Một mặt Quan Âm phỉ thúy đáng chọn có ba điều: khuôn mặt chạm hiền và cân, chất ngọc là phỉ thúy loại A (chưa tẩy axit, bơm nhựa hay nhuộm), và cỡ – độ dày vừa với người đeo. Màu xanh đậm hay nhạt chỉ là chuyện sở thích và túi tiền; một mặt màu trắng băng chạm đẹp vẫn đáng giữ hơn một mặt xanh rực mà nét mặt méo, hoặc màu là màu nhuộm.
Quan Âm là hình tượng Bồ Tát được người Việt quen gọi là Phật Bà, có mặt trong chùa, trên bàn thờ nhiều gia đình và trên rất nhiều món ngọc đeo cổ. Bài này không bàn giáo lý, việc đó nên hỏi chư tăng. Bài chỉ giúp bạn nhìn một mặt ngọc cụ thể như người trong nghề: nó được chạm theo dáng nào, thợ làm kỹ hay vội, ngọc thật hay đã xử lý, và đeo thế nào cho vừa người, vừa giữ được sự trang nghiêm mà nhiều gia đình coi trọng.
Mặt Quan Âm phỉ thúy là món gì, vì sao nhiều người chọn
Mặt Quan Âm phỉ thúy là mặt dây chuyền chạm hình Quan Âm từ ngọc jadeite, loại ngọc thị trường Việt Nam quen gọi là cẩm thạch Miến Điện. Phần lớn là mặt hình giọt nước hoặc hình chữ nhật bo góc, chiều cao từ khoảng hai đến năm phân, mặt trước chạm nổi hình Bồ Tát, mặt sau để phẳng hoặc hơi vồng. Phía trên có lỗ xỏ hoặc được bịt một khoen kim loại để luồn dây.
Người chọn mặt Quan Âm thường có lý do rất đời thường: mẹ tặng con trước khi đi học xa, vợ chọn cho chồng hay đi đường dài, người lớn tuổi muốn một món đeo hiền lành trên ngực. Theo quan niệm dân gian, hình Quan Âm gợi lòng từ bi và sự che chở. Đó là ý nghĩa biểu tượng, không phải lời hứa về bình an hay may mắn, và một món ngọc đẹp không cần gánh thêm lời hứa nào mới đáng đeo.
Trong giới chơi ngọc người Hoa có câu "nam đeo Quan Âm, nữ đeo Phật", được truyền sang Việt Nam qua các tiệm ngọc. Câu này là tập quán, không phải quy định nào của nhà chùa. Rất nhiều phụ nữ đeo mặt Quan Âm và rất nhiều nam giới đeo mặt Di Lặc. Bạn chọn theo hình tượng mình thấy gần gũi là đủ.
Các dáng chạm Quan Âm hay gặp trên mặt ngọc
Quan Âm bán thân. Chỉ chạm từ ngực trở lên, khuôn mặt chiếm gần nửa mặt ngọc. Dáng này phổ biến nhất ở cỡ nhỏ vì nét mặt được chạm to, dễ thấy rõ. Nó cũng là dáng dễ đánh giá tay thợ nhất: mắt, mũi, miệng lớn nên lệch một chút là lộ ngay.
Quan Âm ngồi đài sen. Toàn thân ngồi kiết già hoặc ngồi thả một chân trên đài sen, thường có vầng hào quang sau đầu. Mặt ngọc phải đủ cao, khoảng từ ba phân rưỡi trở lên, nếu không khuôn mặt sẽ chỉ còn bằng hạt gạo và thợ khó chạm cho rõ.
Quan Âm đứng cầm tịnh bình. Dáng đứng, một tay cầm bình nước, có mẫu kèm cành dương liễu. Dáng này thon dài, hợp mặt ngọc hình chữ nhật hẹp, đeo trên áo sơ mi hay áo dài trông gọn. Chi tiết bình và cành nhỏ, mảnh, là chỗ dễ mẻ nếu va đập.
Quan Âm trên mây hoặc đứng trên rồng. Một số mẫu chạm thêm mây cuộn hay đầu rồng dưới chân. Đây là kiểu trang trí của thợ, mỗi xưởng một cách. Nhiều chi tiết thì mặt ngọc trông cầu kỳ hơn, nhưng cũng nhiều chỗ thủng, khe sâu dễ đọng bụi và mồ hôi hơn.
Quan Âm giản lược. Chỉ chạm đường viền khuôn mặt, tóc và áo bằng vài nét, phần còn lại để trơn khoe chất ngọc. Kiểu này hay dùng cho phỉ thúy trong, màu đẹp, vì thợ không muốn khoét mất phần ngọc quý. Nhìn qua thì đơn giản, nhưng muốn vài nét mà vẫn ra thần thái thì cần tay nghề vững.
Nhìn khuôn mặt, bàn tay và nếp áo như người thợ
Cùng một chất ngọc, mặt chạm kỹ và mặt chạm vội khác nhau rất xa khi đeo lên người. Cầm mặt ngọc dưới ánh sáng ban ngày, xoay nghiêng và nhìn lần lượt những chỗ sau:
- Hai mắt cân nhau. Mắt Quan Âm thường chạm khép hờ, nhìn xuống. Hai mí phải dài bằng nhau, cao bằng nhau. Một mắt to một mắt nhỏ là lỗi thấy ngay khi đeo lên ngực, dù ảnh chụp từ xa có thể che được.
- Sống mũi và khoé miệng. Sống mũi thẳng, nằm đúng giữa khuôn mặt; khoé miệng hơi cong lên, nét mặt hiền. Thợ vội hay để miệng lệch hoặc khoé miệng trễ xuống, làm khuôn mặt trông buồn.
- Đường tóc và hào quang. Các nét tóc chạy song song, đều tay, không cắt vào trán. Vầng hào quang, nếu có, phải tròn, viền mịn, không răng cưa.
- Bàn tay. Ngón tay là chỗ khó nhất. Mặt ngọc tốt vẫn thấy ngón tách rời dù chỉ dài vài ly; mặt kém chỉ có một khối tròn không rõ hình.
- Nếp áo. Nếp áo mềm, chảy xuống theo dáng người, rãnh sâu đều. Rãnh chỗ sâu chỗ nông, đáy rãnh còn vết mài xước là dấu hiệu làm nhanh.
- Mặt sau và mép. Mặt sau phẳng, bóng đều; mép mài tròn, sờ không cấn tay. Mép sắc sẽ cọ vào da và làm sờn dây sau vài tháng.
Ảnh trên mạng thường chụp thẳng, đánh đèn mạnh, nên các lỗi nhỏ trên khuôn mặt bị che mất. Khi mua online, bạn nên xin thêm một ảnh chụp cận khuôn mặt và một đoạn video xoay mặt ngọc dưới ánh sáng tự nhiên.
Màu và chất ngọc trên một mặt Quan Âm
Phỉ thúy hiếm khi đều màu. Một khối ngọc có thể vừa có mảng trắng, vừa có vệt xanh, đôi khi có chút vàng hay tím. Người thợ giỏi sẽ cân nhắc đặt màu vào đâu. Với mặt Quan Âm, nhiều người thích khuôn mặt nằm ở phần ngọc trắng hoặc trong, sạch, còn vệt xanh rơi vào áo, vào hào quang hay đài sen. Một mảng xanh đậm đè ngang khuôn mặt thường bị coi là kém hài hoà, dù bản thân màu đó đẹp.
Độ trong, giới chơi ngọc gọi là "chủng", cũng ảnh hưởng tới cách nhìn mặt chạm. Ngọc càng trong, nét chạm càng mềm, ánh sáng đi xuyên qua làm khuôn mặt có chiều sâu. Ngọc đục như sứ thì nét chạm rõ, sắc, nhìn giống tượng nhỏ hơn. Không loại nào đúng hay sai, chỉ là hai vẻ khác nhau.
Điều cần cảnh giác là màu xanh quá đều, quá rực trên một mặt ngọc rẻ. Phỉ thúy xanh lục đậm mà trong là loại rất hiếm. Một mặt Quan Âm xanh đều từ đầu đến chân, giá lại mềm, nhiều khả năng là ngọc đã nhuộm, hoặc không phải phỉ thúy mà là thạch anh vi tinh nhuộm xanh, đá serpentine, thậm chí thuỷ tinh. Soi kính lúp, màu nhuộm thường tụ thành mạng lưới theo các kẽ hạt thay vì loang tự nhiên.
Chọn cỡ và độ dày theo người đeo
Cỡ mặt ngọc nên tính theo vóc người, cổ áo hay mặc và việc hằng ngày. Bảng dưới là gợi ý chung, đo chiều cao mặt ngọc không tính khoen:
| Chiều cao mặt | Hợp với ai | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khoảng 2 – 3 cm | Nữ dáng nhỏ, học sinh, người làm văn phòng muốn đeo kín trong áo | Nên chọn dáng bán thân để khuôn mặt đủ rõ |
| Khoảng 3 – 4,5 cm | Phần đông người lớn, cả nam lẫn nữ | Đủ chỗ chạm dáng ngồi đài sen, đeo ngoài áo cũng cân |
| Khoảng 4,5 – 6 cm | Nam giới vóc lớn, người thích mặt nổi bật | Nặng hơn, nên dùng dây chắc và khoen dày |
| Trên 6 cm | Ít dùng để đeo hằng ngày | Hợp để cất hoặc đặt trong hộp kính bày |
Độ dày quan trọng không kém chiều cao. Mặt quá mỏng, dưới khoảng ba ly ở chỗ mỏng nhất, dễ nứt khi rơi; mặt quá dày thì nặng và cộm khi đeo trong áo. Với mặt cỡ vừa, độ dày khoảng năm đến tám ly là mức thường gặp. Nếu mua online, hãy hỏi rõ cả chiều cao, chiều rộng, độ dày và trọng lượng; bốn con số này giúp bạn hình dung món đồ tốt hơn mọi tấm ảnh.
Kiểm chất ngọc trước khi nhận mặt Quan Âm
Mặt Quan Âm là món được làm nhái và xử lý nhiều vì bán chạy. Những bước dưới đây không thay giám định, nhưng giúp bạn loại được phần lớn hàng đáng ngờ:
- Hỏi thẳng người bán: đây là phỉ thúy loại A hay đã xử lý, có giấy giám định không. Người bán đàng hoàng sẽ trả lời rõ, không vòng vo bằng những chữ như "ngọc tự nhiên" chung chung.
- Nếu có giấy, đối chiếu ảnh trên giấy với món đồ, kiểm trọng lượng và kích thước ghi trên giấy, đọc dòng kết luận. Giấy chỉ ghi "jade" hay "ngọc" mà không ghi jadeite thì chưa nói được gì.
- Soi đèn pin trắng từ phía sau. Phỉ thúy loại A thường thấy kết cấu dạng hạt hoặc sợi đan nhau; thuỷ tinh có thể lộ bọt khí tròn; đá nhuộm thấy màu tụ theo kẽ nứt.
- Nhìn độ bóng bề mặt dưới ánh sáng nghiêng. Ngọc đã tẩy axit và bơm nhựa đôi khi có bề mặt lỗ chỗ như vỏ cam li ti, ánh hơi nhựa, kém sắc so với ngọc tự nhiên được đánh bóng kỹ.
- Cân tay so với một món đá khác cùng cỡ. Phỉ thúy khá nặng tay, tỉ trọng khoảng 3,3, nặng hơn thạch anh và nephrite cùng thể tích. Đây chỉ là cảm giác để tham khảo, muốn chắc phải cân thuỷ tĩnh.
- Với món giá trị, mang đến một trung tâm giám định đá quý để đo chiết suất, tỉ trọng và phổ hồng ngoại. Phổ hồng ngoại là cách đáng tin để phát hiện nhựa bơm vào ngọc loại B.
Những mẹo truyền miệng như hơ lửa, chà lên kính, nhỏ nước xem có lăn không đều không đáng tin và có thể làm hỏng món đồ. Hơ lửa còn làm nứt ngọc thật hoặc cháy lớp nhựa ở ngọc đã xử lý, đều là mất tiền.
Đeo và giữ mặt Quan Âm cho bền và trang nghiêm
Nhiều gia đình có nếp riêng khi đeo mặt Bồ Tát. Không có quy định chung, nhưng có vài thói quen vừa hợp tập quán, vừa có lý do thực tế:
- Chọn dây đủ chắc với trọng lượng mặt: dây vàng, dây bạc mắt xích chặt hoặc dây dù tết. Dây quá mảnh dễ đứt, mặt rơi xuống nền gạch là nứt.
- Kiểm khoen và lỗ xỏ vài tháng một lần. Khoen mòn mỏng hoặc dây dù xơ ở chỗ cọ vào lỗ là dấu hiệu nên thay trước khi đứt.
- Tháo ra khi tập nặng, làm vườn, rửa bát bằng nước tẩy mạnh hay tắm biển, xông hơi. Lý do là va đập, hoá chất và nhiệt, không chỉ là chuyện kiêng.
- Một số gia đình có thói quen tháo mặt Bồ Tát khi vào những chỗ họ coi là không sạch sẽ. Nếu nhà bạn có nếp đó thì giữ, nếu không thì cũng không có gì sai.
- Lau bằng khăn mềm ẩm sau những ngày ra mồ hôi nhiều, chải nhẹ các khe chạm bằng bàn chải lông mềm và nước ấm pha chút xà phòng dịu, rồi lau khô.
- Khi cất, để trong túi vải hay ngăn hộp riêng, không thả chung với trang sức kim loại và đá cứng khác để tránh trầy.
Nếu mặt ngọc lỡ sứt mẻ, đừng vội lo theo lời đồn. Vết mẻ nhỏ ở mép có thể nhờ thợ ngọc mài lại; vết nứt xuyên thì nên ngưng đeo vì có thể gãy hẳn. Khi muốn thay mặt mới, nhiều người giữ mặt cũ trong hộp như một kỷ vật. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Nữ có đeo mặt Quan Âm được không?
Được. Câu "nam đeo Quan Âm, nữ đeo Phật" là tập quán lưu truyền từ giới chơi ngọc, không phải quy định của nhà chùa. Rất nhiều phụ nữ đeo mặt Quan Âm. Bạn chọn theo hình tượng mình thấy gần gũi và mặt ngọc hợp với mình là đủ.
Mặt Quan Âm có cần khai quang trước khi đeo không?
Đây là tập quán của một số gia đình, không phải điều bắt buộc. Có người mang lên chùa nhờ thầy làm lễ, có người chỉ rửa sạch rồi đeo. Nếu có ai đòi một khoản tiền lớn để "khai quang cho linh", bạn nên cân nhắc kỹ và hỏi chư tăng ở ngôi chùa quen.
Mặt Quan Âm màu trắng có kém giá trị hơn màu xanh không?
Màu là một yếu tố, nhưng không phải tất cả. Phỉ thúy trắng mà trong, sạch, chạm đẹp có thể đáng giá hơn mặt xanh đục, nhiều bông. Với một món đeo hằng ngày, chất ngọc thật, nét chạm và độ vừa người quan trọng hơn màu.
Mặt Quan Âm bịt vàng có tốt hơn mặt để trơn không?
Bịt vàng giúp bảo vệ phần đỉnh mặt và tạo khoen chắc để xỏ dây, đồng thời làm món đồ sang hơn. Nhược điểm là phần vàng che một phần ngọc và khó kiểm tra chỗ bị che. Nếu chọn mặt bịt, hãy hỏi trọng lượng vàng riêng và trọng lượng ngọc riêng.
Ngủ có nên tháo mặt Quan Âm ra không?
Nhiều người tháo ra khi ngủ để dây không xoắn, không vướng tóc và mặt ngọc không bị đè khi trở mình. Đây là lý do thực tế, không liên quan tới kiêng kỵ. Nếu bạn đeo quen và thấy thoải mái thì để nguyên cũng được, chỉ cần kiểm dây thường xuyên.
Có nên mua mặt Quan Âm phỉ thúy làm quà cho người theo đạo khác?
Bạn nên hỏi ý trước hoặc chọn món quà khác. Mặt Quan Âm là hình tượng gắn với Phật giáo và tín ngưỡng dân gian; với người theo tôn giáo khác, món quà này có thể khiến họ khó xử. Một mặt ngọc trơn hay mặt lá thường an toàn hơn.