Với kỳ lân đặt ở cổng, sân hay đầu hồi nhà, chất liệu đá tạc nguyên khối vẫn là lựa chọn bền nhất: đá xanh hợp cổng nhà kiểu truyền thống, cẩm thạch trắng hợp sân vườn sáng sủa, đá hoa cương chịu mưa nắng tốt nhất. Điều quyết định một đôi kỳ lân đá đứng được vài chục năm không nằm ở mẫu mã, mà ở loại đá, thớ đá, tay nghề tạc và cái bệ bên dưới.
Ở Việt Nam, nghề tạc đá có các trung tâm lâu đời như vùng đá xanh Ninh Vân ở Ninh Bình, vùng đá Nhồi ở Thanh Hoá, làng đá Non Nước dưới chân Ngũ Hành Sơn ở Đà Nẵng. Linh vật đá trước cổng đình, cổng chùa, lăng mộ đã có từ lâu, và nhiều gia đình ngày nay mang hình ảnh ấy về cổng nhà mình. Bài này tập trung vào kỳ lân đá cỡ lớn đặt ngoài trời: phân biệt các loại đá, nhận biết tượng nguyên khối, chọn cỡ theo cổng, làm bệ, vận chuyển và bảo dưỡng.
Ba loại đá hay dùng tạc kỳ lân ngoài trời
Mỗi loại đá có thớ, độ cứng và cách "già" theo thời gian khác nhau. Độ cứng ghi theo thang Mohs là giá trị tham khảo của khoáng vật chính.
| Tiêu chí | Đá xanh (đá vôi xanh) | Cẩm thạch trắng | Đá hoa cương (granite) |
|---|---|---|---|
| Thành phần chính | Canxit, hạt mịn | Canxit kết tinh lại | Thạch anh, fenspat, mica |
| Độ cứng tham khảo | Khoảng 3–4 | Khoảng 3 | Khoảng 6–7 |
| Vẻ ngoài | Xám xanh, trầm, lên rêu đẹp | Trắng, có vân xám nhẹ | Lốm đốm hạt, nhiều màu |
| Chịu mưa nắng | Tốt, bề mặt ngả màu dần | Khá, dễ ố vàng, mất độ bóng | Rất tốt, ít đổi màu |
| Độ dễ tạc chi tiết | Dễ, hợp vảy, bờm cầu kỳ | Rất dễ, nét mềm | Khó, nét thường đơn giản hơn |
| Hợp với | Cổng nhà truyền thống, nhà thờ họ | Sân vườn, biệt thự sáng màu | Cổng hiện đại, nơi nắng gắt |
Hai loại đá gốc canxit là đá xanh và cẩm thạch đều mềm hơn nhiều so với granite, nên thợ tạc được vảy, bờm, râu kỳ lân rất tinh. Đổi lại, chúng nhạy với axit: mưa axit nhẹ, nước tẩy rửa có tính axit hay cả nước chanh đổ vào đều có thể làm mờ bề mặt. Granite cứng và trơ hơn, gần như không đổi màu, nhưng tượng tạc bằng granite thường có đường nét khoẻ, ít chi tiết li ti.
Nguyên khối, ghép khối hay đúc đá: nhận biết thế nào
Tượng đá tạc nguyên khối được làm từ một khối đá duy nhất cho cả thân, đôi khi cả bệ. Vân đá chạy liền mạch qua đầu, mình, chân. Nhìn kỹ những chỗ chuyển tiếp như cổ, đuôi, chân trước, bạn sẽ không thấy đường nối hay lớp keo. Gõ nhẹ bằng một đồng xu vào các phần khác nhau, âm thanh đồng đều.
Tượng ghép khối thì thân và một số chi tiết như sừng, đuôi, quả cầu dưới chân được tạc riêng rồi gắn lại bằng keo đá và chốt. Với tượng rất lớn, ghép là cách làm chấp nhận được, miễn là người bán nói rõ. Dấu hiệu nhận biết là đường keo mảnh có màu hơi khác, vân đá bị ngắt đột ngột ở chỗ nối.
Loại thứ ba là tượng đúc từ bột đá trộn keo hoặc xi măng, đổ khuôn rồi phủ màu giả đá. Loại này nhẹ hơn hẳn tượng đá thật cùng cỡ, bề mặt đều màu, các chi tiết lặp lại giống hệt nhau giữa hai con trong đôi. Đặt ngoài trời lâu năm, lớp màu phủ có thể bong, lộ lõi bên trong. Không phải là hàng xấu, nhưng giá trị và tuổi thọ ngoài trời khác đá tạc, nên bạn cần biết mình đang mua loại nào.
Đọc tay nghề tạc trên một con kỳ lân đá
Đá không cho phép sửa sai như đất sét hay sáp: một nhát đục lệch là phải chấp nhận hoặc bỏ cả khối. Vì vậy tay nghề hiện ra khá rõ nếu bạn biết nhìn. Bắt đầu từ khuôn mặt: hai mắt cân đối, sống mũi thẳng, miệng và răng được khoét sâu, có độ thoáng chứ không chỉ là vài vạch nông trên mặt phẳng. Kỳ lân trong mỹ thuật truyền thống thường có nét mặt hiền, bờm và râu cuộn thành những lọn xoắn đều nhau.
Tiếp theo là phần vảy và các mảng cuộn mây, cuộn lửa ở chân, ở đuôi. Thợ giỏi giữ được nhịp đều của vảy từ cổ xuống lưng, nhỏ dần về phía đuôi, không có chỗ dày chỗ thưa. Những chỗ khó như kẽ giữa chân và bụng, khoảng hở dưới cằm cũng được làm sạch, không còn bột đá hay vết đục thô. Tượng làm bằng máy CNC rồi thợ chỉnh lại thì nét đều tăm tắp, mặt phẳng nhẵn; tượng tạc tay hoàn toàn có chút khác biệt nhỏ giữa hai bên, và nhiều người thích chính sự khác biệt đó.
Cuối cùng là độ hoàn thiện bề mặt. Có tượng để mặt đá mộc, sờ hơi nhám, càng để lâu ngoài trời càng trầm. Có tượng được mài bóng toàn thân, hoặc chỉ mài bóng phần nổi như sừng, mắt, quả cầu. Với tượng đặt ngoài trời, mặt mộc hoặc mặt mài mờ thường bền màu và ít trơn hơn khi mưa, còn mặt bóng gương sẽ dần mất độ bóng sau vài mùa mưa nắng.
Chọn cỡ kỳ lân theo cổng và trụ
Tỉ lệ với trụ cổng. Một quy tắc dễ áp dụng là chiều cao tượng, tính cả bệ, vào khoảng một phần ba đến một nửa chiều cao trụ cổng. Tượng quá nhỏ đặt trên trụ to trông lạc lõng; tượng quá to làm cổng bị nặng nề, che khuất tầm nhìn khi xe ra vào.
Đặt trên đỉnh trụ hay dưới chân trụ. Đặt trên đỉnh trụ thì tượng phải vừa với mặt trụ, chừa mép ít nhất vài phân mỗi bên, và phải được chốt cố định. Đặt dưới chân trụ hai bên lối vào thì cần bệ riêng, không lấn vào lối đi.
Khoảng cách hai con. Đôi kỳ lân đặt hai bên cổng nên cách mép lối đi một khoảng an toàn để xe máy, ô tô quay đầu không quệt vào. Với cổng hẹp ở phố, kỳ lân nhỏ đặt trên trụ hợp lý hơn kỳ lân lớn dưới đất.
Nhìn từ ngoài đường. Trước khi đặt hàng, bạn có thể làm một khối hộp các-tông đúng kích thước, đặt thử vào chỗ dự định rồi đứng từ ngoài đường nhìn vào. Cách này rẻ và tránh được cảm giác "mua về mới thấy to quá".
Làm bệ và cố định tượng đá ngoài trời
Kỳ lân đá cỡ lớn nặng hàng trăm ký. Bệ và cách cố định quan trọng không kém bản thân tượng, vì một con tượng đổ ra lối đi là mối nguy cho người qua lại:
- Xác định nền: nền đất mới đắp cần đầm chặt hoặc đổ móng bê tông nhỏ dưới bệ, nếu không sau mùa mưa bệ có thể lún nghiêng.
- Chọn bệ: bệ đá liền khối hoặc bệ xây ốp đá, mặt bệ phẳng, rộng hơn đế tượng.
- Khoan chốt: với tượng đặt trên trụ hay bệ cao, thợ thường khoan lỗ ở đế tượng và mặt bệ, cắm chốt inox rồi bơm keo chuyên dụng cho đá.
- Chèn chân: đế tượng không phẳng tuyệt đối thì chèn bằng nêm đá mỏng hoặc vữa, không chèn bằng gỗ vì gỗ mục.
- Kiểm tra sau mưa lớn: vài tháng đầu, sau mỗi trận mưa to nên nhìn lại xem bệ có nghiêng, có khe hở dưới đế không.
Vận chuyển tượng đá nặng nên giao cho đơn vị có xe cẩu hoặc tời và người quen việc. Tự khiêng bằng tay, nhất là lên trụ cổng cao, dễ gây chấn thương lưng, dập ngón tay và vỡ chi tiết tượng.
Hướng đặt và vài tập quán thường được nhắc
Theo cách bày quen thuộc ở đình, chùa và nhà dân, đôi kỳ lân đặt hai bên cổng thường quay mặt ra ngoài, như hai con vật hiền canh giữ lối vào. Một số người thích để hai con hơi chếch vào nhau, tạo thế cân đối khi nhìn từ giữa cổng. Cả hai cách đều phổ biến; điều quan trọng hơn là hai con đối xứng, cùng cỡ, cùng kiểu dáng.
Nhiều xưởng tạc phân biệt con đực, con cái theo quy ước mượn từ sư tử đá: một con đặt chân lên quả cầu, con kia chân giữ một con nhỏ. Không phải xưởng nào cũng làm vậy, và trong tài liệu cổ về kỳ lân cũng không có quy định thống nhất. Nếu bạn mua đôi có phân biệt, hãy hỏi người bán con nào bên nào theo cách họ quen làm.
Có những lời khuyên về hướng nhà, tuổi gia chủ hay việc tránh chĩa tượng vào nhà đối diện. Phần hướng theo tuổi là quan niệm của từng trường phái, bạn có thể tham khảo. Riêng việc không để tượng nhìn thẳng vào cổng nhà hàng xóm thì có lý do rất đời thường: tránh để người đối diện cảm thấy khó chịu, giữ hoà khí láng giềng.
Bảo dưỡng kỳ lân đá theo mùa
Đá chịu mưa nắng, nhưng không phải là vô can với thời gian. Vài việc nhỏ giúp tượng giữ được nét và màu đẹp:
- Rửa bằng nước sạch và bàn chải lông mềm vài tháng một lần, nhất là sau mùa khô bụi bặm; tránh vòi xịt áp lực cao thổi thẳng vào chỗ chi tiết mảnh như râu, sừng.
- Không dùng nước tẩy có axit, nước rửa bồn cầu hay chanh để tẩy vết ố trên đá xanh và cẩm thạch: bề mặt sẽ bị ăn mờ, mất nét.
- Rêu xanh mỏng trên đá xanh là vẻ đẹp được nhiều người thích; nếu rêu dày làm trơn bệ hoặc che nét tạc thì cạo nhẹ bằng bàn chải, không dùng dao kim loại.
- Cẩm thạch trắng ố vàng do bụi và nước mưa có thể nhờ thợ đá xử lý bằng hoá chất chuyên dụng; tự làm dễ loang.
- Kiểm tra đường keo và chốt mỗi năm một lần với tượng ghép khối hoặc đặt trên trụ cao.
- Mùa bão: nếu cổng có cây lớn, tỉa cành có nguy cơ gãy đè lên tượng.
Khi cần so sánh mẫu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, rồi đối chiếu với kích thước trụ cổng thực tế của nhà mình trước khi đặt hàng một đôi tượng đá nặng.
Câu hỏi thường gặp
Kỳ lân đá xanh hay đá hoa cương bền hơn khi để ngoài trời?
Đá hoa cương cứng hơn, ít đổi màu và chịu axit tốt hơn. Đá xanh mềm hơn nhưng vẫn bền hàng chục năm ngoài trời nếu không bị tẩy rửa bằng hoá chất mạnh, và có vẻ trầm, lên rêu rất hợp cổng nhà truyền thống.
Làm sao biết kỳ lân đá là tạc nguyên khối?
Nhìn vân đá chạy liền qua cổ, đuôi, chân, không có đường keo ở chỗ chuyển tiếp. Gõ nhẹ đồng xu nghe âm đồng đều. Tượng đúc bột đá thường nhẹ hơn hẳn và hai con giống nhau như in từng chi tiết.
Đặt kỳ lân trên trụ cổng có cần khoan chốt không?
Nên khoan chốt và bơm keo đá. Tượng nặng đặt trên trụ cao mà không cố định có thể bị xê dịch do rung, gió mạnh hay va chạm, đổ xuống lối đi rất nguy hiểm cho người qua lại.
Kỳ lân đá cẩm thạch bị ố vàng có tẩy được không?
Được, nhưng nên nhờ thợ đá dùng hoá chất chuyên dụng. Không tự dùng chanh, giấm hay nước tẩy có axit vì cẩm thạch gốc canxit sẽ bị ăn mờ bề mặt, mất độ bóng và nét tạc.
Đôi kỳ lân trước cổng quay mặt vào trong hay ra ngoài?
Cách bày phổ biến là quay mặt ra ngoài hoặc hơi chếch vào nhau. Cả hai đều quen thuộc, quan trọng là hai con đối xứng và không nhìn thẳng vào cổng nhà đối diện để giữ hoà khí với hàng xóm.
Có nên mua kỳ lân đá qua mạng không?
Có thể, nhưng nên xin ảnh tượng thật dưới ánh sáng tự nhiên, video xoay quanh tượng, kích thước ba chiều, cân nặng và hỏi rõ cách vận chuyển, ai chịu trách nhiệm nếu vỡ trên đường giao.