Đất nung, sành, gốm men và sứ: bốn bậc đồ đất trên vật phẩm phong thủy

Gốm là tên chung cho mọi đồ làm từ đất sét đã qua lửa. Trong đó có bốn nhóm người mua vật phẩm hay gặp: đất nung (nung lửa thấp, xốp, hút nước nhiều), sành (nung lửa cao, xương chắc, ít hút nước), gốm men (xương đất phủ một lớp men thuỷ tinh) và sứ (đất cao lanh trắng, nung lửa rất cao, gần như không hút nước, thành mỏng có thể thấu sáng).

Cùng một mẫu tượng mèo, tượng ông Thọ hay bình hoa có thể làm bằng bất kỳ nhóm nào trong bốn nhóm trên, và chúng khác nhau rõ về độ bền, độ nặng, cách lau chùi, chỗ đặt hợp lý. Bài này giải thích từng nhóm theo đất và nhiệt độ nung, cách nhận biết khi cầm trên tay, những lỗi lò hay gặp và cách giữ đồ đất cho bền. Những bài riêng về tượng sứ, tượng gốm từng mẫu trên trang đi sâu vào hình dáng; ở đây chỉ bàn chất liệu.

Phân loại theo đất và theo lửa

Mọi đồ gốm đều bắt đầu từ đất sét trộn nước, tạo hình, phơi khô rồi đưa vào lò. Hai yếu tố quyết định nó thành loại gì là thành phần đất và nhiệt độ lửa. Ở nhiệt độ thấp, các hạt đất chỉ kết dính với nhau, để lại nhiều lỗ rỗng li ti: đó là đất nung. Khi nhiệt độ lên cao hơn, một phần khoáng trong đất chảy ra như thuỷ tinh, lấp các lỗ rỗng, xương gốm trở nên đặc chắc: đó là sành.

Sứ cần một loại đất đặc biệt là cao lanh, giàu khoáng sét trắng, thường trộn thêm tràng thạch và thạch anh. Nung ở nhiệt độ rất cao, phần lớn khối xương được thuỷ tinh hoá, cho ra đồ màu trắng, cứng, gần như không hút nước, thành mỏng có thể cho ánh sáng xuyên qua.

Men là chuyện khác với xương. Men là một lớp hỗn hợp khoáng phủ lên bề mặt, khi nung chảy thành một lớp thuỷ tinh mỏng. Đất nung có thể phủ men, sành có thể phủ men, sứ hầu như luôn phủ men. Vì thế “gốm men” trong cách gọi thông thường là đồ có xương đất màu (đỏ, nâu, xám, ngà) được phủ men, để phân biệt với đồ sứ xương trắng.

Người Việt có truyền thống gốm lâu đời với những dòng nổi tiếng gắn với Bát Tràng, Chu Đậu, Phù Lãng, Biên Hoà. Mỗi nơi có đất và men riêng, nhưng về mặt chất liệu vẫn nằm trong bốn nhóm trên.

Bảng so bốn nhóm đồ đất

Nhiệt độ dưới đây là khoảng thường gặp để bạn hình dung; mỗi lò và mỗi loại đất có thể chênh lệch.

Cột “xương nhìn ở chân đế” là chìa khoá. Hầu hết tượng và bình đều để một vành chân không men để đặt lên giá nung. Lật lên nhìn vành này, bạn thấy được bản chất xương gốm mà lớp men bên ngoài che đi.

Cột hút nước giải thích nhiều chuyện trong sử dụng: vì sao chậu đất nung để ngoài trời nhanh lên rêu, vì sao bình sứ cắm hoa không thấm ra bàn, vì sao tượng đất nung mộc dễ bám bẩn khó lau.

Nhận biết khi cầm món đồ trên tay

Lật xem chân đế. Xương trắng mịn, sờ như mặt đá phấn đặc là sứ. Xương đỏ, nâu, sờ ráp, hơi bở là đất nung. Xương xám nâu, cứng, sờ hơi nhám nhưng chắc là sành.

Soi đèn pin. Áp đèn pin điện thoại vào mặt trong hoặc phía sau một chỗ thành mỏng. Sứ mỏng sẽ hắt sáng mờ qua thành, thấy được bóng ngón tay. Gốm và sành không cho ánh sáng đi qua.

Nhỏ một giọt nước vào chỗ không men. Đất nung hút giọt nước gần như ngay lập tức, để lại vệt sẫm. Sành và sứ để giọt nước đọng lại lâu trên bề mặt. Chỉ thử ở chân đế và lau khô sau đó.

Gõ nhẹ bằng khớp ngón tay. Sứ ngân trong và kéo dài, sành đanh, đất nung đục. Món có vết nứt ngầm cho tiếng rè bất kể chất liệu, đây cũng là cách kiểm tra trước khi mua.

So cân nặng với độ dày. Sứ thành mỏng mà vẫn cứng; đất nung cùng độ bền phải làm thành dày hơn nên thường nặng hơn so với kích thước. Một tượng to mà nhẹ bất ngờ có thể không phải gốm, mà là nhựa hay bột đá sơn giả men.

Men gốm: men rạn, men lam, vẽ vàng và chỗ dễ nhầm

Men rạn là men được chủ ý làm cho co khác xương khi nguội, tạo mạng vết rạn chân chim trên bề mặt. Thợ thường chà mực hay màu vào vết rạn để mạng đường nét hiện rõ. Men rạn cố ý có vết đều, phủ khắp món đồ, sờ tay vẫn thấy mặt men phẳng. Vết nứt do va đập thì khác: thường là một đường dài đơn lẻ, có khi xuyên qua cả xương, gõ vào nghe rè.

Men lam, hay hoa lam, là hoạ tiết vẽ bằng màu xanh cobalt lên xương rồi phủ men trong và nung một lần. Hoạ tiết nằm dưới lớp men nên không phai khi lau. Ngược lại, những nét vẽ vàng kim, đỏ tươi, xanh lá trên tượng sứ màu nhiều khi được vẽ trên mặt men rồi nung thêm một lần ở nhiệt thấp hơn. Lớp vẽ trên men này đẹp và rực, nhưng có thể mòn dần nếu lau bằng khăn ráp hay chất tẩy.

Một số món giá mềm dùng decal, tức hình in sẵn dán lên men rồi nung. Decal không phải là lỗi, nhưng giá trị khác với vẽ tay. Nhìn gần bằng kính lúp, decal cho các chấm màu đều đặn, nét không có độ đậm nhạt của bút lông; vẽ tay có chỗ đậm chỗ nhạt, có khi lộ vết bút.

Còn có tượng nhựa hay bột đá được sơn bóng giả men gốm. Chúng nhẹ, gõ nghe như nhựa, chân đế không có vành xương mộc. Biết điểm này giúp bạn không trả giá gốm cho một món đúc nhựa.

Mỗi nhóm hợp với loại vật phẩm nào

Chất liệu ảnh hưởng tới chỗ đặt và cách dùng. Một vài gợi ý theo kinh nghiệm phổ biến:

• Đất nung mộc: tượng nhỏ trang trí phong cách mộc mạc, đèn, chậu cây. Hợp nơi khô ráo; đặt ngoài trời sẽ lên rêu, có người thích vẻ này, có người không.
• Sành: chum, vại, chậu lớn, linh vật đặt sân vườn. Chịu nắng mưa tốt hơn đất nung nhờ xương chắc, ít hút nước.
• Gốm men: tượng mèo, tượng linh vật men màu, bắp cải men xanh, bình cắm hoa. Mặt men dễ lau, màu men bền với ánh sáng hơn nhiều so với sơn.
• Sứ: tượng Tam Đa, Di Lặc, Thần Tài men trắng hoặc vẽ màu, bình hoa, đĩa trưng. Mịn, sáng, dễ lau, nhưng giòn, sợ va đập.
• Món đặt bàn thờ: nhiều gia đình chọn sứ hoặc gốm men vì dễ giữ sạch, không bám mùi hương khói như đất nung mộc.

So với nhựa và bột đá, cả bốn nhóm đồ đất đều chịu nắng tốt hơn vì men và xương gốm không bị tia tử ngoại phá huỷ. Điểm yếu chung là giòn: rơi từ trên kệ xuống nền gạch thì hầu như không món gốm nào nguyên vẹn.

Những tên gọi phụ: sứ xương, bán sứ, sứ đổ khuôn và gốm vuốt tay

Sứ xương. Tên dịch từ bone china, loại sứ có trộn tro xương động vật vào đất. Sứ xương trắng ngà, rất mỏng, thấu sáng rõ và khá dai so với độ mỏng. Gặp nhiều ở bộ bát đĩa, tách trà hơn là tượng phong thủy.

Bán sứ. Cách gọi đồ có xương trắng hoặc ngà nhưng nung chưa tới mức sứ hoàn toàn, nên còn hút nước nhẹ và không thấu sáng. Nhiều tượng trang trí giá vừa thuộc nhóm này, đôi khi vẫn được rao là sứ.

Sứ đổ khuôn. Đất được pha loãng thành hồ, rót vào khuôn thạch cao, thạch cao hút bớt nước để lại lớp xương bám thành khuôn. Gần như mọi tượng sứ hàng loạt làm theo cách này, cho ra các tượng giống nhau, có đường ráp khuôn được miết phẳng ở hai bên thân.

Gốm vuốt tay, nặn tay. Món tạo hình trên bàn xoay hoặc nặn, đắp hoàn toàn bằng tay. Mỗi chiếc mỗi khác, có dấu ngón tay hay vết dụng cụ. Thường gặp ở bình, lọ, tượng đất nung mộc của các làng nghề.

Đọc tên cho đúng. Khi mô tả chỉ ghi “gốm sứ cao cấp”, bạn nên hỏi lại cụ thể: xương sứ hay xương gốm, đổ khuôn hay nặn tay, vẽ tay hay dán decal. Ba câu hỏi này đủ để hiểu món đồ đáng giá ở đâu.

Giữ đồ gốm sứ bền: sốc nhiệt, vết bẩn và cách sửa

Đồ gốm sứ sợ thay đổi nhiệt độ đột ngột. Rót nước sôi vào một bình gốm vừa để ngoài trời lạnh, hay đặt tượng sứ đang lạnh sát một ngọn đèn nóng, có thể làm rạn men hoặc nứt xương. Với bình cắm hoa, dùng nước nhiệt độ phòng là an toàn nhất.

Mặt men lau bằng khăn ẩm và chút nước rửa chén pha loãng là sạch. Với men rạn, bụi bẩn có thể len vào vết rạn; dùng bàn chải lông mềm chải nhẹ, không ngâm lâu trong nước tẩy vì có thể làm vết rạn bạc màu hoặc ố. Đất nung mộc thì gần như không lau ướt được mà không để lại vệt; chổi lông và khăn khô là đủ.

Những lỗi lò thường gặp gồm men co để lộ xương thành đốm, bọt men phồng, vết dính chân do món đồ dính vào giá nung, lỗ châm kim nhỏ trên mặt men. Ở đồ thủ công, vài lỗi nhỏ được coi là dấu vết của lửa và tay người; ở đồ có giá cao, bạn nên được báo trước về các lỗi này.

Khi món gốm sứ bị mẻ hay vỡ, keo epoxy trong suốt hai thành phần gắn được khá chắc, rồi dặm màu che vết. Một cách khác là hàn gắn bằng sơn ta và rắc bột vàng, kiểu nhiều người biết qua tên gọi kintsugi của Nhật: vết vỡ không bị giấu đi mà thành một đường trang trí. Với tượng có giá trị tinh thần với gia đình, nhờ thợ phục chế đồ gốm làm là lựa chọn an tâm hơn. Nếu muốn xem nhiều mẫu tượng gốm, sứ được ghi rõ chất liệu, kích thước, bạn có thể tham khảo tại Vật Phẩm Phong Thủy.

Câu hỏi thường gặp

Gốm và sứ khác nhau chỗ nào dễ nhớ nhất?

Lật chân đế xem xương. Sứ có xương trắng, mịn, đặc, gõ ngân trong, thành mỏng có thể thấu sáng. Gốm có xương màu đỏ, nâu, xám hoặc ngà, không thấu sáng. Sứ là một nhánh đặc biệt của gốm, nung ở nhiệt độ cao hơn và dùng đất cao lanh.

Đồ sành có phải là gốm không men không?

Không hẳn. Sành là đồ đất nung ở lửa cao, xương chắc và ít hút nước. Sành có thể để mộc hoặc phủ men, ví dụ men nâu, men da lươn. Điều làm nên sành là độ đặc chắc của xương, không phải việc có men hay không.

Tượng sứ bị vàng ố có tẩy được không?

Nếu ố nằm trên mặt men, lau bằng nước rửa chén pha loãng và khăn mềm thường đủ. Nếu ố đã thấm vào vết rạn hay chân đế mộc, có thể dùng nước oxy già pha loãng đắp lên, nhưng nên thử ở chỗ khuất trước. Tránh nước tẩy chứa clo vì có thể làm hỏng màu vẽ trên men.

Có nên để tượng đất nung ở ngoài trời không?

Được, nhưng nên chấp nhận việc nó lên rêu, bạc màu và có thể bong lớp mặt sau nhiều mùa mưa. Đất nung hút nước nhiều nên ở nơi thường xuyên ẩm ướt, rêu và vi sinh bám nhanh. Nếu muốn giữ màu, đặt dưới mái hiên hoặc chọn sành, gốm men thay thế.

Vì sao tượng sứ mới mua có những chấm đen nhỏ trên men?

Chấm đen nhỏ thường là tạp chất sắt trong đất hoặc men, hoặc bụi bám vào lúc nung. Đây là lỗi lò phổ biến, đặc biệt ở đồ thủ công. Vài chấm nhỏ không ảnh hưởng độ bền. Nếu chấm nằm ở vị trí dễ thấy như mặt tượng, bạn có thể hỏi đổi lấy món khác.

Men rạn có phải là tượng bị nứt không?

Không. Men rạn là kỹ thuật cố ý, tạo mạng vết rạn đều khắp bề mặt, mặt men vẫn phẳng khi sờ. Vết nứt thật thường là một đường dài riêng lẻ, có thể cảm thấy gờ khi lướt ngón tay, và khi gõ nhẹ món đồ cho tiếng rè thay vì tiếng ngân.