức một người khó nhấc an toàn. Với mẫu đá tự nhiên, trọng lượng còn lớn hơn. Trước khi mua, hỏi trọng lượng tổng và kiểm tra sức chịu của kệ, đặc biệt là kệ kính, kệ treo tường bằng ke nhỏ.
Về tỷ lệ, mẫu chung đế nhìn như một khối lớn, nên chiều dài đế khoảng một phần ba mặt kệ đã là đủ nổi bật. Đặt mẫu quá to trên kệ hẹp làm không gian bí, quá nhỏ trên kệ dài thì lạc lõng. Với mẫu mẹ con, cỡ nhỏ thường hợp hơn, vì vẻ đẹp nằm ở chi tiết tương tác giữa hai con, cần nhìn gần.
Mặt đáy đế chung nên phẳng và có lót nỉ. Mẫu đá hoặc đồng nặng đặt trực tiếp lên mặt gỗ dễ để lại vết lõm, lên mặt kính có thể làm xước. Nếu đế không có lót, bạn có thể tự dán miếng nỉ mua ở cửa hàng đồ gia dụng ở bốn góc.
Bày tỳ hưu đôi ở đâu cho hợp từng dạng
Mỗi dạng tỳ hưu đôi có chỗ bày hợp riêng. Các gợi ý dưới đây kèm lý do thực tế, còn hướng đặt theo quan niệm bạn có thể điều chỉnh theo nếp nhà:
- Cặp rời ở hai đầu kệ tivi hoặc hai bên tủ trưng bày: tạo khung đối xứng cho những món ở giữa, đẹp nhất khi kệ dài từ một mét rưỡi trở lên.
- Cặp rời hai bên cửa ra vào bên trong nhà: chọn cỡ vừa, đặt trên bục hoặc đôn gỗ để không vướng chân và không bị cửa đập vào.
- Mẫu chung đế giữa mặt tủ thấp hoặc kệ chính trong phòng làm việc: một khối gọn, nhìn được từ chỗ ngồi.
- Mẫu chung đế trên bàn làm việc: chỉ nên chọn cỡ nhỏ, vì đế chung chiếm diện tích lớn hơn hai con rời cùng cỡ.
- Mẫu mẹ con trên kệ sách, bàn trà phòng khách hoặc kệ đầu giường của phòng ngủ lớn: không gian ấm, nhìn gần, hợp với vẻ hiền của mẫu.
- Tránh đặt mẫu đôi nặng trên nóc tủ cao không có gờ chắn, vì khi lau hoặc khi có rung động, khối nặng rơi từ trên cao rất nguy hiểm.
Theo cách bày phổ biến, nhiều nhà cho đầu tỳ hưu hướng ra cửa hoặc phía có người ra vào. Với cặp rời, hai con thường được xoay hơi chếch vào trong một chút để nhìn như cùng hướng về một điểm, tạo cảm giác liền mạch hơn là hai con nhìn thẳng song song.
Lau, nhấc và chuyển nhà với mẫu đôi
Mẫu đôi có nhiều điểm yếu hơn tượng đơn: sừng của hai con, khe giữa hai thân, con nhỏ ở mẫu mẹ con. Mấy bước dưới giúp hạn chế va chạm:
- Nhấc mẫu chung đế bằng hai tay đỡ dưới đế, không cầm vào cổ hay sừng của con nào.
- Lau khe giữa hai con bằng cọ mềm trước, sau đó mới lau mặt ngoài bằng khăn khô.
- Với mẫu rời, lau từng con riêng, đặt lại đúng vị trí và đúng hướng như ban đầu để cặp không lệch.
- Khi chuyển nhà, bọc riêng sừng và đuôi từng con bằng giấy mềm, chèn xốp vào khe giữa hai thân rồi mới bọc ngoài.
- Ghi chú hoặc chụp ảnh vị trí bày trước khi dỡ, để bày lại cho khớp ở nhà mới.
Nếu muốn so các bố cục đôi và mẹ con trước khi chọn, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và đối chiếu với chỗ bày thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Nên mua cặp tỳ hưu rời hay mẫu đôi chung đế?
Nếu có hai vị trí đối xứng như hai đầu kệ dài hay hai bên tủ, cặp rời cho bố cục đẹp và linh hoạt. Nếu chỉ có một chỗ ở giữa kệ hoặc trên bàn làm việc, mẫu chung đế gọn và không lo lệch. Chọn theo không gian thay vì theo lời đồn về ý nghĩa.
Tỳ hưu mẹ con có phải mẫu truyền thống không?
Không. Đây là mẫu mới, mượn lối tạo hình mẹ con quen thuộc của tượng sư tử, voi. Ý nghĩa sum vầy, nối tiếp là cách hiểu hiện đại. Nếu bạn thích hình ảnh gia đình ấm cúng, mẫu này vẫn là lựa chọn dễ thương và hợp làm quà.
Có cần phân biệt đực cái khi mua mẫu chung đế không?
Thường không cần, vì thợ đã sắp sẵn hai con khác nhau ở sừng hoặc tư thế. Quy ước một sừng là đực, hai sừng là cái chỉ là quy ước nghề phổ biến, không phải quy tắc thống nhất. Điều nên kiểm là hai con có cân đối với nhau không.
Một con trong mẫu chung đế bị gãy sừng thì làm sao?
Với đồng, thợ đúc có thể hàn hoặc gắn lại sừng. Với bột đá, resin, thợ sơn mỹ nghệ có thể dán và dặm màu khá kín. Với đá tự nhiên, dán keo chuyên dụng được nhưng thường còn dấu. Giữ lại mảnh gãy để thợ ghép dễ hơn.
Mẫu mẹ con có hợp đặt trong phòng trẻ không?
Có thể, nếu chọn mẫu chung đế, cỡ đủ lớn để trẻ không nhét vào miệng được, không có chi tiết nhọn sắc và đặt trên kệ cao. Mẫu rời có con nhỏ cỡ ngón tay không nên để trong phòng trẻ dưới ba tuổi vì nguy cơ hóc.
Cặp rời mua thêm một con sau có được không?
Được, nhưng khó khớp hoàn toàn. Cùng mẫu khác lô vẫn có thể chênh màu men, màu mạ hoặc kích thước vài milimet. Nếu buộc phải mua bù, hãy gửi ảnh con cũ cho người bán và xin ảnh con mới đặt cạnh mẫu tương tự để so trước.