Sư tử bằng đồng phổ biến nhất là đồng vàng (đồng thau, hợp kim đồng – kẽm) và đồng đỏ (đồng có hàm lượng cao), đúc khuôn rồi hoàn thiện bằng đánh bóng hoặc hun màu giả cổ. Khác với tượng đá đặt cổng, sư tử đồng thường là cỡ nhỏ và vừa, bày trong phòng khách, phòng làm việc, sảnh công ty, có cặp lớn đặt sảnh có mái che. Điều quyết định độ bền màu không chỉ là loại đồng mà là lớp hoàn thiện và cách bạn lau chùi.
Bài này giải thích các loại đồng hay gặp, cách đúc ảnh hưởng tới chi tiết và cân nặng, cách nhận ra tượng đồng thật hay hợp kim mạ màu đồng, chọn cỡ cho từng chỗ bày, và cách giữ cho sư tử đồng không xỉn, không loang.
Các loại "đồng" hay gặp trên tượng sư tử
Tên gọi trên thị trường khá lộn xộn. Bảng dưới gom các loại hay gặp theo bản chất vật liệu, để bạn hỏi lại người bán cho rõ.
| Tên hay gọi | Bản chất | Màu khi mới | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đồng vàng, đồng thau | Hợp kim đồng và kẽm | Vàng sáng | Phổ biến nhất, dễ đúc, dễ đánh bóng |
| Đồng đỏ | Đồng hàm lượng cao | Hồng đỏ | Mềm hơn, đắt hơn, xỉn nâu nhanh nếu không phủ |
| Đồng hun, đồng giả cổ | Đồng vàng hoặc đỏ đã xử lý màu | Nâu, đen, xanh rêu | Màu do hoá chất và nhiệt, không phải loại đồng riêng |
| Đồng mạ vàng, mạ bạc | Đồng phủ lớp kim loại mỏng | Vàng, bạc bóng | Đẹp nhưng lớp mạ có thể mòn ở chỗ hay chạm |
| "Đồng" nhẹ tay, giá mềm | Thường là hợp kim kẽm hoặc nhựa phủ màu đồng | Vàng đều | Hỏi rõ vật liệu trước khi mua |
Một số người bán ghi "đồng nguyên chất" cho mọi loại tượng màu vàng. Đồng nguyên chất rất mềm, ít dùng đúc tượng; tượng đẹp, cứng cáp thường là hợp kim. Điều cần hỏi là "hợp kim gì", chứ không phải "có nguyên chất không".
Đúc đặc, đúc rỗng và ảnh hưởng tới chi tiết
Phần lớn sư tử đồng được đúc bằng khuôn. Cách truyền thống ở các làng đúc như Đại Bái (Bắc Ninh) là làm mẫu, lên khuôn đất hoặc khuôn cát, nấu đồng rồi rót. Cách khác là đúc mẫu chảy: làm mẫu bằng sáp, bọc khuôn chịu nhiệt, nung cho sáp chảy ra rồi rót đồng vào khoảng trống. Đúc mẫu chảy giữ được chi tiết rất mảnh như lọn bờm xoăn, vảy, móng, nhưng tốn công hơn.
Tượng nhỏ thường đúc đặc, cầm nặng tay. Tượng từ cỡ vừa trở lên thường đúc rỗng, thành dày vừa đủ, vừa tiết kiệm đồng vừa tránh co ngót, nứt khi nguội. Đúc rỗng không phải là kém; tượng đồng lớn trên thế giới đa số đều rỗng. Điều cần quan tâm là thành tượng có đều không, có lỗ thủng, rỗ khí ở chỗ khuất không.
Với tượng ghép, tức đúc từng phần như thân, đầu, đuôi, đế rồi hàn lại, mối hàn tốt sẽ được mài nhẵn và lên màu đồng bộ, khó thấy. Mối hàn kém lộ đường chỉ, màu khác hẳn phần còn lại, có thể nứt khi va mạnh. Xem kỹ cổ, chân và chỗ nối với đế.
Sau khi đúc, tượng được nguội, đục sửa, mài, rồi mới hoàn thiện bề mặt. Khâu nguội quyết định độ sắc nét: một con sư tử đúc tốt nhưng nguội ẩu vẫn trông nhoè. Bạn có thể nhìn kẽ bờm, kẽ móng để đánh giá: nét đục sửa rõ, đều là dấu hiệu tay nghề.
Nhận biết đồng thật và hợp kim mạ màu đồng
Cân trên tay. Đồng nặng; cùng thể tích, đồng nặng hơn hợp kim kẽm một chút và nặng hơn hẳn nhựa phủ. Tượng to mà nhẹ bẫng là dấu hiệu nên hỏi lại.
Nhìn chỗ mòn, chỗ khuất. Ở đáy, kẽ chân, chỗ cọ xát, đồng thật vẫn ra màu vàng hoặc hồng của kim loại. Hợp kim mạ khi mòn lộ ra lõi xám bạc; nhựa phủ lộ ra màu trắng hoặc màu nhựa.
Gõ nhẹ. Đồng đúc gõ nhẹ bằng móng tay hoặc đồng xu có tiếng ngân trong, nhất là tượng rỗng. Nhựa phủ cho tiếng đục, tắt ngay.
Nam châm. Đồng và hợp kim kẽm đều không hút nam châm, nên phép thử này chỉ loại được tượng có lõi sắt mạ màu đồng.
Hỏi giấy tờ và nơi đúc. Xưởng đúc nghiêm túc thường nói rõ loại hợp kim, nơi đúc, cách hoàn thiện. Câu trả lời mơ hồ là tín hiệu nên thận trọng.
Màu đánh bóng và màu hun: chọn theo không gian
Sư tử đồng đánh bóng có màu vàng sáng, ánh kim rõ, hợp phòng khách nhiều ánh sáng, nội thất tông gỗ sáng hoặc trắng, và các không gian muốn nổi bật như quầy lễ tân. Nhược điểm là vết vân tay, vết nước hiện rõ, và nếu không có lớp phủ bảo vệ thì sẽ xỉn dần sau vài tháng.
Sư tử đồng hun giả cổ được xử lý bằng hoá chất và nhiệt để bề mặt chuyển nâu, đen, có khi điểm xanh rêu ở kẽ, rồi đánh nhẹ các chỗ lồi cho ánh vàng. Kiểu này trầm, cổ kính, hợp nội thất gỗ tối, phòng làm việc, phòng trà. Ưu điểm thực tế là ít lộ vân tay và xỉn màu không đáng kể vì bản thân màu đã là màu "cũ".
Đồng mạ vàng cho màu vàng rực, bóng như gương, thường dùng cho tượng cỡ nhỏ bày trên bàn làm việc hoặc tủ kính. Lớp mạ mỏng có thể mòn ở chỗ hay cầm như đầu, lưng; nên hạn chế chạm tay và đặt nơi ít va quệt.
Một gợi ý chọn màu: nhìn những vật kim loại đã có trong phòng như tay nắm cửa, khung đèn, chân bàn. Sư tử đồng cùng tông với chúng sẽ hài hoà hơn một màu lạc lõng.
Các dáng sư tử đồng hay gặp
Sư tử ngồi giữ cầu và giữ con. Dáng cổ điển kiểu Trung Hoa, làm theo cặp, con đực đặt chân lên quả cầu, con cái đặt chân lên sư tử con. Hợp sảnh, hai bên cửa, tủ trưng bày, và là mẫu dễ phân biệt đực cái nhất.
Sư tử đứng hoặc bước. Thân dài, đầu ngẩng, một chân trước nhấc lên. Dáng này cho cảm giác chuyển động, hay làm cỡ nhỏ để bàn hoặc làm đôi đặt trên nóc tủ. Cần đế đủ rộng để không bị lật khi va nhẹ.
Sư tử nằm. Dáng thấp, vững, thường tả thực theo kiểu phương Tây với bờm dài phủ vai. Hợp kệ thấp, bàn trà, bậc cửa sổ rộng. Ít chiếm chiều cao nên dễ bày ở không gian nhỏ.
Sư tử trên đế gỗ hoặc đế đá. Nhiều tượng đồng cỡ vừa được gắn sẵn lên đế gỗ tối màu hoặc đế đá. Đế giúp tượng nặng chân, đẹp hơn trên mặt tủ, nhưng hỏi rõ chiều cao đã gồm đế hay chưa.
Sư tử đầu, mặt sư tử. Một số vật phẩm chỉ đúc phần đầu sư tử, làm tay nắm cửa, móc treo hoặc phù điêu treo tường. Đây là dạng trang trí kiến trúc, cách chọn khác với tượng tròn: chú ý điểm treo và vít bắt.
Sư tử làm quà. Khi tặng, cặp nhỏ có hộp và đế gọn được chọn nhiều vì dễ mang, dễ bày. Nên hỏi trước chỗ người nhận định đặt để chọn màu đánh bóng hay màu hun cho hợp.
Chọn cỡ và chỗ bày sư tử đồng trong nhà
Vì sư tử đồng thường bày trong nhà, chỗ bày và cỡ cần tính theo đồ nội thất hơn là theo cổng:
- Bàn làm việc: một cặp nhỏ, mỗi con cao khoảng một gang tay, đặt hai góc phía trước hoặc trên giá sách sau lưng, không chiếm chỗ đặt giấy tờ.
- Kệ tivi, tủ trưng bày: cặp cỡ vừa, cao không quá một phần ba chiều cao ngăn tủ để còn khoảng thở phía trên.
- Hai bên cửa phòng khách hoặc sảnh công ty: cặp lớn đặt trên bục gỗ hoặc bệ đá, cân hai bên cửa, mặt nhìn ra.
- Quầy lễ tân: cặp nhỏ hoặc vừa, đặt cân hai đầu quầy, tránh chỗ khách đặt tay ký giấy.
- Tránh bếp và nhà tắm: hơi dầu mỡ, hơi nước làm đồng xỉn nhanh và bám bẩn khó lau.
- Tránh đặt sát cửa sổ hứng nắng chiều trực tiếp: lớp phủ bảo vệ bị nhiệt và tia cực tím làm vàng, bong sớm hơn.
Về hướng đặt, tập quán phổ biến là cặp sư tử nhìn ra phía cửa hoặc phía trước bàn, con giữ cầu bên trái, con giữ sư tử con bên phải tính từ người chủ nhìn ra. Đây là quan niệm, không bắt buộc; điều quan trọng là tượng đứng vững, không vướng lối đi.
Giữ màu: lau, phủ bảo vệ và xử lý xỉn
Đồng xỉn là do bề mặt phản ứng với oxy, độ ẩm và các chất trong không khí, tạo lớp oxit, sunfua sẫm màu, lâu ngày ở nơi ẩm có thể thành lớp gỉ xanh. Tượng mới thường đã được phủ một lớp sơn bóng trong hoặc sáp để chậm quá trình này. Việc của bạn là giữ lớp phủ ấy càng lâu càng tốt.
Lau bụi hằng tuần bằng khăn mềm khô hoặc chổi lông mềm cho kẽ bờm. Khi có vân tay, lau bằng khăn ẩm vắt kiệt rồi lau khô ngay. Tránh nước rửa kính có amoniac, cồn mạnh, giấm, chanh hay kem đánh răng trên tượng có lớp phủ, vì chúng làm lớp phủ mờ đục hoặc bong loang lổ.
Nếu tượng đánh bóng đã xỉn, có thể dùng dung dịch đánh bóng đồng chuyên dụng theo hướng dẫn, thử trước ở chỗ khuất, rồi phủ lại một lớp sáp mỏng. Với tượng hun giả cổ, tuyệt đối không đánh bóng toàn bộ, vì sẽ mất lớp màu hun; chỉ lau bụi và thỉnh thoảng phủ sáp mỏng để giữ độ sâu màu.
Bàn tay là nguồn gây xỉn nhiều nhất với tượng đồng để bàn. Mồ hôi và dầu trên da để lại vết vân tay, sau vài tuần thành đốm sẫm khó lau. Nếu có thói quen xoa đầu sư tử, hãy chấp nhận chỗ đó sẽ mòn sáng hoặc sẫm khác phần còn lại; nhiều người coi đó là dấu vết của thời gian, nhưng nếu muốn đều màu thì hạn chế chạm và lau bằng khăn khô sau khi cầm.
Tượng đồng lớn đặt sảnh có mái che cũng cần được lau định kỳ, vì bụi mịn và hơi ẩm đọng lâu sẽ thành vệt. Nếu thấy lớp phủ đã bong nhiều mảng, có thể mang về xưởng đúc để làm sạch và phủ lại, thay vì tự chà mạnh tại nhà.
Câu hỏi thường gặp
Sư tử đồng vàng và đồng đỏ khác nhau thế nào?
Đồng vàng là đồng thau, hợp kim đồng và kẽm, có màu vàng sáng, dễ đúc, dễ đánh bóng. Đồng đỏ có hàm lượng đồng cao hơn, màu hồng đỏ, mềm hơn và thường đắt hơn. Cả hai đều xỉn theo thời gian nếu không có lớp phủ bảo vệ.
Tượng sư tử đồng có đặt ngoài trời được không?
Được, đồng chịu thời tiết tốt, nhưng màu sẽ thay đổi dần, có thể chuyển nâu sẫm rồi xanh gỉ ở nơi ẩm. Nếu muốn giữ màu vàng, nên đặt nơi có mái che hoặc chấp nhận lau chùi, phủ bảo vệ thường xuyên.
Tượng đồng bị xỉn đen có lau sạch được không?
Tượng đánh bóng bị xỉn có thể làm sạch bằng dung dịch đánh bóng đồng chuyên dụng, thử trước ở chỗ khuất rồi phủ sáp mỏng. Tượng hun giả cổ thì không nên đánh bóng vì sẽ mất lớp màu hun, chỉ nên lau bụi và phủ sáp.
Sư tử đồng nhẹ tay có phải đồng thật không?
Chưa chắc. Tượng rỗng thành mỏng có thể nhẹ dù là đồng thật, nhưng tượng to mà nhẹ bẫng, gõ tiếng đục thường là nhựa hoặc vật liệu khác phủ màu đồng. Nên hỏi rõ vật liệu và xem chỗ mòn dưới đáy.
Đặt sư tử đồng trên bàn làm việc như thế nào?
Thường đặt một cặp nhỏ ở hai góc phía trước bàn hoặc trên giá sách sau lưng, mặt nhìn ra phía trước. Chọn cỡ không chiếm chỗ làm việc, không che màn hình, và tránh chỗ hay đặt cốc nước để khỏi đọng vệt.
Có nên dùng chanh, giấm để đánh bóng tượng đồng không?
Không nên với tượng có lớp phủ bảo vệ hoặc lớp hun màu, vì axit làm lớp phủ mờ đục và bong loang lổ. Nếu cần làm sáng, dùng dung dịch đánh bóng đồng chuyên dụng, thử trước ở chỗ khuất.