Một con kỳ lân gỗ tạc tay đẹp nhờ ba thứ: loại gỗ có thớ và màu đẹp, nét đục còn giữ được dấu tay thợ, và gỗ đã được sấy, xử lý đủ khô để không nứt khi về nhà mới. Thiếu điều thứ ba, con tượng có thể tách thành những vết nứt dọc chân, dọc lưng chỉ sau một mùa hanh khô, và đó là chuyện người mua tượng gỗ hay than phiền nhất.
Tượng gỗ có cái ấm áp mà đồng hay đá không có: sờ vào không lạnh tay, mùi gỗ thơm nhẹ, màu sẫm dần đẹp lên theo thời gian. Các làng nghề chạm khắc gỗ như Đồng Kỵ ở Bắc Ninh, Kim Bồng ở Đà Nẵng, La Xuyên ở Ninh Bình đã làm linh vật gỗ từ lâu. Bài này giúp bạn chọn kỳ lân gỗ theo loại gỗ, đọc nét chạm, nhận biết gỗ tẩm màu hay gỗ ghép, đặt ở đâu trong nhà, và giữ tượng qua những tháng nồm ẩm, hanh khô của khí hậu Việt Nam.
Các loại gỗ thường dùng tạc kỳ lân
Mỗi loại gỗ có màu, mùi và độ ổn định khác nhau. Tên gỗ trên thị trường đôi khi được dùng lỏng lẻo, nên bảng này chỉ ghi đặc điểm dễ nhận thấy.
| Loại gỗ | Màu và thớ | Mùi | Độ ổn định, lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gỗ hương | Đỏ nâu đến vàng nâu, vân đẹp | Thơm nhẹ đặc trưng | Khá ổn định nếu sấy kỹ; cần hỏi rõ là loại hương nào |
| Gỗ mít | Vàng tươi, lâu ngày sẫm thành vàng nâu | Hơi thơm | Mềm vừa, dễ tạc chi tiết, hay dùng trong đồ thờ |
| Gỗ nu | Vân xoáy cuộn như mắt, rất độc đáo | Tuỳ cây gốc | Là phần bướu của cây, mỗi khối một khác, dễ nứt nếu chưa khô |
| Gỗ bách xanh | Vàng nhạt, thớ mịn | Thơm khá rõ | Nhẹ, dễ tạc; cần hỏi nguồn gốc hợp pháp |
| Gỗ trắc | Nâu đen, vân sọc | Có mùi chua nhẹ khi mới | Nặng, cứng, khó tạc nét mảnh |
| Gỗ nhóm thường (xoan, thông) | Màu nhạt, thường phủ sơn hoặc màu | Ít mùi | Rẻ, nhẹ, dễ mối mọt nếu không xử lý |
Một số loại gỗ quý thuộc danh mục được quản lý về khai thác và buôn bán. Khi được chào tượng gỗ hiếm, bạn nên hỏi người bán về nguồn gốc gỗ và giấy tờ đi kèm. Ngoài lý do pháp lý, tượng làm từ gỗ có nguồn rõ ràng thường cũng được xử lý cẩn thận hơn.
Vì sao tượng gỗ hay nứt, và chọn sao cho ít nứt
Gỗ là vật liệu "thở": khi không khí ẩm, gỗ hút nước và nở ra; khi hanh khô, gỗ nhả nước và co lại. Lớp ngoài co nhanh hơn lõi, tạo ra ứng suất, và khi ứng suất vượt sức chịu của thớ gỗ, vết nứt xuất hiện, thường chạy dọc thớ. Tượng tạc từ một khúc gỗ tròn còn nguyên lõi tim rất dễ nứt hướng tâm, vì phần lõi và phần ngoài co không đều.
Các xưởng làm kỹ khắc phục bằng cách sấy gỗ trước khi tạc, khoét rỗng lòng tượng từ dưới đáy với tượng cỡ lớn, hoặc chọn phôi tránh lõi tim. Khi xem tượng, bạn có thể lật đáy: đáy khoét rỗng, gỗ có màu đồng đều, không có vết nứt chân chim ở vòng tim là dấu hiệu tốt. Hỏi người bán gỗ đã sấy chưa, sấy bao lâu; câu trả lời cụ thể đáng tin hơn câu "gỗ già lắm rồi".
Một vài vết nứt chân chim nhỏ trên tượng gỗ nu hay tượng tạc từ gốc cây là điều khó tránh và được nhiều người coi như dấu vết tự nhiên. Vết nứt to, mở rộng dần theo mùa thì khác: đó là gỗ chưa ổn định. Thợ có thể trám bằng mùn gỗ cùng loại trộn keo, nhưng tốt nhất vẫn là chọn đúng từ đầu.
Đọc nét chạm trên kỳ lân gỗ
Nét đục còn dấu tay. Tượng tạc tay có những mặt phẳng nhỏ, những vệt đục còn thấy được ở chỗ khuất, độ sâu nét không đều tuyệt đối. Tượng làm bằng máy CNC thì các rãnh đều, đáy rãnh tròn đều như nhau. Nhiều xưởng dùng máy để phá thô rồi thợ đục tinh, đây là cách làm phổ biến và hợp lý.
Bờm, râu và đuôi. Đây là chỗ khó nhất vì gỗ dễ mẻ theo thớ khi đục nét mảnh. Bờm xoắn có lọn rõ, đuôi xoè như ngọn lửa mà không gãy ở gốc là dấu hiệu tay nghề tốt và gỗ có độ dai.
Mặt kỳ lân. Mắt lồi tròn, mũi to, miệng hơi há với hàm răng và lưỡi được chạm riêng là mẫu mặt kỳ lân hay gặp trong chạm gỗ Việt. Khuôn mặt cân đối, hai mắt cùng tầm, nhìn thẳng mới hợp với một con tượng trưng bày.
Độ hoàn thiện bề mặt. Có tượng để mộc, chỉ đánh giấy nhám và lau dầu, giữ được vân gỗ. Có tượng phủ PU bóng, dễ lau nhưng trông như nhựa. Có tượng thếp vàng hoặc sơn son, gần với đồ thờ truyền thống. Chọn theo phong cách căn phòng của bạn.
Kỳ lân gỗ thếp vàng, sơn son: kỹ thuật và cách giữ
Trong đồ thờ và đồ trưng bày truyền thống, kỳ lân gỗ thường được sơn son thếp vàng: phủ nhiều lớp sơn ta (nhựa cây sơn) màu đỏ son làm nền, rồi dát những lá vàng quỳ mỏng như cánh ve lên các phần nổi như vảy, bờm, móng. Làng Kiêu Kỵ ở Gia Lâm, Hà Nội nổi tiếng với nghề dát vàng quỳ. Một con tượng làm theo cách này mất nhiều công, mỗi lớp sơn phải để khô trong buồng ẩm rồi mài lại trước khi phủ lớp tiếp theo.
Ngày nay, phần lớn tượng thếp vàng trên thị trường dùng sơn công nghiệp và lá nhũ đồng hoặc nhũ vàng thay cho vàng quỳ thật, giá rẻ hơn nhiều. Lá nhũ ban đầu sáng đẹp, nhưng sau vài năm có thể xỉn, ngả màu nâu xanh, nhất là ở nơi ẩm. Vàng quỳ thật thì giữ màu lâu, chỉ mòn dần ở chỗ tay chạm. Khi mua, bạn hỏi rõ tượng dát vàng thật, nhũ vàng hay sơn màu vàng; ba loại khác nhau rất xa về giá và về tuổi thọ lớp mặt.
Giữ tượng sơn son thếp vàng cần nhẹ tay hơn tượng gỗ mộc. Chỉ quét bụi bằng chổi lông thật mềm, không lau bằng khăn ướt, không dùng dầu lau gỗ vì dầu làm lớp vàng loang và bong. Tránh cầm tượng bằng tay trần ở phần thếp, vì mồ hôi và dầu tay để lại vệt. Khi lớp sơn hay lớp vàng bong mảng, nên nhờ thợ sơn mài hoặc thợ đồ thờ tu bổ, đừng tự sơn đè lên.
Gỗ tẩm màu, gỗ ghép và gỗ giả
Một số tượng được làm từ gỗ rẻ rồi nhuộm màu để trông như gỗ quý, thường là nhuộm cho đỏ như gỗ hương hoặc đen như gỗ mun. Dấu hiệu là màu đều tăm tắp trên toàn thân, không có sự khác biệt giữa gỗ dác (phần ngoài) và gỗ lõi; cạo nhẹ ở đáy thì thấy màu bên trong nhạt hơn hẳn lớp ngoài. Cũng có loại được xịt tinh dầu để tạo mùi thơm, mùi rất nồng lúc mới mở hộp rồi bay đi nhanh sau vài tuần.
Gỗ ghép là nhiều mảnh gỗ dán lại thành một khối rồi mới tạc. Với tượng lớn, đây là cách tiết kiệm và ổn định hơn một khối liền, miễn là người bán nói rõ. Nhìn kỹ, bạn sẽ thấy các đường keo thẳng và vân gỗ đổi hướng đột ngột ở hai bên đường keo.
Còn loại tượng "gỗ" thực chất là nhựa hoặc bột gỗ ép đúc khuôn, phủ màu vân gỗ. Loại này nhẹ, các chi tiết giống hệt nhau giữa nhiều sản phẩm, đáy tượng nhẵn và đồng màu. Không có gì sai khi mua một món như thế để trang trí, chỉ cần nó được bán đúng tên.
Đặt kỳ lân gỗ ở đâu trong nhà
Ngoài các cách bày theo quan niệm, vị trí đặt tượng gỗ ảnh hưởng rất nhiều tới tuổi thọ của nó:
- Phòng khách, phòng làm việc là chỗ hợp; đặt trên kệ hoặc tủ, đầu quay ra phía cửa theo cách bày quen thuộc.
- Tránh ánh nắng chiếu trực tiếp qua cửa kính nhiều giờ mỗi ngày: gỗ khô nhanh, bạc màu một phía, dễ nứt phía bị nắng.
- Tránh đặt ngay trước cửa gió điều hoà hoặc cạnh máy sưởi, nơi độ ẩm thay đổi liên tục.
- Tránh đặt sát tường thấm, góc nhà ẩm hay dưới gầm cầu thang tối: dễ mốc và mối mọt.
- Không đặt trực tiếp xuống nền gạch ở tầng trệt vào mùa nồm, nên kê lên đế hoặc bệ.
- Tượng gỗ thếp vàng, sơn son hợp với phòng thờ, phòng khách kiểu truyền thống; tượng gỗ mộc hợp với nội thất hiện đại, tối giản.
Theo tập quán, nhiều gia đình bày đôi kỳ lân gỗ ở hai bên tủ chè, sập gụ hay kệ thờ phòng khách. Nên để hai con đối xứng, cùng cỡ, và có khoảng thoáng phía trước để nhìn rõ dáng.
Giữ kỳ lân gỗ qua mùa nồm và mùa hanh
Khí hậu miền Bắc với mùa nồm ẩm và mùa hanh khô là phép thử khó nhất với tượng gỗ. Miền Nam ít hanh nhưng ẩm quanh năm. Vài việc đều đặn sẽ giúp tượng bền:
- Lau bụi bằng chổi lông mềm hằng tuần, quét theo chiều rãnh chạm; dùng cọ nhỏ cho kẽ bờm, kẽ vảy.
- Mùa nồm: đóng cửa những ngày ẩm, bật máy hút ẩm nếu có; lau khô ngay khi thấy tượng đọng hơi nước.
- Mùa hanh: không để phòng quá khô do điều hoà sưởi chạy liên tục; một chậu nước nhỏ hay máy tạo ẩm giúp giữ độ ẩm ổn định hơn.
- Vài tháng một lần, với tượng gỗ mộc có thể lau một lớp dầu chuyên dụng cho đồ gỗ thật mỏng bằng khăn mềm, để khô hẳn rồi lau sạch phần dầu thừa.
- Kiểm tra đáy và kẽ chân xem có mùn gỗ li ti, lỗ nhỏ hay không; nếu có, đó có thể là mọt, nên tách tượng khỏi đồ gỗ khác và nhờ thợ xử lý.
- Không rửa tượng gỗ bằng nước, không dùng nước lau sàn hay chất tẩy để lau.
Nếu thích một món có ghi đủ loại gỗ, kích thước, kiểu hoàn thiện, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy. Còn với một con kỳ lân gỗ đã có tuổi, đôi khi những vệt sẫm màu nơi tay người hay chạm vào lại chính là phần đẹp nhất của nó.
Câu hỏi thường gặp
Kỳ lân gỗ hương hay gỗ mít đẹp hơn?
Gỗ hương có màu đỏ nâu, vân đẹp và mùi thơm nhẹ, hợp phòng khách sang trọng. Gỗ mít màu vàng, mềm, dễ tạc chi tiết, lâu ngày sẫm màu rất đẹp và gần gũi với đồ thờ truyền thống. Chọn theo màu nội thất của bạn.
Tượng kỳ lân gỗ bị nứt có sửa được không?
Vết nứt nhỏ có thể trám bằng mùn gỗ cùng loại trộn keo rồi đánh màu lại. Vết nứt lớn và đang mở rộng thường do gỗ chưa khô; nên để tượng ở nơi có độ ẩm ổn định một thời gian rồi mới nhờ thợ xử lý.
Làm sao biết tượng gỗ bị nhuộm màu?
Xem màu có đều tuyệt đối trên toàn thân không, và cạo nhẹ ở đáy để so màu bên trong. Gỗ nhuộm thường có lớp ngoài đậm, bên trong nhạt. Mùi thơm quá nồng rồi nhanh hết cũng có thể là tinh dầu xịt thêm.
Có nên lau dầu cho kỳ lân gỗ không?
Với tượng gỗ mộc, lau một lớp dầu chuyên dụng thật mỏng vài tháng một lần giúp gỗ đỡ khô và giữ màu. Với tượng đã phủ PU, sơn son hay thếp vàng thì không cần, chỉ lau bụi bằng chổi mềm và khăn khô.
Đặt kỳ lân gỗ cạnh cửa sổ có sao không?
Nắng chiếu trực tiếp nhiều giờ làm gỗ khô nhanh một phía, bạc màu và dễ nứt. Nếu bắt buộc đặt gần cửa sổ, hãy dùng rèm mỏng hoặc phim chống nắng và xoay tượng định kỳ.
Kỳ lân gỗ có bị mối mọt không?
Có thể, nhất là gỗ nhóm thường chưa xử lý và tượng đặt ở nơi ẩm tối. Gỗ hương, gỗ trắc ít bị hơn. Thấy mùn gỗ li ti hay lỗ nhỏ ở đáy thì tách tượng riêng và nhờ thợ xử lý sớm.