Tượng ngựa đá là tượng tạc từ một khối đá tự nhiên như ngọc hoàng long, thạch anh, đá cẩm thạch hay đá xanh, khác với tượng bột đá được đúc từ bột khoáng trộn keo. Hai loại có thể trông khá giống nhau qua ảnh, nhất là khi bột đá được sơn giả vân. Khác biệt nằm ở vân đá, độ lạnh khi chạm, trọng lượng và những dấu vết của khuôn đúc.
Mỗi loại đá lại có độ cứng, độ bền và cách chăm sóc riêng. Ngựa thạch anh chịu trầy tốt nhưng kỵ va đập mạnh, ngựa cẩm thạch mềm và kỵ chất chua, ngựa hoàng long có vân bông đặc trưng. Phần dưới đi qua từng loại, cách nhận biết đá thật, rồi đến chuyện chọn dáng ngựa hợp với chất liệu đá và bảo quản.
Vì sao tượng ngựa đá thường có dáng gọn
Đá tự nhiên cứng nhưng giòn. Khi tạc, những phần mảnh và nhô xa khỏi khối chính như chân ngựa phi, đuôi bay, tai nhọn rất dễ mẻ hoặc gãy, cả trong lúc tạc lẫn khi sử dụng. Vì vậy thợ đá thường giữ cho chân ngựa liền với đế, đuôi áp sát thân, bờm tạc nổi trên cổ thay vì bay rời. Dáng ngựa đá vì thế chắc, khối và trầm hơn ngựa đồng.
Với đá quý và bán quý như hoàng long, thạch anh, khối nguyên liệu thường không lớn, lại có vết nứt tự nhiên bên trong, nên ngựa đá quý phần nhiều là cỡ nhỏ để bàn. Thợ phải "đọc" khối đá trước khi tạc: đặt chỗ đẹp nhất của vân vào đầu và thân ngựa, né những vết nứt khỏi các chỗ mảnh như chân.
Ngựa đá cỡ lớn bằng cẩm thạch hay đá xanh thì có thể tạc dáng phi, nhưng hầu như luôn có phần đá giữ lại dưới bụng hoặc giữa các chân dưới dạng mây, cỏ, sóng. Phần đá này vừa là trang trí vừa là cột chịu lực, bạn không nên coi đó là lỗi tạo hình.
Hiểu điều này giúp bạn đánh giá đúng: một con ngựa đá có chân rời hoàn toàn khỏi đế, đuôi bay mảnh như sợi, thì hoặc là tay nghề rất cao, hoặc không phải đá nguyên khối. Khi đó nên hỏi kỹ người bán.
Các loại đá hay dùng tạc ngựa
Bảng dưới gom đặc tính khoáng vật cơ bản của những loại đá hay gặp ở tượng ngựa. Độ cứng theo thang Mohs từ 1 đến 10, số càng cao càng khó trầy.
| Loại đá | Bản chất | Độ cứng Mohs | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ngọc hoàng long | Thạch anh vi tinh màu vàng, đôi khi lẫn bông trắng, đỏ | Khoảng 6,5–7 | Vân bông tự nhiên; hàng nhuộm có màu đều bất thường |
| Thạch anh trắng, tím, khói | Thạch anh tinh thể | 7 | Chịu trầy tốt, kỵ va đập, có thể có vết rạn bên trong |
| Đá cẩm thạch (marble) | Đá vôi biến chất, thành phần chính canxi cacbonat | Khoảng 3 | Mềm, dễ trầy, kỵ chanh, giấm, chất tẩy có axit |
| Đá xanh | Đá vôi hạt mịn màu xám xanh | Khoảng 3–4 | Hay dùng tượng ngoài trời cỡ lớn, nặng |
| Ngọc bích (nephrite) | Khoáng vật nhóm amphibol dạng sợi đan | Khoảng 6–6,5 | Rất dai, khó vỡ hơn nhiều loại đá cùng độ cứng |
| Mã não | Thạch anh vi tinh có vân dải | Khoảng 6,5–7 | Vân dải tròn; màu rực có thể do nhuộm |
Một lưu ý về tên gọi: ở Việt Nam, chữ "cẩm thạch" vừa dùng cho đá marble trong xây dựng và điêu khắc, vừa dùng cho ngọc cẩm thạch (jadeite) trong trang sức. Hai thứ hoàn toàn khác nhau về khoáng vật và giá trị. Khi người bán ghi "ngựa cẩm thạch", hãy hỏi rõ là đá marble hay ngọc jadeite.
Nhận ra bột đá ép giả đá tự nhiên
Vân lặp lại hoặc quá đều. Đá tự nhiên có vân mỗi chỗ một khác, có vết đục, chấm khoáng, vết rạn nhỏ. Bột đá sơn giả vân thường có vân đều, mềm như vẽ, hoặc nhiều con cùng mẫu có vân giống hệt nhau.
Độ lạnh khi chạm. Áp mu bàn tay hoặc má vào tượng: đá tự nhiên mát lạnh và giữ cảm giác mát lâu hơn. Bột đá có keo nhựa nhanh ấm theo tay.
Trọng lượng. Cùng kích thước, đá thạch anh, hoàng long nặng hơn bột đá rỗng ruột rõ rệt. Bột đá đúc đặc thì có thể khá nặng, nên chỉ dùng trọng lượng làm một dấu hiệu phụ.
Đường ráp khuôn và bọt khí. Tượng đúc thường có đường mảnh chạy dọc thân ở chỗ hai nửa khuôn gặp nhau, hoặc lỗ li ti như bọt khí ở mặt đáy. Đá tạc không có những dấu này, thay vào đó là vết dao, vết mài.
Đáy tượng. Lật đáy lên: đá tạc thường có đáy mài phẳng cùng chất liệu với thân. Bột đá hay để lộ màu trắng, xám đồng nhất khác hẳn lớp sơn bên ngoài, hoặc có lỗ rỗng.
Độ trong khi soi đèn. Với thạch anh, hoàng long cỡ nhỏ, soi đèn pin vào thấy ánh sáng xuyên vào một phần, có cấu trúc bên trong. Bột đá sơn thì đục hoàn toàn.
Đá nhuộm, đá ép và cách nói chuyện với người bán
Ngoài bột đá, thị trường còn có đá thật nhưng đã nhuộm màu, và đá vụn ép keo thành khối rồi mới tạc. Mã não và hoàng long là hai loại hay được nhuộm để có màu đậm và đều hơn. Đá nhuộm vẫn là đá tự nhiên, chỉ là màu không hoàn toàn tự nhiên. Dấu hiệu thường thấy là màu đọng đậm ở các khe nứt, vết rạn, trông như mực thấm vào.
Đá vụn ép là các mảnh đá nhỏ trộn keo nén thành khối. Nhìn kỹ sẽ thấy các mảnh có cạnh sắc, ranh giới giữa các mảnh có keo trong. Loại này bền vừa phải, giá thấp hơn đá nguyên khối nhiều.
Những cách xử lý này không xấu nếu được nói rõ. Vấn đề chỉ là khi người bán gọi chung tất cả là "đá tự nhiên nguyên khối". Bạn nên hỏi thẳng ba câu: tượng tạc từ khối đá hay đúc khuôn, đá có nhuộm hay xử lý gì không, có giấy kiểm định chất liệu không. Với tượng cỡ nhỏ giá phổ thông, ít khi có giấy kiểm định, nhưng câu trả lời của người bán vẫn cho bạn biết nhiều điều.
Nếu muốn chắc chắn với món giá trị cao, bạn có thể mang tới một trung tâm kiểm định đá quý. Họ dùng các phép đo không phá huỷ như tỉ trọng, chiết suất, quang phổ để xác định khoáng vật và dấu hiệu xử lý.
Chọn tượng ngựa đá theo chỗ đặt và người dùng
Mỗi loại đá hợp với một hoàn cảnh khác nhau. Vài gợi ý dựa trên đặc tính vật liệu:
- Bàn làm việc, bàn học: ngựa hoàng long, thạch anh, mã não cỡ nhỏ, đế liền khối, ít chi tiết nhô ra để không vướng tay.
- Tủ trưng bày phòng khách: ngựa cẩm thạch trắng hoặc ngọc bích cỡ vừa, đặt trong tủ kính để tránh bụi và va chạm.
- Sân vườn, trước hiên: ngựa đá xanh hoặc đá granite cỡ lớn, có bệ nặng; đá cẩm thạch để ngoài trời lâu sẽ bị mưa axit làm mờ bề mặt.
- Nhà có trẻ nhỏ: chọn ngựa đá đặt trên kệ cao hoặc trong tủ; đá rơi xuống nền gạch dễ vỡ thành mảnh sắc.
- Làm quà: ngựa đá quý cỡ nhỏ có hộp lót xốp, kèm một tờ ghi tên đá và cách lau để người nhận biết cách giữ.
Nếu băn khoăn giữa đá thật và bột đá, hãy nghĩ tới mục đích. Muốn một món đồ có vân riêng, cầm lên thấy giá trị vật liệu, hãy chọn đá thật. Muốn dáng ngựa phi bay bổng, nhiều màu, nhẹ và giá mềm, bột đá là lựa chọn hợp lý, miễn người bán ghi đúng chất liệu.
Lau chùi và giữ tượng ngựa đá bền đẹp
Với thạch anh, hoàng long, mã não, ngọc bích: lau bụi bằng khăn mềm, có thể rửa nhanh bằng nước sạch pha chút xà phòng trung tính, rồi lau khô ngay. Tránh để tượng trong nước lâu nếu có đế gỗ hoặc phần gắn keo. Thạch anh trong suốt đặt chỗ nắng gắt có thể hội tụ ánh sáng như thấu kính nếu là khối tròn, với tượng ngựa ít gặp nhưng vẫn nên tránh để sát rèm vải dưới nắng.
Với đá cẩm thạch: không dùng chanh, giấm, nước tẩy rửa có axit, vì canxi cacbonat phản ứng với axit làm bề mặt mờ và rỗ. Chỉ lau bằng khăn ẩm, nước sạch, lau khô. Vết bẩn bám lâu nên hỏi thợ đá hoặc dùng chất tẩy chuyên cho đá marble.
Với bột đá: chỉ lau khô hoặc khăn hơi ẩm, không ngâm nước, không chà mạnh vào lớp sơn. Dùng cọ lông mềm để lấy bụi ở kẽ bờm, kẽ chân.
Chung cho mọi loại đá: lót nỉ dưới đế để tránh xước mặt bàn và tránh tượng bị mẻ đáy khi đặt mạnh tay. Khi di chuyển, bọc riêng phần đầu và chân. Đá đã có vết rạn thì tránh để chỗ nhiệt độ thay đổi đột ngột như cạnh cửa điều hoà thổi thẳng.
Chọn vân và màu trên ngựa đá quý cỡ nhỏ
Vân nằm đúng chỗ. Trên một con ngựa nhỏ, mắt người nhìn dừng ở đầu, cổ và vai trước tiên. Con đẹp là con có vân, bông hoặc dải màu rơi vào những chỗ này, còn vết đục hay tạp chất nằm ở bụng, đế, phía sau.
Màu chuyển tự nhiên. Hoàng long tự nhiên thường có chỗ vàng đậm, chỗ vàng nhạt, chỗ lẫn bông trắng. Một con ngựa vàng đều một màu từ đầu đến chân, không chút bông, cần hỏi kỹ về nhuộm màu.
Vết rạn bên trong. Soi đèn từ phía sau, vết rạn hiện thành những mặt phẳng ánh lên. Rạn nhỏ trong lòng đá là bình thường, nhưng rạn chạy ngang cổ chân hoặc cổ ngựa là điểm dễ gãy khi va.
Độ bóng đều. Đá được mài bóng kỹ sẽ phản chiếu ánh đèn liền mạch trên thân ngựa. Chỗ mờ, chỗ bóng loang lổ cho thấy khâu đánh bóng vội, bụi sẽ bám vào chỗ mờ nhiều hơn.
Đế liền hay đế rời. Nhiều ngựa đá quý đặt trên đế gỗ rời. Đế cần khoét đúng hình chân ngựa để tượng không trượt, hoặc có chốt giữ. Ngựa đặt lỏng trên đế dễ rơi khi bạn nhấc cả bộ lên lau.
Câu hỏi thường gặp
Ngựa ngọc hoàng long có phải là ngọc thật không?
Hoàng long là tên thương mại của một dạng thạch anh vi tinh màu vàng, không phải ngọc jadeite hay nephrite. Đó vẫn là đá tự nhiên, độ cứng khá cao, chỉ là chữ "ngọc" trong tên gọi mang tính quen miệng của thị trường.
Làm sao biết tượng ngựa đá có bị nhuộm màu không?
Dấu hiệu dễ thấy nhất là màu đậm đọng lại ở khe nứt và vết rạn. Màu quá đều, quá rực so với loại đá đó cũng đáng nghi. Muốn chắc chắn, mang tới trung tâm kiểm định đá quý để kiểm tra không phá huỷ.
Tượng ngựa đá cẩm thạch có đặt ngoài trời được không?
Đặt được nhưng bề mặt sẽ mờ dần vì mưa và rêu, đặc biệt ở nơi không khí ô nhiễm. Ngoài trời nên chọn đá xanh hoặc granite, còn cẩm thạch trắng đẹp nhất khi đặt trong nhà.
Ngựa đá bị mẻ chân có gắn lại được không?
Được, dùng keo chuyên dụng cho đá, gắn xong mài nhẹ cho khít. Vết nối vẫn thấy nếu nhìn kỹ. Với đá quý giá trị, nên nhờ thợ đá hoặc thợ chế tác trang sức gắn để giữ thẩm mỹ.
Có thể dùng muối để làm sạch tượng ngựa đá không?
Nhiều người ngâm vật phẩm trong nước muối theo quan niệm tẩy uế. Với thạch anh thì ít ảnh hưởng, nhưng với cẩm thạch, đá xốp và bột đá, muối có thể đọng lại trong lỗ rỗng, làm bề mặt mờ hoặc bong sơn. Nếu muốn, chỉ lau nhanh rồi rửa sạch muối.
Tượng ngựa đá nặng có cần cố định không?
Với tượng lớn đặt trên kệ cao, nhất là nhà có trẻ nhỏ, nên dán đệm chống trượt dưới đế hoặc dùng keo dán đồ trưng bày dạng dẻo. Tượng đặt sàn cỡ lớn nên kê bệ chắc, tránh lối đi.