Tượng đồng hỏng thường rơi vào ba kiểu: móp bẹp ở tượng đồng gò thành mỏng, gãy rời chi tiết như chân ngựa, cán đao, sừng, và tróc lớp mạ hay lớp phủ bóng. Móp và gãy ở chỗ chịu lực nên gửi thợ gò, thợ hàn đồng; tróc mạ diện nhỏ có thể dặm tại nhà, diện lớn thì phải tẩy và mạ lại ở xưởng.
Trước khi quyết, cần biết món đồ thực sự làm bằng gì. Nhiều vật phẩm "đồng" trên thị trường là hợp kim kẽm mạ màu đồng, hoặc nhựa phủ bột đồng, và mỗi loại sửa một kiểu. Bài dưới đi từ nhận diện, qua từng kiểu hỏng, tới cách làm việc với thợ.
Nhận ra món "đồng" của bạn thực ra là gì
Chỗ vỡ hay chỗ tróc chính là nơi dễ nhìn ra vật liệu thật nhất. Soi mặt gãy, mặt đáy và lòng tượng nếu có lỗ.
| Loại | Dấu hiệu ở chỗ hỏng | Sửa được đến đâu |
|---|---|---|
| Đồng đúc đặc hoặc thành dày | Mặt gãy cùng màu vàng hoặc đỏ đồng xuyên suốt, nặng tay | Hàn lại tốt, hun màu lại được |
| Đồng gò, đồng dát mỏng | Thành mỏng, lòng rỗng, móp vào khi va | Thợ gò nắn được nếu thò tay vào trong được |
| Hợp kim kẽm mạ màu đồng | Mặt gãy màu xám bạc, lớp vàng chỉ là vỏ mỏng bên ngoài | Khó hàn kiểu đồng; thường dán epoxy và dặm màu |
| Nhựa hoặc bột đá phủ bột đồng | Mặt gãy trắng hoặc xám, nhẹ, gõ tiếng đục | Sửa như tượng bột đá: dán keo, dặm màu |
| Đồng có lõi độn | Bên trong thấy thạch cao, xi măng khi vỡ đế | Vỏ đồng hàn được, lõi phải xử lý riêng |
Nếu mặt gãy lộ màu xám bạc, đừng mang tới thợ hàn đồng mà hy vọng mối hàn liền như đồng thật: hợp kim kẽm chảy ở nhiệt độ thấp hơn nhiều, hàn đồng lên dễ làm chảy luôn chi tiết.
Móp, bẹp: chuyện của tượng đồng gò
Tượng đúc đặc hiếm khi móp; khi rơi, nó hoặc không sao, hoặc gãy ở chỗ mảnh nhất. Móp là chuyện của đồng gò: tấm đồng được dát mỏng, gò nổi thành hình, ghép lại. Các món như lư, đỉnh, mâm đồng, tranh đồng, tượng cỡ lớn làm theo lối gò để nhẹ, nên một cú va vào góc bàn đủ để lõm một mảng.
Thợ gò sửa vết móp bằng cách đặt món đồ lên đe hoặc bao cát, dùng búa gỗ, búa sừng và các dụng cụ đầu tròn gõ từ trong ra, từng chút một, cho kim loại trở lại hình. Nếu chỗ móp nằm ở phần kín, không đưa dụng cụ vào trong được, thợ có thể phải mở một đường ở đáy, gò xong rồi hàn lại. Đây là việc tay nghề: gõ sai lực làm kim loại giãn, mỏng đi, hoặc để lại vết búa lăn tăn khó xoá.
Ở nhà, tự gõ lại vết móp bằng búa sắt gần như luôn làm tệ hơn: vết lõm thành nhiều vết nhỏ, lớp hun màu bong. Nếu vết móp nhỏ, ở mặt sau, nhiều gia đình chọn để nguyên. Nếu ở mặt chính hoặc làm biến dạng hình tượng, nên mang tới làng nghề gò đồng hoặc thợ sửa đồ đồng.
Gãy rời chi tiết: hàn hay dán
Những chỗ hay gãy ở tượng đồng là chân ngựa phi, cán đao, sừng, đuôi, tay tượng cầm vật, và chỗ tượng nối với đế. Với đồng đúc thật, cách bền nhất là hàn. Thợ làm sạch hai mặt gãy, căn chỉnh, có khi khoan chốt, rồi hàn bằng que hàn hợp với hợp kim. Mối hàn sau đó được mài, giũa cho liền hình, rồi hun màu hoặc đánh bóng lại để đồng màu với phần còn lại.
Mối hàn bao giờ cũng có màu khác đồng ban đầu ngay sau khi hàn, đôi khi vàng sáng hơn, đôi khi sẫm hơn. Đừng lo khi thấy vệt này lúc nhận đồ giữa chừng; khâu hun màu, phủ lớp bảo vệ mới làm nó chìm đi. Nếu tượng có lớp mạ vàng, mối hàn sẽ phải mạ lại một vùng, thậm chí cả tượng, mới đều màu.
Với hợp kim kẽm mạ hoặc tượng nhỏ, chi tiết không chịu lực, dán epoxy dành cho kim loại là lựa chọn thực tế. Làm nhám nhẹ hai mặt gãy cho keo bám, dán, cố định, rồi dặm màu đường nối bằng sơn nhũ màu đồng. Cách này không bền bằng hàn, nên tránh dùng ở những chỗ phải đỡ cả thân tượng như chân ngựa phi một chân chạm đế.
Tróc mạ, bong lớp phủ bóng
Nhiều tượng đồng không để đồng trần mà được phủ một lớp: mạ vàng, mạ màu đồng cổ, hoặc một lớp sơn bóng trong để đồng không xỉn. Khi lớp này trầy, bong một mảng, đồng bên dưới gặp không khí và mồ hôi tay sẽ xỉn khác màu, thành vết loang. Đôi khi người ta tưởng tượng "lên gỉ" trong khi thực ra chỉ là lớp phủ đã hỏng.
Vùng tróc nhỏ, ở chỗ khuất, có thể dặm bằng bút sơn nhũ hoặc sơn nhũ dạng lỏng chấm bằng cọ nhỏ, sau đó phủ một lớp bóng mỏng. Cách này đổi lấy sự tiện, chấp nhận nhìn gần vẫn thấy khác màu. Lớp sơn bóng trong bị bong loang lổ thì có thể nhờ thợ tẩy hết lớp cũ, đánh bóng lại đồng rồi phủ lớp mới; làm nửa vời dễ để lại viền.
Mạ lại hoàn toàn là việc của xưởng mạ: tượng phải được tẩy lớp mạ cũ, làm sạch dầu mỡ, đánh bóng, rồi mới mạ. Tượng có nhiều kẽ sâu như rồng cuộn, tỳ hưu vảy dày khó mạ đều ở đáy kẽ. Lớp mạ vàng trên vật phẩm thường rất mỏng, và mạ mới cũng sẽ mòn dần ở chỗ hay chạm tay như đầu, lưng tượng.
Còn những đốm xanh nhạt dạng bột, lau đi lại mọc ở cùng một chỗ, nhất là quanh vết nứt hay mối ghép cũ, có thể là dấu hiệu ăn mòn lan từ bên trong. Trường hợp này nên hỏi thợ phục chế đồ đồng thay vì chà mạnh hay ngâm hoá chất ở nhà.
Mang tượng đồng tới thợ: chuẩn bị và câu nên hỏi
Làng nghề đồng ở nước ta không ít: đúc đồng ở vùng Ý Yên cũ nay thuộc Ninh Bình, ở Phước Kiều nay thuộc Đà Nẵng, gò đồng ở Đại Bái thuộc Bắc Ninh, và nhiều thợ sửa đồ đồng ở các thành phố. Dù chọn ai, chuẩn bị như sau giúp việc sửa đúng ý hơn.
- Chụp ảnh tượng từ nhiều phía trước khi mang đi, kể cả ảnh lúc còn nguyên nếu có, để thợ hình dung dáng gốc.
- Mang đủ mọi mảnh gãy, kể cả mảnh nhỏ, gói riêng từng mảnh trong giấy mềm.
- Hỏi thợ xem tượng là đồng đúc, đồng gò hay hợp kim, vì câu trả lời quyết định cách sửa.
- Hỏi rõ sửa xong có hun màu, đánh bóng hay mạ lại không, và vùng nào sẽ khác màu.
- Hỏi có cần khoan chốt hay mở đáy không, để không bất ngờ khi nhận lại đồ có thêm vết.
- Thống nhất bằng tin nhắn hoặc giấy viết tay mô tả việc sửa, ngày hẹn, kèm ảnh tình trạng lúc giao.
- Khi nhận, xem kỹ dưới ánh sáng tự nhiên, cầm thử chỗ đã hàn xem có rơ, lỏng không.
Nếu tượng đồng là đồ thờ hoặc có hình Phật, thánh thần, nhiều gia đình lau sạch, gói vải trước khi mang đi và báo cho thợ biết để họ cầm nắm cẩn thận hơn. Đây là phép lịch sự thông thường, thợ làm đồ thờ lâu năm đều quen.
Sửa hay thay: cân theo kiểu hỏng và loại tượng
Không phải món đồng nào hỏng cũng đáng sửa, và cũng không phải món nào cũng nên bỏ. Bảng dưới gom những tình huống hay gặp để bạn ước lượng trước khi mang đi hỏi thợ.
| Tình huống | Hướng thường hợp lý | Lý do |
|---|---|---|
| Tượng đồng đúc gãy rời một chi tiết, còn đủ mảnh | Sửa: hàn, mài, hun màu | Đồng đúc hàn bền, vết sửa gần như không thấy sau khi hun |
| Lư, đỉnh đồng gò móp một mảng | Sửa nếu ở mặt chính; để nguyên nếu ở mặt sau | Gò nắn được nhưng tốn công, mặt sau ít ai thấy |
| Hợp kim kẽm mạ gãy ở chỗ chịu lực | Cân nhắc thay | Dán epoxy không đủ bền ở chỗ đỡ cả thân tượng |
| Lớp mạ vàng trầy vài vệt nhỏ | Dặm tại nhà hoặc để nguyên | Mạ lại cả tượng tốn kém so với vài vệt nhỏ |
| Lớp mạ bong loang khắp tượng | Tẩy và mạ lại ở xưởng, hoặc chuyển sang để đồng trần | Dặm từng chỗ sẽ loang màu |
| Tượng đồng gia truyền, đồ thờ lâu năm | Sửa, giữ tối đa phần gốc | Giá trị nằm ở chính món đồ, không thay được |
Có một lựa chọn ít người nghĩ tới: tượng đồng đúc bị bong hết lớp mạ có thể được thợ tẩy sạch rồi để đồng trần, hun màu đồng cổ. Nhiều người thấy màu đồng trầm ấm này hợp với không gian nhà Việt hơn lớp vàng bóng.
Sửa xong rồi: đặt lại và giữ cho khỏi hỏng lần hai
Tượng đồng nặng gãy vì rơi thì lý do thường là chỗ đặt: kệ hẹp, mặt kính trơn, sát mép bàn thờ hoặc kệ treo tường không đủ chịu lực. Sau khi sửa, cân lại tượng, kiểm tra kệ hoặc giá treo có chịu được trọng lượng đó không, lót miếng đệm chống trượt dưới đế. Tượng có chi tiết vươn ra như ngựa phi, đao dựng nên quay phần vươn vào trong, tránh lối đi.
Khi lau, cầm tượng bằng thân và đế, không nhấc bằng đao, sừng hay chân ngựa, vì mối hàn hay mối dán vẫn là điểm yếu nhất. Đeo găng vải sạch nếu tượng có lớp mạ, để mồ hôi tay không làm mạ mới xỉn sớm. Chuyện làm sạch, đánh bóng định kỳ thuộc phần bảo quản; điều cần nhớ ở đây chỉ là đừng dùng bột đánh bóng mạnh lên vùng vừa mạ hay vừa hun màu. Giữ lại ảnh chụp lúc giao và lúc nhận từ thợ cùng mô tả việc đã sửa; nếu sau này tượng cần sửa tiếp, người thợ khác sẽ biết chỗ nào từng hàn, từng mạ, dùng vật liệu gì.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết tượng đồng của mình là đồng thật hay hợp kim kẽm mạ?
Nhìn chỗ gãy, chỗ trầy sâu hoặc đáy tượng: đồng thật cho màu vàng hoặc đỏ đồng xuyên suốt, còn hợp kim kẽm mạ lộ màu xám bạc dưới lớp vàng. Hợp kim kẽm cũng thường nhẹ hơn tượng đồng đúc cùng cỡ. Không chắc thì hỏi thợ đồng xem tận tay.
Tự hàn tượng đồng bằng mỏ hàn điện thông thường được không?
Mỏ hàn điện dùng cho mạch điện chỉ làm nóng chảy thiếc, không đủ nhiệt và không đủ bền cho chỗ chịu lực trên tượng đồng. Mối hàn thiếc lại bạc màu, khó hun cho giống đồng. Với chi tiết chịu lực, nên để thợ hàn đồng có dụng cụ phù hợp.
Tượng đồng mạ vàng bị trầy một vệt nhỏ có cần mạ lại cả tượng không?
Không nhất thiết. Vệt nhỏ ở chỗ khuất có thể dặm bằng sơn nhũ và phủ bóng, chấp nhận nhìn gần thấy khác. Mạ lại toàn bộ chỉ đáng khi vết trầy lớn, ở mặt chính, hoặc khi tượng đã qua hàn sửa và cần đều màu.
Vết móp nhỏ trên lư đồng có ảnh hưởng gì không?
Về sử dụng, vết móp nhỏ không làm lư hỏng chức năng. Chỉ khi vết móp đi kèm nứt kim loại thì món đồ yếu ở đó. Nhiều gia đình để nguyên vết móp nhỏ ở mặt sau; vết ở mặt trước thì có thể nhờ thợ gò nắn lại.
Sửa tượng đồng có cần làm lễ trước không?
Không có nếp chung nào bắt buộc. Với tượng đồng bày trang trí, nhiều gia đình chỉ lau sạch rồi mang đi sửa. Với tượng thờ, có nhà thắp nén nhang xin phép theo nếp riêng trước khi hạ tượng xuống; việc này tự làm được, không cần thuê người.
Mối hàn trên tượng đồng có bị gỉ sau một thời gian không?
Mối hàn có thành phần khác đồng ban đầu nên có thể xỉn hoặc đổi màu khác chút ít theo thời gian, nhất là khi lớp phủ bảo vệ bị mòn. Giữ tượng khô, phủ lại lớp bảo vệ khi cần và lau nhẹ định kỳ là đủ giữ mối hàn ổn định.