Hợp kim kẽm đúc là kẽm pha một lượng nhỏ nhôm, magie và đồng, nóng chảy ở nhiệt độ thấp hơn đồng thau rất nhiều nên đúc nhanh, sắc nét và rẻ. Đây là vật liệu của phần lớn móc khoá, charm, mặt dây giá mềm, đồng xu trang trí và tượng mini mạ vàng trên thị trường. Bản thân hợp kim có màu xám bạc; mọi màu vàng, màu đồng, màu bạc bạn nhìn thấy đều đến từ lớp mạ.
Hợp kim kẽm không phải đồ giả, nó là một vật liệu công nghiệp phổ biến trong tay nắm cửa, khoá kéo, mô hình xe. Vấn đề chỉ nảy sinh khi món đồ được rao là “đồng” hay “vàng” trong khi thực chất là kẽm mạ. Bài này giúp bạn hiểu đặc tính thật của nó, lớp mạ bền tới đâu, đeo sát da cần lưu ý gì và cách nhận ra khi mua.
Hợp kim kẽm là gì và vì sao xưởng vật phẩm chuộng nó
Trong ngành đúc, hợp kim kẽm phổ biến nhất có tên thương mại là zamak (có nơi viết zamac): kẽm chiếm phần lớn, nhôm khoảng bốn phần trăm, cộng một ít magie và đôi khi một ít đồng. Hợp kim này nóng chảy ở khoảng ba trăm tám mươi độ C, trong khi đồng thau cần nhiệt độ cao hơn gấp đôi. Nhiệt thấp nghĩa là ít tốn nhiên liệu, khuôn thép bền lâu hơn, và có thể dùng máy đúc áp lực bơm kim loại vào khuôn với tốc độ cao.
Đúc áp lực cho ra sản phẩm có bề mặt mịn, chi tiết sắc tới từng vảy nhỏ, kích thước đồng đều giữa hàng nghìn chiếc. Đó là lý do một con tỳ hưu mini hay một chiếc charm hồ lô bằng hợp kim kẽm có thể nhìn rất chỉn chu dù giá chỉ bằng một phần nhỏ món đồng thau cùng mẫu.
Nhược điểm nằm ở bản chất kim loại. Kẽm mềm hơn đồng thau, kém chịu va đập ở dạng mảnh, và bề mặt kẽm trần dễ bị ăn mòn khi gặp ẩm. Vì vậy hầu như không có món hợp kim kẽm nào được để trần: chúng luôn được mạ một hoặc nhiều lớp kim loại khác, rồi có thể phủ thêm sơn bóng. Món đồ đẹp hay không, bền hay không, phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng các lớp này.
So hợp kim kẽm với đồng thau trên cùng một món vật phẩm
Hai vật liệu thường bị nhầm vì sau khi mạ, nhìn bằng mắt gần như giống nhau. Bảng dưới nêu những khác biệt bạn cảm nhận được khi dùng.
| Tiêu chí | Hợp kim kẽm đúc | Đồng thau |
|---|---|---|
| Màu kim loại gốc | Xám bạc, hơi xanh | Vàng sáng |
| Tỉ trọng xấp xỉ | Khoảng 6,6 g/cm³ | Khoảng 8,4 đến 8,7 g/cm³ |
| Cảm giác cầm cùng cỡ | Nặng nhưng nhẹ hơn đồng khoảng một phần tư | Nặng, đầm tay |
| Khi rơi, va mạnh | Chi tiết mảnh dễ gãy, đứt | Thường móp, cong chứ ít gãy |
| Khi trầy sâu | Lộ màu xám bạc dưới lớp mạ | Lộ màu vàng của chính kim loại |
| Để trần lâu ngày | Lên lớp bột trắng xám | Xỉn nâu, có thể có gỉ xanh |
| Sửa chữa | Khó hàn, thường phải thay | Hàn, đánh bóng, mạ lại được |
Dòng “khi trầy sâu” là cách phân biệt đáng tin nhất mà không cần dụng cụ. Món đồng thau mạ vàng bị trầy vẫn lộ màu vàng; món kẽm mạ vàng bị trầy lộ màu xám. Bạn có thể xem ở những chỗ cọ xát nhiều như cạnh đáy, khoen móc, mặt sau.
Nam châm không giúp được ở đây, vì cả kẽm lẫn đồng đều không bị hút. Nam châm chỉ loại được hàng có lõi sắt hoặc thép.
Những món vật phẩm hay làm bằng hợp kim kẽm
Không phải ở đâu hợp kim kẽm cũng là lựa chọn kém. Với nhiều món nhỏ, nó là vật liệu hợp lý nhất xét về chi tiết và giá thành:
- Móc khoá và móc điện thoại hình tỳ hưu, hồ lô, đồng xu, chuông nhỏ: cần chi tiết rõ, nhẹ vừa phải, sản xuất số lượng lớn.
- Charm và hạt chặn trên vòng tay: kích thước nhỏ, mạ vàng hoặc bạc, đeo xen với hạt đá.
- Mặt dây chuyền giá mềm: hình con giáp, đồng xu, chữ Phúc. Cần xem kỹ lớp mạ vì đeo sát da.
- Tượng mini để bàn cao vài centimét: tỳ hưu, thiềm thừ, nguyên bảo, trâu vàng. Sau khi mạ vàng nhìn bắt mắt, giá dễ chịu.
- Thẻ ví, đồng xu trang trí: tấm mỏng dập hoặc đúc hình nổi, thường mạ vàng hoặc mạ đồng giả cổ.
- Phụ kiện đi kèm như khoen, móc, chuông nhỏ trên chuông gió, đế đỡ quả cầu cỡ nhỏ.
Với tượng cỡ vừa trở lên, hợp kim kẽm ít gặp hơn vì nặng mà không bền bằng đồng, lại khó đúc khối lớn. Một tượng cao vài chục centimét được rao là “hợp kim” thì nên hỏi kỹ đó là hợp kim gì, vì chữ này rất rộng.
Lớp mạ: dày mỏng thế nào và mòn ở đâu trước
Quy trình mạ phổ biến trên kẽm gồm một lớp đồng lót mỏng để các lớp sau bám chắc, tiếp theo là lớp niken tạo độ sáng và độ cứng, rồi tới lớp ngoài cùng là vàng, bạc, rhodium hay màu đồng giả cổ. Mỗi lớp chỉ dày cỡ vài phần nghìn milimét. Chữ “mạ vàng 24K” trên món kẽm nghĩa là lớp ngoài cùng là vàng 24K, còn lượng vàng thực tế rất nhỏ.
Lớp mạ mòn trước ở những chỗ hay cọ xát: điểm lồi trên mặt tượng, mép cạnh, khoen treo, mặt sau mặt dây áp vào da. Móc khoá cọ với chìa khoá trong túi quần có thể lộ màu kẽm sau vài tháng; tượng mini đặt yên trên bàn có thể giữ màu nhiều năm. Mồ hôi, nước hoa, nước rửa tay có cồn và nước biển đều làm lớp mạ mòn nhanh hơn.
Khi lớp mạ đã thủng, ẩm lọt vào mặt kẽm và tạo thành lớp bột trắng xám, có khi làm lớp mạ xung quanh phồng lên và bong vảy. Ở một số hợp kim kẽm kém tinh khiết, theo thời gian kim loại còn có thể nứt hoặc biến dạng nhẹ. Đây là lý do món kẽm nên cất nơi khô, lau khô sau khi dính nước, và không ngâm muối hay ngâm nước theo các cách “tẩy uế” được truyền tai.
Một số xưởng phủ thêm lớp sơn bóng trong suốt lên trên lớp mạ. Lớp này kéo dài tuổi thọ đáng kể, nhưng khi trầy sẽ để lại vệt mờ. Nếu thấy món đồ có bề mặt hơi “nhựa” và bóng đều, nhiều khả năng đã có lớp phủ này.
Vì sao cùng một mẫu mà món kẽm và món đồng khác nhau nhiều đến vậy
Nhìn trên ảnh, một con thiềm thừ kẽm mạ vàng và một con đồng thau mạ vàng cùng khuôn có thể giống hệt. Khác biệt nằm ở những thứ ảnh không chụp được. Thứ nhất là lượng kim loại: đồng thau đắt hơn kẽm và nặng hơn, nên cùng một thể tích, món đồng chứa nhiều giá trị nguyên liệu hơn. Thứ hai là công đoạn: món đồng thường được chạm lại, đánh bóng tay sau khi đúc; món kẽm đúc áp lực ra gần như hoàn chỉnh, chỉ cần mài bavia và mạ.
Thứ ba là tuổi thọ. Đồng thau xỉn thì đánh bóng lại được, móp thì gò lại được, lớp mạ bong thì mạ lại dễ dàng. Món kẽm khi lớp mạ hỏng thì phần lớn phải chấp nhận vẻ cũ hoặc thay mới. Vì thế, với món bạn định giữ lâu, bày ở nơi trang trọng hay làm quà mừng thọ, đồng thau hoặc đồng đỏ đáng cân nhắc hơn.
Ở chiều ngược lại, với móc khoá dùng hằng ngày, charm phối vòng theo mùa hay quà tặng số lượng nhiều cho đồng nghiệp, hợp kim kẽm là lựa chọn hợp lý: đủ đẹp, đủ bền cho mục đích đó. Theo quan niệm ngũ hành phổ biến, kim loại nói chung được xếp vào hành Kim, và nhiều người không phân biệt kẽm hay đồng khi chọn theo cách này. Việc chọn vật liệu vì thế nên dựa trên độ bền, cảm giác cầm và ngân sách của bạn.
Đeo sát da: những điều nên biết
Dị ứng niken. Niken trong lớp mạ là tác nhân gây dị ứng tiếp xúc khá phổ biến. Biểu hiện thường là ngứa, đỏ, nổi mẩn đúng chỗ kim loại chạm vào da, có khi xuất hiện sau vài ngày đeo. Nếu bạn từng bị như vậy với khoá thắt lưng hay khuyên tai rẻ, nên tránh mặt dây kẽm mạ đeo sát cổ.
Khi nào cần gặp bác sĩ. Tháo món đồ ra là bước đầu tiên. Nếu vùng da vẫn ngứa, rỉ nước, lan rộng sau vài ngày, nên đi khám da liễu thay vì tự bôi thuốc theo lời mách.
Mồ hôi và lớp mạ. Người ra nhiều mồ hôi hay đeo khi chơi thể thao sẽ thấy lớp mạ mòn nhanh, đôi khi để lại vệt xám trên da. Tháo ra khi tắm, khi tập luyện và khi ngủ giúp món đồ bền hơn nhiều.
Trẻ nhỏ. Không để trẻ ngậm, cắn charm hay móc khoá kim loại. Ngoài nguy cơ hóc, lớp mạ và hợp kim không được làm cho việc đưa vào miệng. Với trẻ, nên chọn món lớn, không có chi tiết rời, và đeo khi có người lớn trông.
Thay thế khi cần. Nếu muốn đeo hằng ngày lâu dài, bạc 925, thép không gỉ loại dùng cho trang sức hay titan là các lựa chọn ít gây kích ứng hơn, dù giá cao hơn kẽm mạ.
Nhận ra món hợp kim kẽm và hỏi đúng khi mua
Vài bước đơn giản giúp bạn biết mình đang cầm vật liệu gì, để trả đúng giá và chăm sóc đúng cách:
- Đọc mô tả xem có chữ “hợp kim”, “alloy”, “kẽm”, “zinc” hay không. Nếu chỉ ghi “kim loại mạ vàng”, khả năng cao là kẽm hoặc đồng thau mạ, nên hỏi lại.
- Hỏi cân nặng chính xác. So với một món đồng thau cùng kích thước, món kẽm nhẹ hơn khoảng một phần tư. Với món nhỏ, chênh lệch này cầm tay khó nhận ra, nhưng con số trên cân thì rõ.
- Xem chỗ trầy hoặc chỗ không mạ ở đáy, trong khoen, mặt sau. Màu xám bạc gợi ý kẽm, màu vàng gợi ý đồng thau.
- Hỏi lớp mạ có phủ sơn bóng không, có niken không nếu bạn dễ dị ứng.
- Hỏi chính sách khi lớp mạ bong sớm. Cửa hàng làm tử tế thường nói rõ thời gian bảo hành lớp mạ hoặc hướng dẫn chăm sóc đi kèm.
Biết món đồ là hợp kim kẽm không có nghĩa là không nên mua. Với móc khoá, charm, quà tặng nhỏ, đây là vật liệu hợp lý. Điều quan trọng là giá phải tương xứng với vật liệu, và bạn biết cách giữ để lớp mạ đẹp được lâu.
Câu hỏi thường gặp
Hợp kim kẽm có phải là đồ giả không?
Không. Hợp kim kẽm là vật liệu công nghiệp thật, dùng rộng rãi trong đồ gia dụng và phụ kiện. Nó chỉ trở thành vấn đề khi được bán dưới tên đồng hay vàng. Gọi đúng tên thì đây là lựa chọn hợp lý cho món nhỏ, nhiều chi tiết, giá mềm.
Món kẽm mạ vàng bị bong có mạ lại được không?
Có thể, nhưng không phải tiệm mạ nào cũng nhận. Kẽm cần xử lý bề mặt và lớp lót riêng, nếu làm không đúng lớp mạ mới sẽ phồng, bong. Với món giá trị thấp, chi phí mạ lại có khi cao hơn mua món mới, nên cân nhắc trước khi mang đi.
Có nên ngâm vật phẩm hợp kim kẽm trong nước muối không?
Không nên. Muối và nước làm lớp mạ mòn nhanh, nếu lớp mạ đã có vết thủng thì kẽm bên dưới sẽ bị ăn mòn, lên bột trắng và bong vảy. Nếu gia đình muốn làm sạch theo tập quán, có thể dùng cách khác như lau bằng khăn khô sạch.
Vì sao móc khoá của bạn để lại vệt đen trên tay?
Vệt xám đen thường là lớp mạ đã mòn và kim loại bên dưới bị oxy hoá, cọ vào da ẩm mồ hôi. Đây là dấu hiệu lớp mạ đã mỏng. Rửa tay bằng xà phòng là sạch; món đồ thì có thể tiếp tục dùng nhưng sẽ xuống màu nhanh hơn.
Hợp kim kẽm có bị gỉ đỏ như sắt không?
Không. Kẽm không tạo gỉ đỏ nâu như sắt. Khi bị ăn mòn, kẽm tạo lớp bột trắng xám. Nếu thấy gỉ đỏ trên một món “hợp kim”, có thể bên trong có chi tiết sắt như lò xo, đinh tán hay khoen thép.
Giữ tượng mini hợp kim kẽm mạ vàng thế nào cho bền màu?
Đặt nơi khô, tránh gần bếp và nhà tắm, lau bụi bằng khăn mềm khô, không dùng nước đánh bóng kim loại hay chất tẩy. Không cầm nắm thường xuyên vì mồ hôi tay làm mòn lớp mạ. Cất trong túi vải hoặc hộp kín khi không bày.