Chọn keo dán vật phẩm vỡ theo chất liệu và theo lực mà đường dán phải chịu: epoxy hai thành phần cho đá, bột đá, đồng và các món nặng; keo 502 cho mảnh nhỏ, mép khít, không chịu lực; keo UV cho thủy tinh, pha lê trong suốt; keo sữa cho gỗ dán với gỗ. Keo nến và silicone chỉ hợp để gắn tạm hoặc chống trượt, không nên dùng cho chỗ gãy chịu lực.
Keo đúng mới là một nửa. Nửa còn lại là chuẩn bị mép vỡ cho sạch, khô, ghép thử trước khi bôi keo, cố định trong lúc keo khô, và biết lúc nào vết dán ở nhà không đủ an toàn. Bài này không bàn chuyện bùa ngải hay "kích hoạt lại" sau khi dán, chỉ bàn chuyện làm cho món đồ đứng vững trở lại.
Bảng chọn keo theo chất liệu vật phẩm
Bảng dưới là điểm xuất phát. Nếu món đồ ghép từ nhiều chất liệu, chẳng hạn tượng đá gắn trên đế gỗ, chọn keo theo chất liệu khó bám hơn và lực lớn hơn.
| Chất liệu | Keo nên dùng | Tránh dùng |
|---|---|---|
| Đá tự nhiên (ngọc, thạch anh, mã não, đá cẩm thạch) | Epoxy hai thành phần loại trong hoặc màu đá, đóng rắn chậm | Keo nến, silicone, keo sữa |
| Bột đá, composite | Epoxy; mảnh nhỏ khít có thể dùng keo 502 dạng gel | Keo gốc dung môi mạnh làm chảy sơn |
| Sứ, gốm men | Epoxy trong; mảnh mỏng khít dùng keo 502 | Keo nến, băng keo hai mặt |
| Đồng, kim loại | Epoxy dành cho kim loại; món lớn chịu lực nên hàn ở thợ | Keo 502 cho chỗ chịu lực |
| Gỗ | Keo sữa (PVA) khi mép khít; epoxy khi có khe hở, mất mảnh | Keo nến, silicone |
| Thủy tinh, pha lê | Keo UV trong suốt; epoxy trong loại không ngả vàng | Keo 502 (dễ để lại quầng trắng mờ) |
| Resin, nhựa đúc | Epoxy hoặc keo 502; thử trước ở mặt đáy | Keo có dung môi mạnh làm mềm nhựa |
Keo "đa năng" trong các tuýp nhỏ thường là một trong các loại trên dưới tên thương mại khác. Đọc phần thành phần trên vỏ: thấy chữ epoxy, cyanoacrylate, polyvinyl acetate hay "UV curing" là biết mình đang cầm loại nào.
Hiểu năm loại keo hay gặp ở hiệu tạp hoá và hiệu kim khí
Epoxy hai thành phần (keo AB). Gồm nhựa và chất đóng rắn, trộn theo tỉ lệ ghi trên vỏ. Bám tốt trên đá, sứ, kim loại, chịu lực và lấp được khe hở nhỏ. Loại đóng rắn nhanh tiện nhưng thời gian chỉnh mảnh ngắn; loại đóng rắn chậm thường chắc hơn và cho bạn thời gian căn mép. Một số epoxy ngả vàng dần dưới nắng, nên món bày gần cửa sổ chọn loại ghi không ố vàng.
Keo 502 (cyanoacrylate). Khô trong vài giây khi hai mặt ép sát. Hợp với mảnh nhỏ, mép vỡ khít như sừng tỳ hưu bột đá, vảy rồng nhỏ. Nhược điểm: giòn, chịu va đập kém, gần như không lấp được khe hở, hơi keo bay lên có thể để lại quầng trắng mờ trên bề mặt bóng và trên thủy tinh. Dạng gel dễ kiểm soát hơn dạng lỏng.
Keo UV. Chỉ đóng rắn khi được chiếu đèn tia cực tím. Hợp với thủy tinh và pha lê vì ánh sáng xuyên qua được mảnh vật liệu để làm khô keo ở giữa; trong suốt, ít lộ đường dán. Không dùng được cho vật liệu đục như đá màu, sứ, đồng vì đèn không chiếu tới lớp keo bên trong.
Keo sữa (PVA). Keo trắng gốc nước dùng trong nghề mộc. Bám tốt gỗ với gỗ khi mép khít và được kẹp giữ đủ lâu. Không bám tốt trên đá, kim loại, và không lấp khe hở. Khô xong trong suốt hoặc hơi ngả vàng.
Keo nến, silicone. Keo nến (súng bắn keo) và silicone dẻo, dễ dùng nhưng không chịu lực, bám kém trên bề mặt bóng và dễ bong theo thời gian. Silicone tiện để làm miếng đệm chống trượt dưới đế, nhưng đừng dùng để gắn chỗ gãy.
Chuẩn bị mép vỡ và ghép thử trước khi bôi keo
Đa số vết dán hỏng không phải vì keo kém mà vì mép vỡ bẩn, ẩm, hoặc ghép lệch rồi mới phát hiện khi keo đã khô.
- Để mép vỡ thật khô. Bột đá, gỗ và sứ không men hút ẩm; nếu đã lỡ lau ướt, để khô một hai ngày trong phòng thoáng.
- Phủi bụi mép vỡ bằng cọ khô hoặc bóng thổi. Với sứ, đá, kim loại có thể lau nhẹ bằng cồn để tẩy dầu tay, để bay hơi hẳn rồi mới dán.
- Cạo sạch keo cũ nếu món đồ từng được dán. Keo mới bám vào keo cũ đã lão hoá sẽ bong theo lớp cũ.
- Ghép khô: đặt các mảnh vào nhau không có keo, xem mảnh nào vào trước, mảnh nào vào sau, chỗ nào khít, chỗ nào hở. Đánh số mảnh bằng băng dính giấy nếu có nhiều mảnh.
- Chuẩn bị đồ cố định: băng dính giấy, kẹp, một hộp cát hoặc gạo để cắm món đồ nghiêng đúng góc trong lúc keo khô, vài cục đất nặn để kê.
- Bôi keo mỏng, đều trên một mặt (keo 502) hoặc cả hai mặt (epoxy), ép mảnh vào đúng vị trí, giữ yên, dán băng dính giấy cố định.
- Để keo đóng rắn đủ thời gian ghi trên vỏ, thường lâu hơn nhiều so với lúc "cầm thấy cứng". Đừng thử lực đường dán trong ngày đầu.
Nhiều mảnh thì dán từng mảnh một theo thứ tự đã ghép thử, chờ mảnh trước khô mới dán mảnh sau. Dán cùng lúc nhiều mảnh dễ bị lệch dồn, đến mảnh cuối không còn khít.
Chốt ghim cho chi tiết nặng hoặc chịu lực
Với chi tiết nhỏ và nhẹ, keo đủ giữ. Nhưng khi chỗ gãy phải đỡ một phần nặng, như đầu ngựa phi gãy ở cổ, cánh đại bàng gãy sát thân, tượng đá gãy ngang thắt lưng, thợ phục chế thường thêm chốt ghim: khoan một lỗ nhỏ xuyên vào cả hai mặt gãy, cắm một đoạn thanh kim loại không gỉ hoặc thanh sợi thủy tinh, rồi mới dán bằng epoxy. Chốt chịu lực cắt, keo giữ hai mặt dính nhau.
Khoan vào đá tự nhiên cần mũi khoan kim cương và làm ướt liên tục, vừa để mũi không cháy vừa để bụi đá không bay. Bụi từ đá chứa thạch anh có hại cho phổi nếu hít nhiều, nên đây là việc nên để thợ đá làm. Bột đá và resin thì khoan bằng mũi thường được, nhưng lỗ phải thẳng hàng giữa hai mặt, lệch một chút là chi tiết dán xong bị vẹo.
Đồng thì khác: chi tiết đồng gãy rời ở chỗ chịu lực, như chân ngựa, cán đao Quan Công, nên đem tới thợ hàn hoặc thợ đúc đồng. Mối hàn hay mối hàn thiếc bền hơn epoxy rất nhiều, và thợ có thể đánh bóng, hun màu lại cho liền.
Lau keo tràn và dặm màu đường nối
Keo tràn ra ngoài đường nối là thứ làm vết sửa lộ rõ nhất. Với epoxy, lau phần tràn bằng tăm bông thấm cồn khi keo còn ướt, hoặc đợi keo vừa sệt như kẹo dẻo thì cắt bằng dao rọc giấy sắc. Khi epoxy đã cứng hẳn, chỉ còn cách cạo hoặc mài, dễ làm xước bề mặt. Với keo 502, vệt tràn trên sứ bóng có thể gỡ bằng một chút nước rửa móng chứa acetone, nhưng thử trước ở đáy vì acetone làm hỏng sơn và nhựa.
Đường nối trên bột đá sơn màu, sơn nhũ thường cần dặm lại. Dùng sơn acrylic màu gần giống, chấm bằng cọ nhỏ theo kiểu chấm điểm thay vì quét dài, để đường dặm hoà vào vân sơn xung quanh. Nhũ vàng nên dặm bằng sơn nhũ dạng bút hoặc bột nhũ pha keo, phủ một lớp bóng mỏng sau cùng cho đều độ bóng.
Đá tự nhiên thì ngược lại: đừng cố tô màu đường nối, vì màu sơn trên đá luôn lộ. Dùng epoxy trong hoặc pha một chút bột màu đá vào epoxy để đường nối tối hoặc sáng giống đá. Với ngọc và thạch anh trong, đường nối mảnh, sạch nhìn còn tự nhiên hơn một vệt dặm màu.
An toàn khi dùng keo trong nhà
Keo dán mạnh đi kèm vài rủi ro nhỏ nhưng có thật, nhất là trong nhà có trẻ con. Đọc hướng dẫn trên vỏ, và để ý mấy điểm dưới đây.
- Làm ở chỗ thoáng gió: hơi keo 502 và dung môi trong một số keo gây cay mắt, khó chịu khi làm lâu trong phòng kín.
- Đeo găng nitrile khi trộn epoxy: phần nhựa và chất đóng rắn chưa khô có thể gây kích ứng da, một số người bị dị ứng sau nhiều lần tiếp xúc.
- Keo 502 dính hai ngón tay vào nhau: đừng giật mạnh; ngâm vào nước ấm pha xà phòng, gỡ từ từ, hoặc dùng một chút acetone.
- Keo bắn vào mắt hoặc dính mí mắt: rửa nhiều nước sạch và đi khám, không tự cạy.
- Cất tuýp keo xa tầm tay trẻ, đóng nắp ngay sau khi dùng; tuýp keo 502 nhỏ rất giống tuýp thuốc mỡ.
- Không ăn uống trên bàn đang dán keo, rửa tay kỹ sau khi làm xong.
Khi nào vết dán ở nhà không đủ
Vết dán bằng keo tốt vẫn có giới hạn. Món treo như chuông gió, gương bát quái, tranh đá gắn khung, nếu gãy ở chỗ móc treo thì đừng dán rồi treo lại: hỏng lần hai là rơi từ trên cao xuống. Món để ngoài trời như sư tử đá, kỳ lân trước cổng chịu nắng mưa, giãn nở nhiệt, epoxy để ngoài trời lâu dễ ố và giòn; nên để thợ đá xử lý bằng vật liệu và chốt phù hợp.
Món nặng như quả cầu đá lớn tách đôi, tượng đá vài chục ký gãy ngang, cũng vượt quá sức một tuýp keo trong nhà. Ngoài chuyện vết dán có thể không chịu nổi, việc nâng, giữ mảnh nặng trong lúc keo khô dễ làm người dán bị kẹp tay. Ví dụ giả định: một trụ thạch anh cao gần nửa mét tách ở chân, nếu dán tại nhà mà không có chốt, chỉ một cú chạm khi lau là có thể đổ cả khối.
Cuối cùng là món có giá trị kỷ niệm lớn hoặc giá trị cổ vật. Dán sai keo đôi khi làm việc phục chế về sau khó hơn, vì keo cũ phải gỡ ra. Với những món này, giữ mảnh cẩn thận và hỏi thợ phục chế trước khi tự làm.
Câu hỏi thường gặp
Keo 502 có dán được tượng đá nặng không?
Không nên. Keo 502 khô nhanh nhưng giòn, chịu va đập và lực cắt kém, lại không lấp được khe hở trên mặt đá vỡ. Tượng đá nặng nên dán bằng epoxy hai thành phần, chỗ chịu lực lớn thêm chốt ghim, hoặc để thợ đá làm.
Dán xong bao lâu thì bày lại được?
Theo thời gian đóng rắn hoàn toàn ghi trên vỏ keo, với epoxy thường từ một ngày trở lên, lâu hơn khi trời lạnh, ẩm. Lúc cầm thấy cứng chưa phải lúc chịu lực tốt nhất. Để món đồ nằm yên ở chỗ an toàn rồi mới đưa lên kệ.
Vì sao dán pha lê bằng keo 502 lại có vệt trắng?
Hơi keo cyanoacrylate bay lên và đóng thành lớp bụi trắng mịn trên bề mặt quanh đường dán, nhất là trên thủy tinh và bề mặt bóng. Keo UV hoặc epoxy trong loại không ngả vàng hợp với pha lê hơn, đường dán sạch và ít lộ.
Có nên dùng keo nến để gắn sừng tỳ hưu bị gãy không?
Keo nến dễ dùng nhưng bám kém trên bột đá sơn và đá, lại mềm ra khi trời nóng, sừng dễ rơi lại. Mảnh nhỏ, mép khít thì keo 502 dạng gel hợp hơn; nếu có khe hở hoặc mất một chút vật liệu, dùng epoxy rồi dặm màu.
Đã dán bằng keo cũ bị bong thì dán lại thế nào?
Cạo hoặc gỡ sạch lớp keo cũ trên cả hai mặt, vì keo mới bám vào keo cũ đã lão hoá sẽ bong cùng lớp cũ. Ghép thử khô xem còn khít không, rồi dán lại bằng loại keo hợp chất liệu theo đúng các bước chuẩn bị mép vỡ.
Vật phẩm đã dán có lau nước được không?
Epoxy và keo 502 khi đã đóng rắn hẳn chịu được lau ẩm thông thường. Tránh ngâm lâu trong nước, tránh nước nóng và chất tẩy mạnh. Keo sữa trên gỗ kỵ nước hơn, chỉ lau khăn hơi ẩm rồi lau khô ngay.