Tượng rồng ngậm ngọc là mẫu rồng có một viên cầu tròn đặt trong miệng, kẹp dưới móng hoặc lơ lửng trước mặt rồng; viên cầu ấy thường được gọi là long châu, tức hạt ngọc của rồng. Trong nghệ thuật trang trí Á Đông, hình rồng gắn với viên châu xuất hiện rất sớm, trên gốm, trên mái đình, trên áo bào, và ngày nay là một trong những dáng tượng rồng bày trong nhà được hỏi mua nhiều nhất.
Bài này đi vào chính viên ngọc: người xưa hiểu nó là gì theo những cách giải thích còn lưu truyền, các mẫu đặt ngọc ở miệng, ở móng hay ở đuôi khác nhau thế nào, viên ngọc thường làm bằng chất liệu gì, và khi cầm một con rồng ngậm ngọc lên thì nên xem những điểm nào để biết nó được làm cẩn thận hay không.
Long châu là gì theo những cách giải thích phổ biến
Hình rồng vờn một viên châu có từ lâu trong mỹ thuật Trung Hoa và lan sang các nước chịu ảnh hưởng, trong đó có Việt Nam. Về nguồn gốc của viên châu, không có một lời giải thích duy nhất. Cách hiểu phổ biến nhất coi nó là viên ngọc quý, biểu tượng cho điều tốt đẹp mà rồng giữ gìn. Một số nhà nghiên cứu mỹ thuật cho rằng hình cầu có thể bắt nguồn từ mặt trăng hoặc mặt trời, vì trên nhiều hình chạm, viên châu có những tia lửa bao quanh.
Cũng có cách giải thích gắn viên châu với nước và mưa: rồng trong tín ngưỡng nông nghiệp là vật làm mưa, viên châu được hiểu là giọt nước hoặc hạt sấm. Ở Việt Nam, trên mái đình, chùa thời Nguyễn, hình "lưỡng long chầu nguyệt" (hai rồng chầu mặt trăng) rất quen thuộc, và nhiều người dùng chữ "ngọc" và chữ "nguyệt" thay cho nhau khi nói về khối tròn ở giữa.
Khi mua tượng, bạn không cần chọn một cách giải thích nào là đúng. Điều đáng nhớ là viên ngọc không phải chi tiết thêm vào cho đẹp mà là một phần của hình tượng đã có hàng trăm năm. Theo quan niệm dân gian ngày nay, rồng ngậm ngọc thường được hiểu là rồng giữ điều quý, nên hay được chọn làm quà mừng cơ ngơi, mừng thăng chức; đó là ý chúc, không phải lời hứa về tiền tài.
Ngọc ở miệng, dưới móng hay trước mặt: các kiểu đặt ngọc
Cùng gọi là rồng ngậm ngọc, nhưng vị trí viên ngọc làm dáng tượng khác hẳn nhau. Bảng dưới đây tóm tắt các kiểu bạn sẽ gặp nhiều nhất trên tượng bày trong nhà.
| Kiểu đặt ngọc | Dáng tượng thường thấy | Điểm cần xem khi mua |
|---|---|---|
| Ngọc trong miệng | Rồng ngẩng đầu, miệng há, viên ngọc kẹp giữa hai hàm | Ngọc có lỏng không, hàm có nứt quanh chỗ kẹp |
| Ngọc dưới móng trước | Rồng nằm hoặc đứng, một chân đè hoặc nắm viên ngọc | Móng ôm ngọc có cân, tượng có đứng vững |
| Ngọc trước mặt, có giá đỡ | Rồng uốn mình hướng về viên ngọc đặt trên mây hoặc sóng | Giá đỡ ngọc có chắc, ngọc có dán keo lộ |
| Ngọc ở đuôi hoặc trên lưng | Ít gặp hơn, hay có ở mẫu rồng cuộn tròn | Có làm tượng mất cân bằng khi đặt |
| Ngọc nằm giữa đôi rồng | Hai rồng quay mặt vào một viên ngọc chung | Xem bài riêng về đôi rồng chầu ngọc |
Kiểu ngọc trong miệng là kiểu được làm nhiều nhất vì nhìn rõ, dễ hiểu ý. Kiểu ngọc dưới móng cho dáng tượng chắc chắn hơn vì trọng tâm thấp, hợp với mặt kệ hẹp. Kiểu ngọc đặt riêng trên giá đỡ đẹp khi nhìn ngang nhưng cũng là kiểu dễ hỏng nhất khi vận chuyển.
Viên ngọc thường làm bằng gì
Thủy tinh màu hoặc pha lê. Đây là loại phổ biến nhất trên tượng bột đá, tượng đồng cỡ vừa. Viên thủy tinh tròn đều, trong, có thể có màu xanh, đỏ, vàng hoặc trong suốt. Nhìn kỹ dưới đèn bạn có thể thấy vài bọt khí tròn nhỏ, đó là dấu hiệu bình thường của thủy tinh đúc.
Đá tự nhiên mài tròn. Một số mẫu dùng viên thạch anh, mã não hoặc đá màu mài tròn. Đá tự nhiên thường không trong tuyệt đối, có vân, có đám mây nhỏ bên trong, cảm giác mát và nặng tay hơn viên thủy tinh cùng cỡ. Nếu người bán ghi là đá tự nhiên, bạn có quyền hỏi tên khoáng vật cụ thể.
Cùng chất liệu với thân tượng. Ở tượng gỗ hoặc tượng đá nguyên khối, viên ngọc có thể được đục liền từ cùng một khối, không tháo rời. Kiểu này khó làm hơn, nhất là khi ngọc nằm trong miệng mà vẫn xoay được, một kỹ thuật đục lồng mà thợ khéo mới làm được.
Nhựa hoặc resin đổ khuôn. Rẻ, nhẹ, dễ trầy và có thể ngả vàng sau vài năm dưới ánh sáng. Viên nhựa gõ nhẹ vào móng tay nghe tiếng đục, không có tiếng "cạch" trong như thủy tinh. Đây không phải lỗi nếu người bán ghi rõ, nhưng không nên bị bán với tên gọi đá.
Ngọc rời hay ngọc liền: ưu và nhược của từng kiểu
Ngọc rời là viên ngọc làm riêng rồi gắn vào miệng hoặc móng rồng bằng keo, hoặc kẹp hờ để có thể tháo ra. Ưu điểm của kiểu này là viên ngọc có thể bằng chất liệu khác hẳn thân tượng, tạo điểm nhấn màu, và khi hỏng có thể thay. Nhược điểm là mối gắn theo thời gian sẽ lỏng, nhất là ở nơi nóng ẩm, và viên ngọc dễ rơi khi lau hoặc khi trẻ nhỏ nghịch.
Ngọc liền là viên ngọc được tạc, đúc hoặc đổ khuôn cùng lúc với thân rồng. Kiểu này bền, không lo rơi, nhưng viên ngọc cùng màu với thân nên ít nổi bật, trừ khi thợ sơn hoặc mạ riêng. Ở tượng đồng, ngọc liền thường là một khối cầu đặc trong móng, được đánh bóng sáng hơn phần thân để tạo tương phản.
Một dạng đặc biệt là ngọc lồng: viên ngọc nằm trong miệng rồng, xoay được nhưng không lấy ra được, vì nó được đục từ chính khối gỗ hoặc khối đá ấy. Đây là chi tiết người chơi đồ gỗ, đồ đá rất thích vì nhìn vào là biết tay nghề. Nếu thấy viên ngọc xoay được trong miệng, bạn có thể soi kỹ quanh hàm: ngọc lồng thật không có vết keo hay đường ghép ở hàm.
Với gia đình có trẻ nhỏ hoặc thú cưng, ngọc liền là lựa chọn an toàn hơn, vì viên ngọc rời cỡ nhỏ có thể bị nuốt. Với người thích chơi màu, ngọc rời bằng đá hoặc thủy tinh màu cho nhiều cách phối hơn.
Kiểm một tượng rồng ngậm ngọc trong năm phút
Dù mua tại cửa hàng hay nhận hàng giao tận nhà, bạn có thể kiểm theo trình tự dưới đây trước khi quyết định giữ món đồ:
- Đặt tượng lên mặt phẳng, nhìn ngang ở tầm mắt. Rồng phải đứng vững, không chênh, viên ngọc không làm đầu chúi xuống.
- Lắc rất nhẹ. Nghe có tiếng lục cục trong miệng hay trong móng không. Ngọc lồng thì xoay được nhưng không kêu lạch cạch rời rạc như ngọc dán bị bong.
- Soi chỗ tiếp giáp giữa ngọc và hàm hoặc móng. Vết keo trắng đục, keo tràn ra ngoài hoặc kẽ hở lớn cho thấy khâu lắp ráp vội.
- Nhìn viên ngọc dưới ánh đèn. Xem có vết mẻ, vết xước, bọt khí to bất thường, hoặc vết nứt dạng mạng nhện bên trong.
- Xem chi tiết đầu rồng: râu, sừng, răng. Đây là những chỗ mảnh, hay gãy trong vận chuyển và hay được dán lại khéo.
- Hỏi người bán ba điều: thân tượng bằng gì, viên ngọc bằng gì, ngọc gắn liền hay tháo được. Ghi lại câu trả lời để đối chiếu khi cần đổi trả.
Năm phút này giúp bạn tránh phần lớn rắc rối thường gặp. Nếu mua online, bạn có thể đề nghị người bán quay một đoạn video ngắn xoay quanh tượng và chiếu đèn vào viên ngọc trước khi gửi.
Chọn cỡ ngọc và cỡ tượng cho chỗ đặt
Viên ngọc là điểm mắt người nhìn dừng lại đầu tiên, nên tỉ lệ giữa ngọc và đầu rồng ảnh hưởng nhiều tới cảm giác của cả tượng. Ngọc quá to so với đầu làm rồng trông như đang vất vả ôm một quả bóng; ngọc quá nhỏ thì bị chìm giữa vảy và râu. Mẫu cân đối thường có viên ngọc to xấp xỉ đầu rồng hoặc nhỏ hơn một chút.
Về chỗ đặt, tượng rồng ngậm ngọc cỡ nhỏ, dài một gang tay, hợp với bàn làm việc, kệ sách, góc tủ. Cỡ vừa, dài hai đến ba gang tay, hợp với kệ tivi, tủ trưng bày phòng khách. Cỡ lớn thường dành cho sảnh, quầy lễ tân hoặc phòng khách rộng, và cần mặt đặt chắc chắn vì trọng lượng không nhỏ.
Nhiều gia đình thích đặt tượng sao cho viên ngọc đón ánh đèn, nhất là khi ngọc bằng thủy tinh trong hoặc đá có độ trong. Một ngọn đèn rọi nhỏ chiếu từ trên xuống làm viên ngọc sáng lên rất đẹp. Bạn chỉ nên tránh để viên ngọc trong suốt nằm dưới nắng trực tiếp qua cửa kính, vì khối cầu trong có thể hội tụ ánh nắng như thấu kính, làm nóng hoặc cháy sém vật gần đó.
Lau chùi và giữ viên ngọc luôn sáng
Bụi bám nhiều nhất ở khe giữa ngọc và miệng rồng. Bạn có thể dùng chổi lông mềm loại dùng để quét bụi máy ảnh hoặc cọ trang điểm sạch, quét nhẹ theo vòng tròn quanh viên ngọc. Với ngọc thủy tinh hoặc đá, sau khi quét bụi có thể lau bằng khăn sợi nhỏ hơi ẩm rồi lau khô lại bằng khăn khô.
Không nên ngâm cả tượng vào nước, nhất là tượng bột đá hoặc tượng có ngọc dán keo, vì nước làm keo yếu đi. Tránh dùng cồn hoặc chất tẩy mạnh lên phần thân sơn nhũ, mạ vàng, vì có thể làm bong lớp hoàn thiện. Nếu viên ngọc rời đã lỏng, bạn có thể tháo ra, lau sạch keo cũ và gắn lại bằng keo trong dùng cho đồ thủ công, để khô đủ thời gian trước khi đặt tượng về chỗ.
Khi di chuyển tượng, hãy nâng bằng thân và đế, đừng cầm vào đầu, râu hay viên ngọc. Đây là thói quen nhỏ nhưng giúp món đồ giữ được nguyên vẹn qua nhiều lần dọn nhà. Nếu bạn đang so sánh các mẫu, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để đối chiếu với những điểm đã nêu.
Câu hỏi thường gặp
Rồng ngậm ngọc và rồng vờn ngọc có khác nhau không?
Hai tên này thường được dùng thay cho nhau. Một số người bán gọi rồng ngậm ngọc khi viên ngọc nằm trong miệng, còn rồng vờn ngọc khi viên ngọc ở phía trước, rồng uốn mình như đang đùa với nó. Về ý nghĩa biểu tượng thì không có khác biệt đáng kể.
Viên ngọc trên tượng rồng có cần là đá thật không?
Không bắt buộc. Phần lớn tượng bày trong nhà dùng ngọc thủy tinh hoặc pha lê, vừa trong vừa bền. Đá tự nhiên cho cảm giác khác và có giá trị vật liệu cao hơn, nhưng điều quan trọng là người bán ghi đúng chất liệu để bạn biết mình đang mua gì.
Viên ngọc bị rơi ra thì có nên gắn lại không?
Nên gắn lại nếu viên ngọc còn nguyên. Lau sạch keo cũ ở cả ngọc và chỗ gắn, dùng keo trong cho đồ thủ công, giữ cố định đến khi keo khô. Nếu viên ngọc đã vỡ, có thể tìm viên thủy tinh hoặc đá cùng đường kính để thay.
Rồng ngậm ngọc nên quay đầu ra cửa hay vào trong nhà?
Có hai cách làm phổ biến: một số người cho đầu rồng hướng ra cửa như đón khách, số khác cho rồng quay vào trong nhà. Các trường phái phong thủy không thống nhất điểm này, nên bạn có thể chọn hướng giúp nhìn rõ mặt rồng và viên ngọc từ chỗ ngồi chính.
Ngọc lồng trong miệng rồng là gì?
Đó là viên ngọc được đục từ chính khối gỗ hoặc đá làm tượng, nằm trong miệng, xoay được nhưng không lấy ra được. Kỹ thuật này đòi hỏi thợ khéo tay và kiên nhẫn. Ngọc lồng thật không có đường keo hay mối ghép ở hàm rồng.
Tượng rồng ngậm ngọc có hợp làm quà tặng không?
Có, đây là mẫu hay được chọn làm quà mừng tân gia, khai trương hoặc mừng thăng chức vì hình ảnh dễ hiểu và trang trọng. Bạn nên chọn cỡ hợp với không gian người nhận và kèm vài dòng về chất liệu để người nhận biết cách lau chùi.