Bột đá và resin là hai tên gọi của cùng một họ vật liệu: nhựa tổng hợp lỏng trộn chất đóng rắn, đổ vào khuôn rồi để cứng lại. Khác biệt nằm ở tỉ lệ: “bột đá” là resin được nạp rất nhiều bột khoáng (thường là bột đá vôi, bột cẩm thạch nghiền mịn), còn “resin” là nhựa chiếm phần lớn, bột ít hoặc không có. Vì thế bột đá nặng hơn, mát tay hơn, cứng giòn hơn; resin nhẹ hơn, dẻo hơn, giữ được chi tiết mảnh và có thể làm trong suốt.
Trên các trang bán vật phẩm, hai chữ này hay bị dùng lẫn, có nơi còn gọi chung là composite hay polyresin. Bài này không bàn riêng một con tỳ hưu hay một pho tượng nào, mà giải thích bản chất hai vật liệu để bạn đọc mô tả của bất kỳ món đúc khuôn nào cho đúng: món đó nặng cỡ nào, chịu được nắng và nhiệt tới đâu, sứt thì sửa ra sao, và lúc nào nên chọn loại này thay vì loại kia.
Cùng một gốc nhựa đóng rắn, khác nhau ở phần bột
Phần lớn tượng đúc khuôn giá mềm trên thị trường dùng nhựa polyester không no, một số xưởng dùng epoxy. Ở dạng lỏng, nhựa này giống mật ong đặc. Khi trộn thêm chất xúc tác, phản ứng đóng rắn bắt đầu, hỗn hợp nóng lên nhẹ và cứng lại trong khuôn sau vài chục phút đến vài giờ tuỳ công thức và nhiệt độ xưởng. Đây là phản ứng một chiều: nhựa đã cứng thì không nung chảy lại được như nhựa dẻo của chai nước.
Thợ thêm bột khoáng vào nhựa vì ba lý do. Bột rẻ hơn nhựa nên giảm giá thành. Bột làm khối đúc nặng và đầm tay, cảm giác gần đồ đá hơn. Bột còn giúp bề mặt sau khi đánh nhẵn có độ mờ giống đá, bám sơn tốt. Khi lượng bột lên cao, người bán gọi sản phẩm là bột đá, đá non, đá ép hay composite đá; khi lượng bột thấp, nó được gọi là resin hay polyresin. Không có ranh giới tiêu chuẩn chung cho hai chữ này ở thị trường vật phẩm, nên cùng một món có thể được hai cửa hàng gọi hai tên.
Điều quan trọng cần nhớ: cả hai đều là vật liệu tổng hợp. “Bột đá” không có nghĩa là đá tự nhiên được nghiền rồi kết lại bằng nhiệt như đá trầm tích; phần giữ các hạt bột với nhau vẫn là nhựa. Hiểu điều này giúp bạn đặt kỳ vọng đúng về độ bền và giá trị lâu dài của món đồ, và không trả tiền theo giá đá nguyên khối cho một món đúc.
So sánh bột đá và resin theo đặc tính dùng hằng ngày
Bảng dưới so hai vật liệu ở mức khái quát. Từng món cụ thể còn tuỳ công thức của xưởng, độ dày thành tượng và lớp sơn phủ bên ngoài.
| Tiêu chí | Bột đá (resin nạp nhiều bột) | Resin (nhựa là chính) |
|---|---|---|
| Cảm giác cầm | Nặng, mát tay, gõ nghe đục | Nhẹ, ấm tay hơn, gõ nghe “bộp” như nhựa cứng |
| Độ cứng bề mặt | Cứng nhưng giòn, va mạnh dễ mẻ thành mảng | Dẻo hơn, va thì lõm hoặc trầy hơn là vỡ |
| Chi tiết mảnh | Râu, đuôi, ngón tay mảnh dễ gãy | Giữ được chi tiết mảnh, ít gãy hơn |
| Trong suốt | Không, luôn đục | Làm được dạng trong, dạng giả hổ phách, giả ngọc |
| Dưới nắng | Sơn phai, mặt có thể phấn hoá theo thời gian | Nhựa ngả vàng, sơn phai, có loại giòn dần |
| Gần nguồn nhiệt | Chịu nhiệt khá hơn nhưng vẫn là nhựa | Dễ mềm, cong khi để sát nguồn nóng |
| Sửa khi sứt | Trám bột trộn keo rồi sơn lại | Dán keo, trám nhựa rồi sơn lại |
Hai cột trên cho thấy không có vật liệu nào “tốt hơn” tuyệt đối. Bột đá hợp với tượng to, dáng khối chắc, đặt trên kệ ít va chạm. Resin hợp với món nhỏ, nhiều chi tiết mảnh như cánh phượng, râu rồng, hay món cần trong suốt.
Một điểm ít người để ý là thành tượng. Nhiều tượng cỡ lớn được đổ rỗng ruột, chỉ dày một lớp vài milimét đến hơn một centimét, rồi bít đáy. Một pho tượng bột đá rỗng có thể nhẹ hơn một pho resin đặc cùng cỡ, nên chỉ dựa vào cân nặng để đoán vật liệu là chưa đủ.
Một pho tượng đúc khuôn ra đời qua những bước nào
Biết quy trình giúp bạn hiểu vì sao các món cùng mẫu giống hệt nhau, và những chỗ nào trên tượng hay lộ khuyết điểm.
- Làm mẫu gốc. Nghệ nhân nặn hoặc tạc một mẫu bằng đất, sáp, gỗ hay in ba chiều. Độ đẹp của cả loạt tượng phụ thuộc gần như hoàn toàn vào mẫu này.
- Đổ khuôn silicon. Mẫu gốc được phủ cao su silicon, khi silicon đông thì cắt tách thành hai hay nhiều mảnh, bên ngoài bọc vỏ cứng giữ dáng. Một bộ khuôn đúc được nhiều lần rồi mòn dần, nên tượng đúc cuối đời khuôn thường nét mờ hơn tượng đầu.
- Trộn và đổ. Thợ trộn nhựa, bột và chất xúc tác, rót vào khuôn, xoay hoặc rung để hỗn hợp chạy vào các kẽ và đẩy bọt khí ra. Tượng rỗng ruột được làm bằng cách xoay khuôn cho lớp nhựa bám đều thành rồi đổ phần thừa ra.
- Rút khuôn và sửa. Khi khối đúc cứng, thợ tách khuôn, cắt bỏ phần thừa ở đường ráp khuôn, trám các lỗ bọt khí, chà nhám cho phẳng.
- Sơn và hoàn thiện. Lớp lót, lớp màu, lớp nhũ hoặc mạ, cuối cùng là lớp phủ bóng hay mờ. Phần lớn vẻ đẹp nhìn thấy được của tượng bột đá và resin đến từ công đoạn này.
- Bít đáy, gắn đế. Tượng rỗng được bít đáy bằng tấm nhựa, gỗ hay nỉ; một số xưởng đổ thêm cát hoặc vữa vào lòng để tượng đứng vững hơn.
Từ quy trình trên, bạn biết nơi cần nhìn kỹ khi nhận hàng: đường ráp khuôn chạy dọc hai bên thân, các lỗ bọt khí nhỏ ở kẽ sâu, phần đáy bít có chắc không, và lớp sơn ở mép tai, mũi, móng có bị mỏng hay bong sẵn hay không.
Nhận ra bột đá và resin khi cầm trên tay
Cân trong tay. Cùng một cỡ, món bột đá đặc cho cảm giác đầm như cục gạch nung, món resin đặc nhẹ hơn rõ. Nếu một tượng “đá” cỡ hai bàn tay nhẹ bẫng, nhiều khả năng nó rỗng ruột hoặc là nhựa ít bột.
Gõ nhẹ bằng móng tay. Bột đá cho tiếng đục, ngắn. Resin cho tiếng nhựa cứng hơi rỗng. Đá tự nhiên nguyên khối và gốm sứ thì cho tiếng trong, chắc hơn cả hai. Cách nghe này cần so sánh vài món mới quen tai.
Nhìn vào chỗ sứt hoặc đáy. Ở vết mẻ, bột đá lộ ruột trắng hoặc xám đồng màu, không có vân. Resin lộ ruột trơn, có khi hơi trong hoặc có màu pha sẵn. Đá tự nhiên lộ tinh thể hoặc vân chạy xuyên vào trong.
Sờ nhiệt độ. Để món đồ trong phòng một lúc rồi áp vào má hay mu bàn tay. Bột đá mát hơn resin vì phần bột khoáng dẫn nhiệt tốt hơn nhựa, nhưng vẫn không mát lâu bằng đá nguyên khối.
Ngửi khi mới mở hộp. Tượng vừa xuất xưởng đôi khi còn mùi nhựa hay mùi sơn. Mùi này thường bay dần khi để nơi thoáng vài ngày; mùi nặng kéo dài là dấu hiệu nên hỏi lại người bán về sơn và nhựa đã dùng.
Độ bền thật: nắng, nhiệt, ẩm và va đập
Ánh nắng là kẻ thù số một của cả hai vật liệu. Tia tử ngoại phá dần chuỗi phân tử trong nhựa và trong sơn. Với resin, dấu hiệu dễ thấy là màu ngả vàng, nhất là loại trong suốt hay màu trắng sữa. Với bột đá, lớp sơn phai trước, sau đó bề mặt có thể bám một lớp bột mịn như phấn khi lau. Một món đặt sát cửa kính hướng tây có thể xuống màu sau vài mùa nắng, trong khi món cùng loại đặt trong tủ kính giữ màu rất lâu.
Nhiệt cũng đáng lưu ý. Nhựa đóng rắn không chảy như nhựa dẻo, nhưng khi nóng lên đủ lâu nó mềm đi và biến dạng, lớp sơn phồng rộp. Đặt tượng sát bóng đèn sợi đốt, sát ống xả máy lạnh cục nóng, hay trong xe ô tô đỗ ngoài nắng là những tình huống hay làm tượng resin cong vênh. Bột đá chịu tốt hơn một chút nhờ phần bột, nhưng không nên coi là chịu nhiệt.
Ẩm ít ảnh hưởng tới nhựa, nhưng ảnh hưởng tới lớp sơn và phần đáy bít bằng gỗ hay nỉ. Mùa nồm ở miền Bắc, đáy nỉ dễ mốc, sơn ở chân tượng dễ bong nếu tượng đặt trực tiếp trên mặt đá lạnh đọng nước. Kê thêm miếng lót khô dưới đáy là cách đơn giản.
Va đập là chỗ khác nhau rõ nhất. Bột đá rơi xuống nền gạch thường vỡ thành mảng sắc cạnh, gắn lại được nhưng để lại vết. Resin rơi thì hay gãy đúng chi tiết mảnh hoặc chỉ trầy, móp. Nhà có trẻ nhỏ chạy nhảy hay mèo hay leo kệ, món resin cỡ vừa ít rủi ro hơn món bột đá nặng đặt trên cao.
An toàn khi bày tượng bột đá và resin trên bàn thờ, kệ thờ
Nhiều gia đình bày tượng đúc khuôn ngay cạnh bát hương, đèn, nến. Vì bản chất là nhựa, vài điểm sau đáng nhớ:
- Nhựa polyester và epoxy cháy được và khi cháy sinh khói đen, mùi khét khó chịu. Đừng đặt tượng sát ngọn nến, sát chân hương đang cháy hay đĩa trầm đốt than.
- Giữ khoảng cách giữa tượng và bóng đèn công suất lớn; đèn LED ít toả nhiệt hơn nên hợp hơn cho kệ thờ có tượng nhựa.
- Tượng nặng đặt trên kệ treo tường cần kiểm tra tải của kệ và vít nở; bột đá cỡ lớn nặng hơn nhiều người nghĩ.
- Món có chi tiết nhọn như sừng, đuôi, kiếm nên đặt ngoài tầm với của trẻ nhỏ; chỗ gãy của resin và bột đá có thể sắc.
- Không dùng tượng resin làm vật đựng đồ ăn, nước uống; sơn trang trí và nhựa đúc tượng không được làm cho mục đích đó.
- Khi lau, dùng khăn mềm hơi ẩm, tránh cồn mạnh, xăng thơm, axeton vì chúng có thể làm mờ hoặc tan lớp sơn bóng.
Theo quan niệm của nhiều gia đình, tượng trên bàn thờ cần sạch sẽ và chắc chắn. Những lưu ý trên vừa phục vụ sự trang nghiêm, vừa có lý do rất thực tế là phòng cháy và phòng đổ vỡ.
Chọn bột đá hay resin cho từng trường hợp
Tượng lớn trưng phòng khách, sảnh. Bột đá thường hợp hơn: dáng khối chắc, đứng vững, giá mềm hơn đá tạc nhiều. Nên chọn món có đáy rộng, đặt trên kệ thấp hoặc bệ riêng.
Món nhỏ trên bàn làm việc, nhiều chi tiết. Resin giữ chi tiết sắc hơn, nhẹ, ít vỡ khi lỡ tay gạt rơi. Hợp với tượng con giáp nhỏ, linh vật mini, món làm quà gửi xa.
Món giả ngọc, giả hổ phách, trong suốt. Chỉ resin làm được. Cần chấp nhận rằng màu có thể ngả theo năm, nên đặt tránh nắng trực tiếp.
Món muốn giữ nhiều năm, truyền lại. Cả hai đều không phải lựa chọn bền nhất. Đồng đúc, đá tự nhiên, gỗ tốt hay sứ có tuổi thọ dài hơn nếu ngân sách cho phép.
Đặt ngoài trời. Cả hai đều xuống cấp nhanh dưới nắng mưa. Nếu bắt buộc, chọn loại xưởng ghi rõ dùng ngoài trời, có lớp phủ chống tia tử ngoại, và đặt dưới mái hiên.
Đọc mô tả khi mua. Hỏi thẳng “tượng đặc hay rỗng, nặng bao nhiêu, sơn hay mạ”. Muốn so nhiều mẫu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy rồi đối chiếu với ba câu hỏi đó.
Câu hỏi thường gặp
Tượng bột đá có phải là đá thật không?
Không. Bột đá là bột khoáng nghiền mịn được nhựa tổng hợp gắn lại trong khuôn. Phần bột có gốc từ đá, nhưng khối tượng là vật liệu tổng hợp, không có vân và cấu trúc của một khối đá tự nhiên được tạc. Gọi đúng tên giúp bạn trả đúng giá trị.
Polyresin và composite có giống bột đá không?
Trên thị trường vật phẩm, ba chữ này thường chỉ cùng một họ vật liệu nhựa đóng rắn có nạp bột. Polyresin hay dùng cho món ít bột, nhẹ; composite và bột đá hay dùng cho món nạp nhiều bột. Vì không có quy ước chung, nên hỏi cân nặng và tượng đặc hay rỗng.
Tượng resin để lâu có bị vàng không?
Có, nhất là resin trong suốt hoặc màu sáng khi đặt nơi có nắng. Tia tử ngoại làm nhựa ngả vàng dần. Đặt tượng trong nhà, tránh nắng chiếu trực tiếp qua cửa kính, sẽ làm quá trình này chậm lại đáng kể, dù không dừng hẳn.
Tượng bột đá bị mẻ có sửa ở nhà được không?
Vết mẻ nhỏ có thể trám bằng keo epoxy hai thành phần trộn bột đá hoặc bột trét, chà phẳng rồi dặm sơn cùng màu. Mảng vỡ lớn nên gắn bằng keo chuyên dụng. Món dát vàng hay sơn nhiều lớp nên mang tới thợ sơn tượng để vết sửa khó nhận ra.
Bột đá và resin có độc không khi để trong phòng ngủ?
Khi đã đóng rắn hoàn toàn, nhựa ở trạng thái ổn định. Mùi lúc mới mở hộp thường là dung môi của sơn và nhựa còn sót, sẽ bay dần nếu để nơi thoáng vài ngày. Nếu mùi nặng kéo dài nhiều tuần, nên để món đồ ở chỗ khác và hỏi lại người bán.
Có cách nào biết tượng đặc hay rỗng mà không đập ra?
Lật đáy xem có tấm bít hay lỗ đổ không, gõ nhẹ nhiều điểm trên thân để nghe tiếng, và so cân nặng với kích thước. Tượng rỗng thường có tiếng vang ở phần bụng và nhẹ hơn hẳn món đặc cùng cỡ. Hỏi người bán cân nặng chính xác là cách nhanh nhất.