Tượng ngựa gỗ là tượng tạc từ gỗ tự nhiên, phổ biến nhất là gỗ hương, gỗ trắc, gỗ mun, gỗ xá xị và một số loại gỗ thông dụng sơn phủ màu. Gỗ mang lại cho con ngựa vẻ ấm áp, vân chạy theo thớ và mùi thơm nhẹ đặc trưng mà đồng hay đá không có. Đổi lại, gỗ là vật liệu "sống": co giãn theo độ ẩm, có thể nứt khi không khí quá khô, có thể bị mọt nếu xử lý không kỹ.
Ngựa gỗ cũng gần với nếp xưa của người Việt hơn ta nghĩ: trong nhiều đình làng, ngựa thờ được tạc bằng gỗ, sơn đỏ hoặc trắng, đứng trên giá có bánh xe. Tượng ngựa gỗ trang trí trong nhà ngày nay là một nhánh khác, nhỏ gọn hơn. Bài này giúp bạn chọn loại gỗ, nhận ra gỗ nhuộm, xem tay nghề chạm và giữ tượng bền qua mùa nồm lẫn mùa khô.
Ngựa gỗ trong nếp xưa và ngựa gỗ trang trí hôm nay
Ở nhiều đình, đền miền Bắc, hai bên hậu cung hoặc gian bên thường có đôi ngựa gỗ lớn, một con sơn đỏ, một con sơn trắng, có yên cương, đứng trên giá gỗ gắn bánh xe để rước trong ngày hội. Đó là ngựa thờ, gắn với nghi lễ của làng, được làm theo khuôn phép riêng và không phải vật phẩm để mua về bày trong nhà.
Tượng ngựa gỗ trang trí là sản phẩm của các xưởng mộc mỹ nghệ, đề tài phong phú hơn: ngựa phi, ngựa đứng, bộ nhiều con trên một khối gỗ, ngựa tạc liền với gốc cây. Các làng nghề mộc ở Bắc Ninh, Ninh Bình, Đà Nẵng và nhiều nơi khác đều có thợ chuyên tạc con vật, mỗi nơi một phong cách riêng.
Phân biệt hai loại này giúp bạn tránh nhầm lẫn khi mua. Nếu bạn muốn một con ngựa sơn đỏ dáng ngựa thờ để bày trong nhà, hãy coi nó như một món mỹ nghệ gợi nhớ văn hoá làng, không đặt lên bàn thờ gia tiên như đồ thờ, trừ khi nếp nhà bạn có như vậy.
Còn với tượng ngựa gỗ trang trí, điều quan trọng nhất là chất gỗ và tay nghề chạm. Hai yếu tố này quyết định món đồ đẹp được bao lâu.
Các loại gỗ hay dùng tạc ngựa
Mỗi loại gỗ có màu, vân, mùi và độ nặng riêng. Bảng dưới là đặc điểm hay được người trong nghề mô tả, có thể khác đôi chút giữa các nguồn gỗ.
| Loại gỗ | Màu và vân | Mùi, độ nặng | Hợp với dáng ngựa |
|---|---|---|---|
| Gỗ hương | Nâu đỏ đến vàng cam, vân xoắn, vân chun đẹp | Thơm nhẹ, nặng vừa đến nặng | Ngựa phi cỡ vừa, bộ nhiều con |
| Gỗ trắc | Nâu tím sẫm đến đen, vân sọc | Mùi chua nhẹ khi mới, rất nặng, có dầu | Ngựa dáng khối, đánh bóng đẹp |
| Gỗ mun | Đen tuyền hoặc đen sọc | Rất nặng, mịn, cứng | Ngựa nhỏ chi tiết sắc |
| Gỗ cẩm lai | Nâu đỏ, vân đen xen kẽ | Nặng, có dầu | Ngựa cỡ vừa, để mộc |
| Gỗ xá xị | Vàng nhạt đến nâu nhạt | Thơm rõ, nhẹ hơn gỗ hương | Ngựa nhỏ để bàn, chuộng vì mùi |
| Gỗ thông dụng sơn phủ | Màu theo sơn, ít thấy vân | Nhẹ, không mùi đặc trưng | Ngựa sơn màu, tượng lớn giá mềm |
Một số loại gỗ quý thuộc danh mục bị hạn chế khai thác, mua bán. Với tượng gỗ quý cỡ lớn, bạn nên hỏi người bán về nguồn gốc gỗ và hoá đơn. Đây vừa là chuyện pháp lý, vừa là cách để tránh mua phải gỗ khác bị gọi nhầm tên.
Tên gỗ trên thị trường cũng không thống nhất: cùng một chữ "hương" hay "trắc" có thể chỉ nhiều loài gỗ khác nhau theo vùng. Khi giá chênh nhau nhiều giữa hai tượng cùng ghi một tên gỗ, nhiều khả năng chúng không cùng loài.
Nhận ra gỗ nhuộm màu và gỗ tẩm mùi
Màu đồng nhất quá mức. Gỗ tự nhiên có chỗ đậm chỗ nhạt theo vân, theo phần lõi và giác. Tượng nâu tím đều tăm tắp từ đầu đến đuôi có thể là gỗ thường nhuộm giả trắc, giả cẩm lai.
Màu ở chỗ khuất khác chỗ lộ. Nhìn vào đáy, kẽ chân, chỗ tiếp giáp đế. Gỗ nhuộm hay lộ màu nhạt hơn ở những chỗ thợ không quét tới, hoặc màu đọng thành vệt ở chỗ trũng.
Vân bị mờ dưới lớp sơn dày. Sơn PU bóng dày có thể che vân. Tượng gỗ quý thường được đánh dầu hoặc phủ mỏng để khoe vân, ít khi bị phủ dày đến mức không nhìn thấy thớ gỗ.
Mùi quá nồng và nhanh hết. Gỗ xá xị, gỗ hương thật có mùi tự nhiên, nhẹ và bền, rõ hơn khi cạo nhẹ ở đáy. Gỗ thường tẩm tinh dầu có mùi rất nồng lúc mới mua rồi nhạt hẳn sau vài tuần.
Trọng lượng không khớp với loại gỗ. Trắc, mun rất nặng; một con ngựa "gỗ trắc" mà nhẹ tay bất thường thì nên hỏi lại.
Xem tay nghề chạm trên một con ngựa gỗ
Tượng ngựa gỗ đẹp trước hết ở tỉ lệ và đường cơ. Thợ giỏi thể hiện được cơ vai, cơ đùi ngựa căng lên khi phi, gân chân nổi nhẹ, bụng thon. Thợ non tay thường tạc thân ngựa tròn như ống, chân thẳng đơ, cổ ngắn. Nhìn nghiêng là thấy ngay sự khác biệt.
Tiếp theo là bờm và đuôi. Ở tượng gỗ, bờm bay được tạc bằng nhiều đường dao chạy theo một hướng, các lọn tách rõ nhưng không quá mảnh để khỏi gãy. Đuôi thường áp vào chân sau hoặc nối với đế. Những đường dao gọn, không xơ là dấu hiệu gỗ được phơi sấy kỹ và dao sắc.
Điểm thứ ba là cách xử lý chân. Tượng nguyên khối có chân liền đế, chắc chắn. Tượng ghép thì chân hoặc đế được nối bằng mộng và keo; ghép không có gì xấu, nhưng mối ghép phải khít, cùng chiều thớ, không hở. Mối ghép hở là chỗ đầu tiên bị lỏng khi gỗ co ngót.
Cuối cùng, hãy sờ tay lên bề mặt. Tượng hoàn thiện kỹ được chà nhám nhiều cấp, sờ mịn, không gợn. Những chỗ khó như kẽ chân, dưới cằm ngựa vẫn được làm sạch, không còn vụn gỗ hay vết nhám thô.
Vì sao tượng gỗ nứt và cách phòng
Gỗ hút và nhả hơi ẩm theo không khí, nên co lại khi khô, nở ra khi ẩm. Nếu sự thay đổi này diễn ra nhanh hoặc không đều, gỗ sẽ nứt. Một số thói quen giúp tượng ngựa gỗ bền hơn:
- Không đặt ngay dưới luồng gió điều hoà: gió lạnh khô thổi liên tục làm mặt gỗ khô nhanh hơn lõi, dễ nứt chân chim.
- Tránh nắng chiếu trực tiếp: nắng làm gỗ khô, bạc màu, dầu trong gỗ bay hơi.
- Mùa nồm miền Bắc: lau khô bề mặt khi thấy đọng hơi nước, không phủ khăn ẩm lên tượng.
- Dưỡng dầu định kỳ: vài tháng một lần lau một lớp mỏng dầu dưỡng gỗ hoặc sáp ong lên tượng để mộc, lau sạch phần thừa.
- Không rửa nước: chỉ lau bụi bằng khăn khô, cọ lông mềm; nước thấm vào thớ gỗ làm phồng và mốc.
- Tượng mới mua về: để vài ngày ở chỗ thoáng trong nhà cho gỗ quen độ ẩm, rồi mới đặt vào tủ kính kín.
Vết nứt nhỏ dọc thớ ở tượng gỗ lớn là chuyện khá thường gặp và có thể trám bằng bột gỗ trộn keo cùng màu. Vết nứt lan rộng hoặc nứt ngang chân thì nên nhờ thợ mộc xử lý sớm.
Mọt gỗ: nhận biết sớm và xử lý
Mọt là nỗi lo lớn nhất với đồ gỗ, nhất là gỗ giác, gỗ thông dụng chưa được xử lý. Gỗ quý nhiều dầu như trắc, mun, hương ít bị mọt hơn, nhưng phần giác gỗ bên ngoài vẫn có thể bị. Dấu hiệu sớm là những lỗ tròn nhỏ như đầu kim trên bề mặt và bột gỗ mịn rơi ra quanh đế tượng.
Khi thấy bột mọt, hãy cách ly tượng khỏi các đồ gỗ khác để mọt không lan. Lỗ mọt nhỏ, ít có thể xử lý bằng thuốc chống mọt dành cho đồ gỗ theo đúng hướng dẫn trên bao bì, làm ở nơi thoáng khí, đeo găng tay, để xa trẻ nhỏ và thú cưng. Tượng có giá trị hoặc mọt nhiều thì nên mang tới thợ mộc hoặc dịch vụ xử lý đồ gỗ.
Phòng mọt dễ hơn chữa. Khi mua, lật đáy xem có lỗ mọt không, hỏi người bán gỗ đã được sấy và xử lý chống mọt chưa. Ở nhà, giữ tượng khô ráo, thỉnh thoảng nhấc lên xem đáy và mặt kệ có bột gỗ không.
Nếu tượng gỗ được dùng làm quà, bạn nên dặn người nhận đôi câu về cách giữ: đừng đặt dưới điều hoà, đừng lau bằng khăn ướt. Những lời dặn ngắn này giúp món quà bền hơn nhiều so với một tấm thiệp đẹp.
Chọn cỡ và dáng ngựa gỗ cho từng không gian
Gỗ có màu ấm và trầm, nên ngựa gỗ hợp với những không gian có đồ nội thất gỗ, sàn gỗ, rèm vải, tường màu kem hay màu đất. Đặt trong một phòng toàn kính và kim loại sáng, con ngựa gỗ sẫm dễ trở nên lạc lõng, khi đó ngựa gỗ sáng màu như xá xị, gỗ sồi sẽ dễ phối hơn.
Với bàn làm việc, một con ngựa gỗ dài chừng một gang tay, dáng đứng hoặc phi gọn, đế liền, là kích thước dễ chịu. Gỗ nhẹ hơn đồng và đá nên không lo nặng bàn, nhưng nên chọn dáng ít chi tiết nhô ra để không vướng tay. Với kệ phòng khách, tượng dài từ nửa mét trở lên hoặc bộ nhiều con tạc liền một khối gỗ lũa tạo được điểm nhấn rõ.
Những tượng ngựa tạc liền với gốc cây hay khối gỗ lũa giữ nguyên hình dạng tự nhiên là một dòng riêng, rất được người thích đồ mộc ưa chuộng. Loại này nặng, kén chỗ đặt, nên cần bàn hoặc bệ chắc và khoảng trống xung quanh để nhìn được cả phần gỗ tự nhiên.
Cuối cùng, nếu nhà bạn ở vùng nồm ẩm kéo dài, hãy ưu tiên gỗ nhiều dầu như hương, trắc, cẩm lai cho tượng để mộc, hoặc tượng gỗ thường đã được phủ sơn kín. Gỗ nhẹ, xốp để mộc dễ hút ẩm và lên mốc trắng ở kẽ chân.
Câu hỏi thường gặp
Tượng ngựa gỗ hương thật có mùi không?
Gỗ hương thật có mùi thơm nhẹ, đặc trưng, rõ hơn khi cạo nhẹ hoặc chà xát ở chỗ khuất. Mùi nhạt dần theo năm tháng nhưng không mất hẳn. Mùi quá nồng ngay từ đầu rồi biến mất sau vài tuần là dấu hiệu gỗ tẩm tinh dầu.
Có nên mua tượng ngựa gỗ sơn đỏ dáng ngựa thờ về bày không?
Có thể, nếu bạn coi đó là món mỹ nghệ gợi văn hoá làng. Nhiều gia đình bày ở kệ phòng khách hoặc phòng sách. Theo nếp phổ biến, không đặt nó lên bàn thờ gia tiên thay đồ thờ, trừ khi gia đình có tập quán riêng.
Tượng gỗ bị nứt chân chim có ảnh hưởng gì không?
Vết nứt nhỏ trên bề mặt thường chỉ ảnh hưởng thẩm mỹ. Bạn chuyển tượng ra khỏi chỗ khô nóng, dưỡng dầu, theo dõi xem vết nứt có lan không. Nếu lan dài hoặc sâu, nên nhờ thợ mộc trám sớm.
Tượng ngựa gỗ có đặt ngoài trời được không?
Không nên. Nắng mưa làm gỗ nứt, bạc màu và mục nhanh, kể cả gỗ quý. Tượng gỗ hợp nhất với không gian trong nhà, khô ráo, không có nắng chiếu trực tiếp.
Làm sao biết tượng ngựa gỗ nguyên khối hay ghép?
Quan sát vân gỗ: tượng nguyên khối có vân chạy liền từ thân xuống chân. Tượng ghép có chỗ vân đổi hướng đột ngột, có đường keo mảnh ở mối nối. Hỏi người bán và nhìn kỹ chỗ chân nối đế.
Nên dùng loại dầu gì để dưỡng tượng gỗ?
Có thể dùng dầu dưỡng gỗ bán sẵn cho đồ nội thất, dầu lanh đã xử lý hoặc sáp ong. Thoa lớp mỏng bằng khăn mềm rồi lau sạch phần thừa. Tránh dầu ăn vì dễ bị ôi, bám bụi và có mùi.