Một con kỳ lân bằng đồng tốt là con có nét đúc rõ ở vảy, bờm, móng, đáy tượng sạch không rỗ lớn, và người bán nói được rõ đó là đồng vàng, đồng đỏ hay đồng đã hun màu. Ba điều ấy quyết định món đồ có giữ được dáng vẻ sau năm, mười năm bày trong nhà hay không, quan trọng hơn nhiều so với lời mô tả "đồng nguyên chất" chung chung trên mạng.
Kỳ lân là con vật trong truyền thuyết Á Đông, được người xưa coi là "nhân thú", loài hiền không giẫm lên cỏ non, xuất hiện khi thời thế yên ổn. Khi đúc bằng đồng, hình tượng ấy có thêm độ nặng và vẻ trầm của kim loại, nên nhiều gia đình chọn đồng cho đôi kỳ lân ở phòng khách hay bàn làm việc. Bài này đi vào phần vật liệu và tay nghề: loại đồng, kiểu đúc, lớp màu, cách kiểm tượng và cách giữ màu, để bạn nhìn một con kỳ lân đồng mà biết mình đang cầm thứ gì.
Các loại đồng thường gặp trên tượng kỳ lân
Trên mô tả sản phẩm, chữ "đồng" được dùng rất rộng. Bảng dưới đây gom những tên gọi hay gặp ở các xưởng đúc mỹ nghệ trong nước, kèm điều bạn nên hỏi thêm khi nghe tên đó.
| Tên gọi | Bản chất | Màu khi mới | Điều nên hỏi người bán |
|---|---|---|---|
| Đồng vàng | Đồng thau, tức đồng pha kẽm | Vàng sáng, ánh chanh hoặc ánh đỏ tuỳ tỉ lệ | Có phủ lớp chống xỉn không |
| Đồng đỏ | Đồng hàm lượng rất cao | Hồng cam | Đúc đặc hay đúc rỗng, nặng bao nhiêu |
| Đồng thanh | Đồng pha thiếc | Nâu vàng trầm | Thành phần cụ thể, xuất xứ xưởng |
| Đồng hun | Đồng vàng hoặc đồng đỏ đã làm sẫm màu | Nâu, nâu đen, có vệt sáng ở chỗ nổi | Hun bằng nhiệt hay bằng hoá chất, có phủ bóng không |
| Đồng mạ | Phôi đồng hoặc kim loại khác phủ lớp mạ | Vàng bóng đều như gương | Phôi bên trong là gì, lớp mạ dày mỏng ra sao |
Điểm hay gây nhầm nhất là "đồng đen". Trên thị trường vật phẩm, chữ này thường chỉ đồng vàng hoặc đồng đỏ đã được hun cho sẫm, không phải một loại hợp kim quý hiếm nào. Khi nghe tên này, cách lịch sự nhất là hỏi lại thành phần và cách làm màu; một xưởng làm thật sẽ trả lời được ngay. Với kỳ lân mạ vàng bóng loáng, bạn cũng nên biết rằng lớp mạ quyết định vẻ ngoài, còn phôi bên trong mới quyết định độ bền và cân nặng.
Đúc đặc hay đúc rỗng: khác nhau ở cân nặng và cách bày
Tượng kỳ lân đồng cỡ nhỏ, chừng bằng bàn tay, thường được đúc đặc. Từ cỡ để kệ trở lên, phần lớn xưởng đúc rỗng: lõi tượng trống, thành đồng dày vài li đến hơn một phân tuỳ cỡ. Đúc rỗng không phải là làm dối. Một con kỳ lân cao ngang đầu gối mà đúc đặc thì nặng tới mức hai người khiêng còn vất vả, tốn đồng, dễ nứt khi nguội vì khối kim loại co không đều.
Điều bạn cần để ý là thành đồng có đủ dày hay không. Thành quá mỏng thì gõ nhẹ nghe tiếng "bộp" đục, lật đáy thấy rõ lớp vỏ mỏng như vỏ lon, và chỉ một cú va nhẹ vào cạnh bàn là móp. Thành đủ dày thì tiếng gõ ngân hơn, cầm lên có độ nặng tương xứng với cỡ. Đáy tượng đúc rỗng thường được bịt bằng một tấm đồng, tấm gỗ hoặc để hở; để hở cũng không sao, miễn là mép đáy được mài phẳng, không sắc.
Cân nặng còn liên quan trực tiếp tới chỗ bày. Một đôi kỳ lân đồng cỡ trung đặt trên kệ tivi có thể nặng hơn bạn tưởng, nên kiểm tra tải của kệ, nhất là kệ treo tường bắt vít vào tường gạch rỗng. Với tủ kính có đợt kính, đặt tượng gần phía sát vách, nơi đợt được đỡ chắc nhất, thay vì giữa nhịp.
Nhìn nét đúc và hoàn thiện trước khi chọn
Vảy và bờm. Kỳ lân thường được tạc với mình phủ vảy, bờm và râu xoăn, đuôi xoè như lửa. Ở tượng đúc tốt, từng lớp vảy tách bạch, rãnh giữa các vảy đủ sâu để đổ bóng. Tượng đúc từ khuôn đã mòn hoặc khuôn sao chép từ tượng khác thì vảy nhoè vào nhau, bờm thành một mảng phẳng.
Mặt và mắt. Phần mặt là chỗ thợ nguội phải chỉnh tay nhiều nhất sau khi phá khuôn. Mắt hai bên cân, mũi và miệng rõ nét, răng không bị lấp đồng. Một khuôn mặt hiền, hơi cười thường hợp với tinh thần "nhân thú" của kỳ lân hơn khuôn mặt nhăn dữ.
Đường ráp khuôn. Tượng đúc bằng khuôn hai mảnh hay nhiều mảnh sẽ để lại đường ráp. Xưởng làm kỹ mài sạch đường này, tượng làm vội còn gờ chạy dọc lưng hoặc hai bên sườn. Lướt ngón tay theo sống lưng là cảm được ngay.
Rỗ khí. Lỗ rỗ li ti ở chỗ khuất là chuyện thường của đồng đúc. Rỗ to ở mặt, ở ngực, hay chỗ bị trám bằng keo rồi sơn phủ thì nên cân nhắc, vì sau một thời gian chỗ trám đổi màu khác hẳn phần đồng xung quanh.
Đáy và chân. Bốn chân đứng vững trên mặt phẳng, không cập kênh. Kỳ lân có móng guốc như ngựa theo cách tả truyền thống; nhiều xưởng tạc chân có móng vuốt kiểu rồng. Cả hai đều phổ biến, chọn theo mắt nhìn của bạn.
Đồng hun và lớp màu hoàn thiện
Nhiều con kỳ lân đồng bạn thấy có màu nâu trầm, các chỗ nổi như vảy, sừng, móng lại sáng ánh vàng. Đó là kết quả của khâu hun màu rồi đánh lộ: thợ làm sẫm toàn bộ bề mặt bằng nhiệt hoặc bằng dung dịch hoá chất, sau đó dùng giấy nhám mịn, bàn chải hay vải đánh bóng những điểm cao để chúng sáng trở lại. Cách này làm nổi khối, khiến tượng trông có chiều sâu và không bị loá dưới đèn.
Lớp màu hun là lớp ôxy hoá mỏng, không phải sơn. Sau khi hun, phần lớn xưởng phủ thêm một lớp sáp hoặc sơn bóng trong suốt để màu ổn định. Nếu lớp phủ này tốt, màu giữ được nhiều năm; nếu không phủ, đồng tiếp tục đổi màu theo không khí trong nhà, chậm ở nơi khô ráo, nhanh ở nơi nồm ẩm hoặc gần biển.
Có một loại khác bạn nên phân biệt: tượng phủ sơn màu đồng. Bề mặt loại này đều màu một cách khó tin, gõ nghe tiếng không ngân, cạo nhẹ ở đáy thấy lớp màu khác bên dưới. Đây có thể là tượng hợp kim kẽm, nhựa hoặc bột đá giả đồng. Không phải món nào như vậy cũng tệ, nhưng giá trị và cách bảo quản khác hẳn đồng thật, nên cần được ghi rõ trên mô tả.
Đặt kỳ lân đồng ở đâu cho hợp lý
Theo quan niệm phổ biến, kỳ lân là linh vật lành, thường được bày ở nơi trang trọng trong nhà hoặc hai bên lối vào. Với tượng đồng, ngoài quan niệm còn vài lý do thực tế cần tính:
- Phòng khách hoặc sảnh: đặt trên kệ, tủ hay bệ chắc, đầu tượng quay ra phía cửa theo cách bày quen thuộc; tránh mép kệ nơi người qua lại dễ va.
- Bàn làm việc: chọn cỡ nhỏ, đúc đặc, đặt ở góc bàn không vướng tay chuột hay chồng giấy tờ.
- Tránh đặt ngay dưới cửa sổ hắt mưa hoặc cạnh bể cá: hơi nước làm đồng xỉn nhanh, lớp phủ bong sớm.
- Tránh đặt sát bếp: hơi dầu mỡ bám vào rãnh vảy rất khó lau, lâu ngày thành lớp cáu đen.
- Nhà có trẻ nhỏ: tượng đồng nặng, cạnh sừng và tai có thể sắc; đặt cao hơn tầm với của trẻ, hoặc dùng miếng dán chống trượt dưới đáy.
- Ngoài trời: đồng chịu được mưa nắng, nhưng màu sẽ đổi rõ rệt theo năm tháng, có thể lên lớp xanh. Nếu muốn giữ màu như lúc mua, bày trong nhà hoặc dưới mái hiên.
Những lời khuyên về hướng đầu tượng, số lượng hay vị trí theo cung mệnh là quan niệm của từng trường phái; bạn có thể tham khảo, nhưng một chỗ bày vững chắc, sạch sẽ và hài hoà với không gian vẫn là điều nên ưu tiên trước.
Giữ màu tượng kỳ lân đồng theo từng loại
Cách chăm sóc phụ thuộc vào việc tượng có lớp phủ hay không. Hỏi rõ điều này khi mua, rồi theo các bước sau:
- Lau bụi hằng tuần bằng chổi lông mềm hoặc cọ trang điểm cũ, quét dọc theo rãnh vảy; bụi đọng lâu hút ẩm, làm loang màu.
- Lau định kỳ bằng khăn cotton khô, mềm. Không dùng khăn ướt cho tượng đồng hun có phủ sáp, vì nước đọng trong rãnh để lại vệt trắng.
- Nếu tay dính dầu mỡ chạm vào tượng, lau sớm bằng khăn khô; dấu vân tay để lâu trên đồng trần sẽ thành vệt sẫm.
- Với tượng đồng vàng không phủ, muốn sáng lại có thể dùng kem đánh đồng chuyên dụng, thử trước ở chỗ khuất, đánh nhẹ rồi lau sạch hết cặn.
- Với tượng đồng hun, không dùng kem đánh bóng lên toàn thân: lớp màu hun sẽ bị tẩy, chỉ còn đồng sáng loang lổ. Chỉ lau khô và phủ sáp mỏng mỗi năm một lần nếu xưởng khuyên.
- Không dùng chanh, giấm, muối hay nước rửa chén đặc để "tẩy uế" hay làm sạch đồng: axit và muối ăn mòn, làm bề mặt lốm đốm.
Nếu gia đình có thói quen làm lễ hay lau rửa tượng trước khi bày theo tập quán, bạn có thể dùng nước sạch hoặc nước có vài cánh hoa, lau nhẹ rồi lau khô ngay, tránh ngâm. Cách làm này tuỳ nếp nhà và địa phương, không có quy định bắt buộc nào.
Những câu nên hỏi khi mua kỳ lân đồng qua mạng
Mua tượng đồng online, ảnh chụp dưới đèn studio thường đẹp hơn thực tế. Bạn nên xin ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên, ảnh đáy tượng và một đoạn video xoay tượng một vòng. Ảnh đáy cho bạn biết tượng đúc đặc hay rỗng, đáy được bịt bằng gì, mép mài có kỹ không.
Hỏi kích thước ba chiều cao, dài, rộng chứ không chỉ chiều cao, vì kỳ lân dáng bước dài chiếm chỗ hơn nhiều so với dáng ngồi. Hỏi cân nặng thực tế, cân nặng là con số rất khó làm giả và cho bạn biết khá nhiều về độ dày thành đồng. Hỏi loại đồng, cách làm màu, có lớp phủ chống xỉn hay không, và cách đóng gói khi gửi; tượng đồng ít vỡ nhưng sừng và đuôi có thể cong nếu thùng bị đè.
Một xưởng hay cửa hàng nghiêm túc sẽ trả lời rõ những câu này. Khi cần, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so trước khi quyết định. Còn ý nghĩa may mắn của kỳ lân, hãy giữ ở đúng vị trí của nó: một biểu tượng đẹp của sự hiền hoà và yên ổn mà người xưa gửi gắm, không phải lời bảo đảm cho bất cứ điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Kỳ lân đồng vàng và đồng đỏ, loại nào bền hơn?
Cả hai đều bền nếu đúc đủ dày. Đồng vàng cứng hơn nên giữ nét sắc tốt hơn khi va chạm nhẹ; đồng đỏ mềm hơn, sẫm màu nhanh hơn. Chọn theo màu bạn thích và chỗ bày, rồi kiểm độ dày thành đồng.
Tượng kỳ lân đồng đúc rỗng có kém hơn đúc đặc không?
Không hẳn. Với tượng cỡ lớn, đúc rỗng là cách làm phổ biến để giảm cân nặng và tránh nứt khi nguội. Điều cần kiểm là thành đồng đủ dày, gõ nghe không bộp, và mép đáy được mài kỹ, không sắc.
Làm sao biết tượng là đồng thật hay sơn giả đồng?
Xem đáy tượng và chỗ khuất: đồng thật có màu kim loại đồng nhất bên dưới, gõ nghe ngân. Tượng sơn giả đồng thường nhẹ, tiếng gõ đục, cạo nhẹ ở đáy thấy lớp màu khác. Khi nghi ngờ, hỏi người bán cân nặng và thành phần.
Tượng kỳ lân đồng bị xỉn có cần đánh bóng lại không?
Tuỳ loại. Đồng vàng không phủ có thể đánh bằng kem chuyên dụng. Đồng hun thì không nên đánh toàn thân vì sẽ mất lớp màu, chỉ lau khô và phủ sáp mỏng. Nhiều người còn thích màu trầm tự nhiên theo năm tháng.
Đặt kỳ lân đồng ngoài cổng có được không?
Được, đồng chịu mưa nắng tốt. Nhưng màu sẽ thay đổi rõ, có thể lên lớp xanh sau vài năm, và tượng ngoài trời cần bệ chắc, có chốt hoặc keo cố định để tránh đổ khi gió to hay bị va chạm.
Có cần làm lễ trước khi bày kỳ lân đồng không?
Đây là tập quán của một số gia đình, không phải điều bắt buộc. Nếu nhà bạn có nếp này, có thể lau tượng bằng nước sạch rồi lau khô ngay. Không cần chi tiền cho dịch vụ làm lễ mới được bày.