Tượng ngựa bằng đồng là tượng đúc từ hợp kim đồng, phổ biến nhất là đồng vàng (đồng thau), đồng đỏ và đồng hun màu giả cổ. Đồng được ưa chuộng cho đề tài ngựa vì kim loại giữ được những chi tiết mảnh như chân, bờm, đuôi bay mà không gãy như đá hay bột đá. Một con ngựa đồng đúc tốt có thể bày nhiều chục năm, đổi màu theo thời gian thành lớp nâu ấm mà nhiều người thích.
Cái khó là trên thị trường có cả tượng đồng thật lẫn tượng hợp kim kẽm hoặc nhựa mạ một lớp màu đồng mỏng. Nhìn ảnh rất khó phân biệt. Bài này giải thích các loại đồng, cách đúc, những chỗ để nhận ra hàng mạ, rồi đến chuyện lau chùi và giữ màu cho đúng với từng kiểu hoàn thiện.
Các loại đồng hay dùng đúc tượng ngựa
Đồng vàng, còn gọi đồng thau, là hợp kim của đồng với kẽm. Màu vàng sáng khi mới đánh bóng, cứng vừa phải, dễ đúc chi tiết. Đây là loại gặp nhiều nhất ở tượng ngựa để bàn. Theo thời gian, nếu không có lớp phủ bảo vệ, đồng vàng ngả dần sang vàng sẫm rồi nâu.
Đồng đỏ có hàm lượng đồng cao, màu hồng cam đặc trưng, mềm hơn đồng vàng. Tượng đồng đỏ ít hơn vì khó đúc chi tiết mảnh và dễ móp khi va. Một số xưởng dùng đồng đỏ cho phần thân và kết hợp chi tiết bằng loại đồng khác.
Đồng thanh là hợp kim đồng với thiếc, cứng và bền, quen thuộc trong đồ đồng cổ. Trên thị trường vật phẩm, người bán đôi khi gọi chung là "đồng đen" hoặc "đồng cổ", nhưng tên gọi này không thống nhất. Bạn nên hỏi thành phần thay vì tin vào tên gọi.
Cuối cùng là đồng hun, thực ra không phải một loại đồng riêng mà là đồng vàng hoặc đồng đỏ được xử lý bề mặt bằng nhiệt và hoá chất để tạo lớp màu nâu, đen hoặc xanh rêu giả cổ. Lớp hun đẹp có chiều sâu, chỗ nhô sáng hơn chỗ trũng, tạo cảm giác món đồ đã qua tay nhiều thế hệ.
Đúc đặc, đúc rỗng, đúc liền hay hàn ghép
Đúc đặc. Thường gặp ở tượng nhỏ cỡ lòng bàn tay. Tượng nặng tay, chắc chắn, gõ nghe tiếng đanh và ngắn.
Đúc rỗng. Tượng cỡ vừa và lớn hầu hết đúc rỗng để tiết kiệm đồng và giảm trọng lượng. Rỗng không phải là kém; điều cần xem là thành tượng đủ dày, không móp khi bóp nhẹ ở bụng ngựa.
Đúc liền khối. Toàn bộ ngựa ra từ một khuôn. Chi tiết liền mạch, không mối nối, nhưng khuôn phức tạp nên giá cao hơn.
Hàn ghép. Thân, chân, đuôi đúc riêng rồi hàn lại. Đây là cách làm phổ biến, không có gì xấu nếu mối hàn được mài nhẵn và hun màu đều. Mối hàn lộ, sần, khác màu là dấu hiệu làm vội.
Đúc khuôn sáp. Kỹ thuật làm mẫu bằng sáp, bọc khuôn rồi nung chảy sáp để rót đồng. Chi tiết như lông bờm, gân chân rất sắc. Người bán đôi khi ghi "đúc sáp" như một điểm cộng về tay nghề.
Đúc khuôn cát. Nhanh và rẻ hơn, bề mặt thô hơn, cần nhiều công nguội để sửa. Tượng đúc cát làm kỹ vẫn đẹp, chỉ là chi tiết nhỏ ít sắc nét bằng.
Nhận ra tượng hợp kim kẽm hay nhựa mạ màu đồng
Không có cách nào chắc chắn tuyệt đối tại nhà, nhưng gom nhiều dấu hiệu lại sẽ cho bạn một phán đoán khá tin cậy. Đừng cạo, mài vào mặt chính của tượng; nếu cần thử, chỉ làm ở đáy.
| Dấu hiệu | Đồng thật thường thế nào | Hàng mạ thường thế nào |
|---|---|---|
| Trọng lượng | Nặng tay so với kích thước | Nhựa mạ nhẹ hẳn; hợp kim kẽm cũng nặng nhưng thường nhẹ hơn đồng cùng cỡ |
| Đáy tượng | Cùng màu kim loại bên trong, có thể thấy vết đúc | Màu đáy xám bạc, trắng, hoặc lộ nhựa |
| Vết trầy nhỏ ở đáy | Vẫn là màu vàng hoặc hồng của đồng | Lộ màu xám trắng của kẽm hoặc màu nhựa |
| Nam châm | Không hút | Kẽm, nhựa cũng không hút; nếu hút là lõi sắt mạ |
| Tiếng gõ nhẹ | Ngân trong, kéo dài hơn | Đục, tắt nhanh; nhựa nghe bộp |
| Chỗ mòn theo thời gian | Đổi màu đều, xỉn dần | Bong lớp mạ thành mảng, lộ màu khác |
Phép thử nam châm chỉ loại được hàng lõi sắt, không phân biệt được đồng với kẽm vì cả hai đều không hút. Vì vậy hãy kết hợp trọng lượng, màu đáy và vết trầy ở đáy.
Hợp kim kẽm mạ đồng không phải là hàng xấu, nó rẻ và vẫn đẹp khi bày. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ người bán ghi là đồng nguyên chất. Hãy hỏi thẳng: tượng đồng gì, đúc đặc hay rỗng, và đề nghị chụp đáy tượng.
Mẫu "ngựa đạp chim én" và các dáng đồng quen thuộc
Một mẫu tượng ngựa đồng rất hay gặp là ngựa đang phi, một chân sau đặt lên lưng một con chim én đang bay. Mẫu này sao lại một hiện vật đồng thời Đông Hán được phát hiện ở tỉnh Cam Túc, Trung Quốc, năm 1969, thường gọi là "mã đạp phi yến". Hiện vật gốc nổi tiếng vì cả con ngựa đứng thăng bằng trên một điểm tựa rất nhỏ, thể hiện tốc độ đến mức vượt cả chim bay.
Ở bản sao vật phẩm, con én thường được làm to hơn và gắn liền với một đế tròn hoặc đế vuông để tượng đứng vững. Khi chọn mẫu này, bạn xem kỹ chỗ chân ngựa nối lưng én: đây là điểm chịu toàn bộ trọng lượng, phải liền chắc, không có khe.
Ngoài ra, đồng còn hợp với các dáng ngựa phi tung bờm, ngựa chồm hai vó trước, ngựa có yên cương chạm hoa văn và bộ ngựa nhiều con trên đế gỗ. Đồng cho phép chân ngựa thật sự rời đế, điều mà bột đá hay đá khó làm được. Tuy vậy, chân rời đế cũng là chỗ dễ cong nếu tượng bị rơi.
Một số mẫu đồng còn mạ vàng hoặc phủ nhũ vàng toàn thân. Lớp mạ này mỏng, đẹp khi mới nhưng sẽ mòn dần ở những chỗ hay chạm tay như đầu và lưng ngựa.
Lau chùi và giữ màu theo từng kiểu hoàn thiện
Cách chăm sóc tượng ngựa đồng phụ thuộc vào lớp bề mặt của nó. Làm sai một lần có thể mất màu không lấy lại được.
- Đồng đánh bóng có phủ sơn bóng: chỉ lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, không dùng kem đánh đồng vì sẽ làm mờ và bong lớp phủ.
- Đồng vàng để trần: muốn giữ sáng thì đánh bằng kem đánh đồng theo hướng dẫn, lau sạch kem thừa ở kẽ bờm; muốn lên màu cổ thì cứ để tự nhiên xỉn dần.
- Đồng hun giả cổ: tuyệt đối không đánh bóng, không dùng chanh, giấm hay chất tẩy. Lau bụi bằng chổi lông mềm, thỉnh thoảng thoa một lớp sáp mỏng chuyên cho đồ đồng nếu người bán khuyên dùng.
- Đồng mạ vàng: lau khăn khô, hạn chế cầm nắm trực tiếp; mồ hôi tay làm lớp mạ xỉn và mòn nhanh.
- Khi thấy đốm xanh: thường là gỉ đồng do ẩm. Lau khô, chuyển tượng sang chỗ thoáng; đốm lớn và lan rộng thì nên mang tới thợ đồ đồng xử lý.
Dù kiểu nào, đừng rửa tượng đồng rỗng dưới vòi nước. Nước chui vào lòng tượng qua lỗ đáy, đọng lại bên trong, lâu ngày gây gỉ từ trong ra mà bạn không nhìn thấy.
Hỏi gì trước khi mua tượng ngựa đồng
Câu đầu tiên nên hỏi là loại đồng và cách hoàn thiện: đồng vàng hay đồng đỏ, đánh bóng hay hun, có phủ lớp bảo vệ không. Câu trả lời cho biết bạn sẽ chăm sóc nó thế nào về sau. Câu thứ hai là cân nặng thật, vì tượng đồng nặng hơn nhiều so với cảm nhận qua ảnh, ảnh hưởng tới chỗ đặt và chi phí vận chuyển.
Tiếp theo, đề nghị người bán chụp hoặc quay rõ ba chỗ: đáy tượng, cổ chân và mối nối giữa thân với đuôi. Đây là ba chỗ cho biết nhiều nhất về chất liệu và tay nghề. Nếu tượng có đế gỗ đi kèm, hỏi đế gỗ gì, gắn với ngựa bằng vít hay keo.
Với tượng làm quà, hỏi thêm về hộp đựng và cách chèn. Ngựa đồng nặng, nếu chèn lỏng trong hộp thì khi vận chuyển, chính trọng lượng của nó sẽ làm chân bị cong khi va. Hộp tốt có khuôn xốp ôm theo dáng ngựa hoặc ít nhất được bọc nhiều lớp quanh chân và đuôi.
Cuối cùng, hãy kiểm tra hàng ngay khi nhận: đặt lên mặt phẳng, xem bốn chân có cùng chạm đế không, đuôi và bờm có bị cong không. Đồng bị cong nhẹ có thể nắn lại ở thợ, nhưng nên báo người bán ngay để được đổi nếu lỗi do vận chuyển.
Cỡ và trọng lượng: tượng đồng nặng hơn bạn nghĩ
Đồng có tỉ trọng cao, nặng gấp nhiều lần bột đá hay gỗ cùng thể tích. Một con ngựa đồng dài chừng hai gang tay, đúc rỗng, đã đủ nặng để làm võng tấm kệ gỗ ép mỏng nếu đặt ở giữa nhịp kệ lâu ngày. Tượng đúc đặc cùng cỡ còn nặng hơn nữa. Vì vậy, trước khi chọn cỡ, hãy nghĩ tới chỗ đặt: mặt bàn gỗ tự nhiên, mặt đá, kệ có thanh đỡ chắc thì yên tâm; kệ kính treo tường, kệ ép mỏng thì nên chọn cỡ nhỏ.
Trọng lượng còn ảnh hưởng tới cách bạn lau dọn. Tượng nặng thì mỗi lần nhấc lên lau mặt kệ đều phải cẩn thận, dùng hai tay, một tay đỡ bụng ngựa, một tay đỡ đế. Không nên nhấc bằng cách nắm cổ hoặc đuôi, vì đó là những chỗ đã chịu lực khi đúc và có thể có mối hàn.
Với người mua online, trọng lượng là con số nên hỏi trước tiên. Ảnh chụp không cho biết món đồ nặng bao nhiêu, mà một con ngựa đồng nặng hơn dự kiến có thể buộc bạn đổi cả chỗ đặt. Hỏi thêm kích thước đế, vì đế quá nhỏ so với thân tượng nặng dễ làm tượng bị lật khi va nhẹ.
Nếu tượng dùng làm quà mang đi xa bằng máy bay, nhớ tính trọng lượng vào hành lý và bọc kỹ phần chân, vì hành lý ký gửi thường bị xếp chồng và va đập.
Câu hỏi thường gặp
Tượng ngựa đồng để lâu bị đen có sao không?
Đồng xỉn sẫm dần là phản ứng tự nhiên với không khí, không phải hỏng. Nhiều người thích lớp màu này vì trông cổ kính. Nếu muốn sáng lại, chỉ đánh bóng với đồng để trần, không áp dụng cho đồng hun hay đồng có lớp phủ.
Có thể đặt tượng ngựa đồng ngoài trời không?
Tượng đồng dày, đúc chắc có thể đặt ngoài trời, nhưng sẽ đổi màu nhanh, có thể lên lớp xanh. Tượng đồng mỏng, mạ vàng hoặc có đế gỗ thì nên đặt trong nhà để giữ màu và tránh mục đế.
Tượng hợp kim kẽm mạ đồng có dùng lâu được không?
Dùng được nhiều năm nếu đặt trong nhà, khô ráo, ít cầm nắm. Điểm yếu là lớp mạ mỏng, mòn hoặc bong sẽ lộ màu xám bên dưới, khó phục hồi như đồng thật. Quan trọng là người bán ghi đúng chất liệu.
Đồng hun cổ có bị phai màu không?
Lớp hun có thể mờ đi ở những chỗ bị cọ xát nhiều, nhất là nếu lau bằng khăn thô hoặc chất tẩy. Lau nhẹ bằng chổi lông mềm và thoa sáp mỏng định kỳ giúp giữ màu lâu hơn.
Tượng ngựa đồng gãy chân có hàn lại được không?
Được. Thợ đồ đồng có thể hàn lại rồi mài và hun màu cho gần giống phần còn lại. Với đồng hun cổ, vết hàn mới cần thời gian hoặc xử lý thêm mới hoà màu hoàn toàn.
Tượng ngựa đồng có cần lót gì dưới đáy không?
Nên có. Đáy đồng cứng có thể làm xước mặt bàn gỗ, mặt kính. Nhiều tượng đã lót nỉ sẵn; nếu chưa, bạn dán thêm miếng nỉ hoặc đệm cao su mỏng, vừa chống xước vừa chống trượt.