Bộ tượng ngựa thường được gọi theo số con: song mã là hai con, tam mã ba con, lục mã sáu con, bát mã tám con, cửu mã chín con. Mỗi con số đi kèm một cách giải thích theo quan niệm dân gian, phần lớn dựa vào cách đọc gần âm hoặc vào tích cổ. Người mua hay hỏi nên bày mấy con là đẹp, nhưng câu trả lời thực tế lại nằm ở chỗ đặt nhiều hơn là ở con số.
Phần dưới giải thích nguồn gốc từng cách gọi, phân biệt chỗ nào là tích có sách ghi, chỗ nào là lối giải thích của người bán, rồi đi vào chuyện thực tế: một bộ nhiều con cần bao nhiêu chỗ, xếp thế nào cho thoáng, và kiểm hàng ra sao khi mua cả bộ đúc liền hoặc bộ rời.
Vì sao tượng ngựa hay đi theo bộ
Trong tranh và tượng Á Đông, ngựa ít khi đứng một mình. Hình ảnh đàn ngựa chạy trên thảo nguyên, bên bờ sông gợi sức sống và sự đồng lòng, nên các xưởng điêu khắc thích tạo nhóm ngựa trên cùng một đế. Một nhóm ngựa có dáng khác nhau, con phi, con ngoái đầu, con chồm lên, cũng dễ tạo nhịp điệu hơn một con đơn lẻ.
Thói quen gọi theo số con đến từ hai nguồn. Nguồn thứ nhất là tích cổ, tiêu biểu là chuyện tám con ngựa quý của Chu Mục Vương, gọi là bát tuấn, được nhắc trong nhiều sách và tranh. Nguồn thứ hai là cách đọc đồng âm trong tiếng Hán, vốn rất phổ biến trong vật phẩm: một con số đọc gần giống một chữ mang nghĩa tốt thì được gắn nghĩa đó.
Cả hai nguồn đều là văn hoá biểu tượng. Không có văn bản nào quy định số ngựa đúng hay sai cho từng gia đình. Vì thế, khi người bán nói "phải bày đúng số này mới tốt", bạn nên hiểu đó là cách giới thiệu sản phẩm. Chọn bộ theo kích thước chỗ đặt và theo thẩm mỹ vẫn là cách chắc chắn nhất để món đồ đẹp lâu.
Cách hiểu phổ biến của từng con số
Bảng dưới gom các cách gọi thường gặp trên thị trường, kèm nguồn của cách giải thích. Cột cuối là lưu ý thực tế khi bày.
| Tên gọi | Cách giải thích hay gặp | Nguồn của cách hiểu | Lưu ý khi bày |
|---|---|---|---|
| Nhất mã (một con) | Tập trung, độc lập, một hướng đi rõ ràng | Cách hiểu hình tượng | Gọn nhất, hợp bàn làm việc |
| Song mã (hai con) | Đồng hành, sánh đôi; hay dùng làm quà cưới, quà cho vợ chồng | Hình tượng cặp đôi | Đặt cạnh nhau hoặc chung đế |
| Tam mã (ba con) | Hợp sức, tam hợp | Lối giải thích của người bán | Cần đế dài hoặc kệ sâu vừa |
| Lục mã (sáu con) | Chữ "lục" đọc gần chữ "lộc" theo tiếng Hán | Đồng âm | Bộ lớn, cần kệ rộng |
| Bát mã (tám con) | Tích bát tuấn; số tám đọc gần chữ "phát" | Tích cổ và đồng âm | Bộ phổ biến nhất, chiếm nhiều chỗ |
| Cửu mã (chín con) | Chữ "cửu" đồng âm với nghĩa lâu dài | Đồng âm | Bộ lớn nhất hay gặp, hợp sảnh |
Những cách giải thích đồng âm vốn dựa vào tiếng Hán phổ thông chứ không dựa vào tiếng Việt, nên khi kể lại cho người nhận, bạn nói đúng là "theo cách đọc của tiếng Hán". Như vậy câu chuyện vẫn thú vị mà không bị gượng ép.
Ngoài các số trên, đôi khi bạn gặp bộ năm con hoặc bộ mười con. Đó thường là lựa chọn thẩm mỹ của xưởng, không gắn tích cụ thể nào.
Bát mã: bộ được hỏi nhiều nhất
Bộ tám con ngựa được biết đến rộng rãi qua tích bát tuấn. Sách cổ kể Chu Mục Vương có tám con ngựa quý kéo xe đi khắp thiên hạ. Tên tám con ngựa có ghi trong một số sách, nhưng các bản chép không thống nhất, nên khi giới thiệu, bạn chỉ cần nói là tích tám con tuấn mã của một vị vua thời Chu. Từ đó, đề tài bát tuấn, bát mã đi vào tranh lụa, tranh thuỷ mặc và tượng điêu khắc.
Ở dạng tượng, bát mã có hai kiểu chính. Kiểu đúc liền trên một đế dài, tám con xếp so le, có con phi trước, con theo sau, tạo cảm giác cả đàn đang chạy. Kiểu rời gồm tám con riêng lẻ, người bày tự sắp. Kiểu liền đẹp ngay, dễ lau, nhưng chiếm một mảng kệ cố định. Kiểu rời linh hoạt hơn, nhưng nhiều con nhỏ dễ bị xô lệch hay rơi khi lau dọn.
Một bộ bát mã cỡ để kệ thường dài từ nửa mét trở lên. Trước khi mua, hãy đo chiều dài kệ, để dư hai đầu ít nhất một gang tay cho thoáng. Bộ bát mã kê sát hai vách tủ trông bí bách và khó lau phần chân ngựa sát vách.
Bát mã cũng là đề tài quen thuộc của tranh, nhất là tranh thuỷ mặc ngựa phi phóng khoáng. Tranh và tượng mang cùng một tích nhưng cách thưởng thức khác nhau: tranh treo tường nhìn từ xa, tượng đặt trên kệ nhìn được từ nhiều phía. Nếu phòng đã treo tranh bát mã, đặt thêm bộ tượng bát mã ngay bên dưới thường bị thừa, nên chọn một trong hai làm điểm nhấn.
Xếp một bộ ngựa rời cho đẹp mắt
Chia lớp trước sau. Đặt những con dáng phi phía trước, những con dáng đứng hoặc ngoái đầu phía sau. Như vậy nhìn từ xa vẫn thấy rõ từng con, không bị che lấp.
Cho cả đàn cùng một hướng chạy chính. Đàn ngựa đẹp khi phần lớn các con cùng hướng, chỉ một hai con ngoái lại tạo điểm nhấn. Mỗi con một hướng sẽ trông rối.
Để khoảng cách vừa đủ. Mỗi con cách nhau chừng một đốt ngón tay đến vài phân để chân và đuôi không chạm nhau, tránh mài xước sơn hoặc sứt khi rung lắc.
Kê đế chung nếu kệ trơn. Một tấm gỗ hoặc đá mỏng làm đế chung giúp cả bộ đứng gọn, khi lau chỉ cần nhấc cả tấm, không phải nhấc từng con.
Đặt con lớn nhất ở giữa hoặc phía trước. Nhiều bộ có một con to hơn làm "đầu đàn". Đặt con này ở vị trí dẫn hướng cho cả nhóm có điểm nhìn.
Mua cả bộ: những điều nên hỏi
Bộ nhiều con có nhiều chỗ để sai sót hơn một con lẻ. Trước khi chốt, bạn hỏi người bán những điểm sau:
- Kích thước tổng: chiều dài, chiều sâu, chiều cao của cả bộ khi đã xếp, không chỉ kích thước một con.
- Đúc liền hay rời: bộ rời có đếm đủ số con không, các con có cùng tông màu không vì có khi đúc nhiều mẻ.
- Chất liệu từng phần: ngựa và đế có cùng chất liệu không; đế gỗ đi kèm ngựa đồng là chuyện thường, cần hỏi rõ.
- Chỗ yếu: con nào có chân rời đế, có thanh đỡ hay không; với bột đá, thanh đỡ dưới bụng là bình thường.
- Đóng gói: từng con có được bọc xốp riêng không, đế có chèn chặt trong hộp không.
- Đổi lẻ: nếu một con bị sứt khi vận chuyển, có đổi riêng con đó được không hay phải đổi cả bộ.
Khi nhận hàng, mở hộp trước mặt người giao nếu được, quay video lúc mở và đếm đủ từng con. Với bộ đúc liền, kiểm kỹ chân của những con ở hai đầu đế, vì đây là chỗ hay va vào thành hộp nhất.
Bày bộ ngựa ở đâu cho hợp
Song mã và tam mã có kích thước vừa phải, hợp bàn làm việc rộng, kệ sau ghế ngồi, tủ phòng khách. Lục mã, bát mã, cửu mã là bộ lớn, hợp kệ tivi dài, tủ trưng bày, quầy lễ tân hoặc bàn console ở sảnh. Nguyên tắc chung là bộ càng nhiều con càng cần chỗ thoáng phía trước để người nhìn thấy được toàn bộ đàn ngựa.
Theo quan niệm phổ biến, đàn ngựa nên chạy theo hướng vào trong nhà hoặc hướng về phía người ngồi, gợi ý điều tốt kéo về. Một số người lại thích cho ngựa hướng ra cửa, gợi ý lên đường. Đây đều là quan niệm. Lời khuyên thực tế hơn là đặt bộ ngựa ở nơi ít va chạm, không sát mép kệ, tránh gần quạt trần, rèm cửa hay lối đi trẻ nhỏ chạy nhảy.
Với gia đình có trẻ nhỏ, bộ ngựa rời cỡ nhỏ rất dễ bị lấy chơi. Nếu bạn thích bộ rời, hãy đặt ở tầng kệ cao hoặc trong tủ kính. Bộ đúc liền trên đế nặng thì an toàn hơn, khó bị kéo rơi.
Cuối cùng, đừng xếp bộ ngựa chen chúc với quá nhiều vật phẩm khác. Một đàn ngựa cần khoảng trống để "chạy", đặt cạnh thiềm thừ, tỳ hưu, bình hoa sát nhau sẽ mất đi vẻ đẹp chuyển động vốn là điểm mạnh của đề tài này.
Chất liệu nào hợp với bộ nhiều con
Bộ nhiều con có đặc điểm là từng con nhỏ, chân càng mảnh, nên chất liệu ảnh hưởng rất rõ tới độ bền. Đồng đúc chịu được chân mảnh và va chạm nhẹ, nhưng cả bộ đồng tám, chín con cộng đế có thể rất nặng, cần kệ gỗ đặc hoặc mặt đá. Khi mua, bạn hỏi cân nặng cả bộ chứ đừng chỉ hỏi cân nặng một con.
Bột đá và resin là chất liệu phổ biến nhất cho bát mã, cửu mã đúc liền, vì đúc được nhiều con trên một đế với chi tiết khá rõ mà vẫn nhẹ. Nhược điểm là những chân không chạm đế dễ gãy nếu bị va. Nhìn kỹ các thanh đỡ dưới bụng hoặc những bụi cỏ, đám mây được tạc để đỡ chân: đây là cách xưởng gia cố, không phải lỗi.
Gỗ hợp bộ ngựa tạc nguyên khối trên một tấm đế, các con ngựa nối liền nhau qua phần đất, phần cỏ. Kiểu này bền, nhìn mộc mạc, nhưng nặng và kén chỗ ẩm. Đá tự nhiên ít khi làm bộ nhiều con vì khó tạc chi tiết nhỏ, nếu có thì thường là ngựa nhỏ dáng gọn xếp trên khay.
Nếu bạn ở căn hộ nhỏ, kệ mỏng, bộ bột đá hoặc resin cỡ vừa là lựa chọn dễ chịu. Nếu muốn món đồ giữ được nhiều năm và có chỗ bày vững, bộ đồng hoặc gỗ đáng cân nhắc hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bát mã và mã đáo thành công khác nhau thế nào?
Mã đáo thành công là lời chúc gắn với dáng ngựa phi, có thể là một hay nhiều con. Bát mã là cách gọi theo số lượng tám con, gắn với tích bát tuấn. Một bộ bát mã dáng phi có thể mang cả hai ý.
Có kiêng bày bốn con ngựa không?
Một số người tránh số bốn vì trong tiếng Hán nó đọc gần chữ "tử". Đây là kiêng kỵ theo đồng âm, không phải quy định. Nếu người nhận để ý chuyện này, bạn chọn số khác cho thoải mái.
Bộ ngựa rời bị thất lạc một con thì sao?
Bạn có thể hỏi người bán mua bù một con cùng mẫu, cùng mẻ màu. Nếu không có, bày số con còn lại vẫn đẹp. Số ngựa chỉ là cách gọi tên bộ, không ảnh hưởng gì đến giá trị sử dụng của món đồ.
Song mã có hợp làm quà cưới không?
Nhiều người chọn song mã làm quà cưới vì hình ảnh hai con ngựa sánh vai gợi sự đồng hành. Bạn nên chọn cặp ngựa cùng cỡ, dáng hướng về cùng một phía hoặc hơi quay vào nhau cho hài hoà.
Bộ cửu mã có quá lớn cho căn hộ không?
Tuỳ kích thước từng con. Có bộ cửu mã nhỏ để kệ chỉ dài vài gang tay, có bộ dành cho sảnh dài hơn một mét. Bạn đo chỗ đặt trước, rồi hỏi người bán kích thước tổng của cả bộ.
Có nên bày nhiều bộ ngựa trong cùng một phòng không?
Không có kiêng kỵ cụ thể, nhưng về thẩm mỹ thì một bộ ngựa nổi bật thường đẹp hơn nhiều bộ rải rác. Nhiều bộ cùng lúc dễ khiến phòng rối mắt và tốn công lau dọn.