Phần lớn tỳ hưu bột đá được gọi là "mạ vàng" thực ra được phủ màu vàng bằng một trong ba cách: sơn nhũ kim loại, dát lá kim loại (vàng lá thật hoặc lá giả vàng), hoặc phủ một lớp kim loại mỏng bằng công nghệ phủ chuyên dụng. Mạ điện truyền thống không làm trực tiếp lên bột đá được vì bột đá không dẫn điện; muốn mạ phải tạo lớp dẫn điện trước, một quy trình ít gặp ở hàng phổ thông.
Ba lớp vàng này khác nhau về độ sáng, độ bền và cách giữ gìn. Hiểu rõ chúng giúp bạn không trả tiền cho chữ "mạ vàng 24K" khi món đồ chỉ là sơn nhũ, và biết cách lau để lớp vàng không mòn loang lổ. Bài viết đi qua đặc điểm từng loại, cách nhìn bằng mắt, chỗ hay mòn và cách bảo quản.
Ba kiểu lớp vàng thường gặp trên tỳ hưu bột đá
Bảng so sánh dưới đây mô tả đặc điểm phổ biến của từng kiểu, để bạn có hình dung khi xem hàng tận tay.
| Kiểu phủ | Cách làm | Vẻ ngoài | Độ bền và điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Sơn nhũ vàng | Sơn chứa bột kim loại hoặc bột ánh kim, phun hoặc quét | Vàng ánh, hơi mờ, đều màu; ánh lấp lánh hạt mịn khi soi gần | Dễ làm, giá mềm; mòn ở chỗ hay chạm, có thể xỉn nếu thiếu lớp phủ bảo vệ |
| Dát lá giả vàng | Dán lá hợp kim màu vàng lên lớp keo, phủ bảo vệ | Sáng như kim loại, có thể thấy đường chồng mép lá | Đẹp, sáng; nếu lớp phủ kém, lá hợp kim xỉn sẫm hoặc lốm đốm theo thời gian |
| Dát vàng lá thật | Dán lá vàng mỏng lên lớp keo hoặc sơn ta | Ánh vàng ấm, không xỉn | Tốn công, đắt; lớp vàng rất mỏng, chà mạnh là mòn lộ nền |
| Phủ kim loại bằng công nghệ | Phủ chân không hoặc mạ trên lớp dẫn điện đã tạo sẵn | Bóng như gương, rất đều | Ít gặp ở tượng bột đá cỡ lớn; xước sâu thì khó dặm lại cho khớp màu |
Cột vẻ ngoài chỉ là gợi ý; tay nghề tốt có thể làm sơn nhũ trông rất gần lá vàng, và ngược lại dát lá ẩu có thể nhăn nhúm như giấy. Khi không chắc, câu hỏi thẳng với người bán vẫn là cách nhanh nhất.
Một lưu ý nữa: nhiều tượng phối hai kiểu, chẳng hạn thân sơn nhũ còn đồng tiền, nguyên bảo hay hạt châu dát lá cho nổi bật. Vì vậy khi soi, hãy xem vài vị trí khác nhau chứ đừng kết luận từ một chỗ.
Nhìn bằng mắt: phân biệt sơn nhũ và dát lá
Soi gần dưới đèn. Sơn nhũ khi nhìn gần thường thấy những hạt ánh kim li ti nằm trong lớp sơn. Lá kim loại thì là một mặt phẳng liền, phản chiếu ánh đèn thành mảng rõ hơn.
Tìm đường mép lá. Lá vàng hay lá giả vàng là những tấm vuông nhỏ, khi dán lên tượng sẽ chồng mép lên nhau. Ở chỗ phẳng như lưng, bụng, đôi khi thấy những đường kẻ mờ hình ô; sơn nhũ không có dấu này.
Nhìn kẽ chạm sâu. Ở kẽ vảy, kẽ bờm, sơn nhũ thường đọng dày, màu sẫm hơn. Dát lá thì khó phủ kín kẽ sâu, thợ hay để kẽ lộ màu nền đỏ hoặc nâu, tạo hiệu ứng cổ.
Xem chỗ mòn trên hàng trưng bày lâu. Sơn nhũ mòn lộ nền trắng hoặc lớp lót xám. Dát lá mòn thường lộ lớp nền đỏ hoặc vàng đất bên dưới, vì thợ hay quét lớp nền màu ấm trước khi dán lá.
Đừng cạo thử. Cạo móng tay hay dao vào bề mặt để thử là cách làm hỏng món đồ mà vẫn không chắc kết luận. Quan sát và hỏi đủ thông tin là hơn.
Chữ "mạ vàng 24K" trên tỳ hưu bột đá nên hiểu thế nào
Một số mô tả ghi "mạ vàng 24K" cho tỳ hưu bột đá. Cách ghi này có thể đúng nếu thợ dát vàng lá thật, vì vàng lá thường được làm từ vàng có tuổi cao. Nhưng lượng vàng trên bề mặt cực ít, vì lá vàng được dát mỏng đến mức gió thổi cũng bay. Món đồ không vì thế mà có giá trị vàng để cầm cố hay bán lại.
Nhiều trường hợp khác, chữ "mạ vàng 24K" chỉ là mô tả màu: lớp sơn nhũ hay lá giả vàng có tông vàng đậm giống vàng ròng. Đây là cách gọi gây hiểu lầm. Người bán đứng đắn nên ghi rõ "sơn nhũ vàng", "dát lá vàng giả" hay "dát vàng lá thật" để khách chọn đúng nhu cầu.
Với người mua, câu nên hỏi là: lớp vàng được làm bằng cách nào, có lớp phủ bảo vệ không, nếu mòn có dặm lại được không. Câu trả lời cụ thể giúp bạn hiểu mình đang trả tiền cho cái gì. Còn nếu bạn chỉ cần một con tỳ hưu màu vàng đẹp để trưng, sơn nhũ chất lượng tốt hoàn toàn đủ dùng.
Chỗ lớp vàng hay mòn trước
Lớp vàng trên tỳ hưu bột đá không mòn đều. Nó hỏng trước ở những chỗ chịu ma sát và chạm tay nhiều nhất:
- Đỉnh đầu và sừng: chỗ người ta hay xoa, hay nắm khi nhấc tượng.
- Miệng và đồng tiền ngậm: nhiều gia đình có thói quen xoa miệng, xoa đầu tỳ hưu theo lời truyền.
- Lưng và mông: chỗ cầm khi lau, khi di chuyển.
- Mép đế: cọ vào mặt kệ mỗi lần xoay, kéo tượng.
- Gờ vảy nổi: khăn lau quệt qua nhiều lần mỗi tuần.
Biết trước những chỗ này, bạn có thể nhấc tượng bằng cách đỡ dưới bụng và đế thay vì nắm sừng, và lau gờ nổi bằng chổi lông mềm thay vì chà khăn. Thói quen xoa tỳ hưu là tập quán của nhiều người; nếu muốn giữ, hãy chấp nhận chỗ đó sẽ mòn theo thời gian như dấu tay của người dùng.
Với tượng còn mới, có thể giảm mòn bằng cách đặt tượng ở chỗ vừa tầm mắt nhưng không quá gần lối đi, để ít bị chạm vô tình. Khi cần xoay hướng, nhấc hẳn tượng lên thay vì kéo lê đế trên mặt kệ.
Giữ màu vàng không xỉn và không loang
Cách bảo quản phụ thuộc kiểu lớp vàng, nhưng có nguyên tắc chung áp dụng được cho cả ba:
- Lau bụi khô bằng chổi lông mềm hoặc khăn sợi nhỏ mịn, theo chiều chạm, không chà mạnh.
- Không dùng cồn, nước rửa kính, dung dịch tẩy dầu; các chất này làm mờ lớp phủ bảo vệ và có thể làm sơn nhũ bạc màu.
- Không dùng kem đánh bóng kim loại, vốn dành cho đồng, bạc nguyên khối; với lớp vàng mỏng, kem đánh bóng có hạt mài sẽ làm mòn lộ nền rất nhanh.
- Tránh đặt tượng nơi có hơi dầu mỡ bếp, khói hương dày, vì lớp bám dính khó lau và làm vàng xỉn sẫm.
- Tránh nắng chiếu trực tiếp và nơi ẩm; lá giả vàng là hợp kim, gặp ẩm lâu ngày khi lớp phủ đã trầy dễ lên đốm sẫm màu.
- Khi lớp vàng mòn lộ nền, nhờ thợ sơn tượng dặm lại; tự sơn nhũ đè lên thường lệch tông, nhìn rõ mảng vá.
Nếu tượng có dấu hiệu lớp vàng phồng rộp hay bong vảy, đó thường là vấn đề của lớp lót hoặc ẩm thấm bên dưới, không phải của lớp vàng. Xử lý sớm để vùng bong không lan rộng.
Chọn lớp vàng nào cho nhu cầu của bạn
Nếu bạn cần tượng đẹp để trưng phòng khách, ít khi chạm tay, sơn nhũ vàng có lớp phủ bảo vệ là lựa chọn hợp lý: màu đều, dễ dặm lại khi cần, chi phí mềm. Nếu bạn thích ánh kim loại sống động hơn và chấp nhận chăm hơn một chút, tượng dát lá giả vàng có phủ kỹ sẽ cho vẻ sang hơn.
Dát vàng lá thật hợp với người trân trọng nghề thủ công và muốn ánh vàng ấm không xỉn; ở Việt Nam, nghề làm vàng quỳ và thếp vàng có truyền thống lâu đời ở một số làng nghề vùng đồng bằng Bắc Bộ. Tuy nhiên, với tượng bột đá, lớp vàng thật vẫn mỏng và dễ mòn khi chạm nhiều, nên vẫn cần nâng niu.
Dù chọn loại nào, điều quan trọng nhất là mô tả đúng. Một con tỳ hưu sơn nhũ được gọi đúng tên không thua kém gì; món đồ chỉ trở nên đáng tiếc khi người mua trả tiền cho thứ mình tưởng là vàng. Trong quan niệm phong thủy, màu vàng thường được gắn với hành Thổ và hành Kim, nhưng đó là phần tham khảo, còn chất lượng lớp phủ mới quyết định món đồ đẹp được bao lâu.
Nếu đang phân vân giữa hai mẫu, hãy hỏi người bán ảnh chụp cận cùng một chỗ, ví dụ phần đầu và sừng, dưới cùng một nguồn sáng. So cận như vậy thấy ngay khác biệt giữa sơn nhũ mịn và lá kim loại liền mặt, rõ hơn nhiều so với ảnh toàn thân.
Lớp phủ bảo vệ: phần không nhìn thấy nhưng quyết định tuổi thọ màu vàng
Trên hầu hết tỳ hưu bột đá màu vàng, bên ngoài lớp nhũ hay lớp lá còn một lớp phủ trong suốt. Lớp này mỏng, gần như không nhìn thấy, nhưng là thứ ngăn hơi ẩm, mồ hôi tay, khói dầu chạm vào lớp màu. Thiếu nó, sơn nhũ dễ xỉn và lá giả vàng dễ lốm đốm chỉ sau một hai mùa nồm.
Lớp phủ có thể bóng hoặc mờ. Phủ bóng làm vàng sáng hơn, dễ lau nhưng lộ vết trầy; phủ mờ cho vẻ trầm, che vết tốt hơn. Có thợ chủ ý không phủ lên vàng lá thật để giữ ánh tự nhiên, vì vàng không bị oxy hoá; khi đó tượng cần được nâng niu hơn, hạn chế chạm tay.
Bạn khó tự kiểm tra lớp phủ bằng mắt, nên hãy hỏi người bán. Một dấu hiệu gián tiếp: bề mặt có lớp phủ thường sờ trơn đều, còn sơn nhũ không phủ hơi ráp và để lại chút ánh nhũ trên đầu ngón tay khi miết mạnh. Không cần thử cách này trên hàng mới; nó chỉ hữu ích khi bạn đang cân nhắc một món đã qua sử dụng.
Khi lớp phủ đã trầy nhiều, thợ có thể làm sạch rồi phủ lại một lớp mới. Việc này rẻ hơn sơn lại toàn bộ và giúp kéo dài tuổi thọ phần vàng còn tốt.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu bột đá mạ vàng có bị đen không?
Sơn nhũ chất lượng kém hoặc lá giả vàng thiếu lớp phủ bảo vệ có thể xỉn, sẫm dần, nhất là ở nơi ẩm và nhiều khói dầu. Vàng lá thật không bị oxy hoá nên không đen, nhưng vẫn có thể bám bẩn. Lau khô nhẹ và tránh ẩm giúp giữ màu lâu.
Có dùng kem đánh bóng đồng để lau tỳ hưu bột đá màu vàng không?
Không nên. Kem đánh bóng có hạt mài rất mịn, hợp với kim loại nguyên khối dày. Trên lớp sơn nhũ hay lá vàng mỏng, nó mài mòn lớp màu, để lộ nền trắng hoặc đỏ chỉ sau vài lần dùng.
Lớp vàng bị mòn có dặm lại được không?
Được. Thợ sơn tượng có thể dặm sơn nhũ hoặc dán bù lá vàng ở chỗ mòn, rồi phủ lớp bảo vệ. Khó nhất là khớp tông màu với phần còn lại; mảng mòn rộng đôi khi phải sơn lại cả mảng lớn để màu đều.
Tỳ hưu dát vàng lá thật có bán lại được theo giá vàng không?
Gần như không. Lá vàng dát mỏng đến mức lượng vàng trên cả con tượng rất nhỏ, tách ra cũng không đáng kể. Giá trị của món đồ nằm ở tay nghề và vẻ đẹp, không phải ở trọng lượng vàng.
Sơn nhũ vàng có độc không?
Sau khi khô hoàn toàn, lớp sơn nhũ trên tượng trưng bày không gây hại khi đặt trong nhà và lau chùi bình thường. Không nên cho trẻ nhỏ ngậm, gặm tượng; tượng mới có mùi sơn thì để chỗ thoáng vài ngày trước khi đưa vào phòng kín.
Nên chọn tỳ hưu vàng bóng hay vàng mờ?
Đây là chuyện thẩm mỹ. Vàng bóng nổi bật, hợp nội thất sang trọng nhiều ánh đèn nhưng lộ vết tay, vết trầy. Vàng mờ trầm hơn, che vết tốt hơn, hợp phòng có nội thất gỗ ấm. Bạn có thể xem mẫu dưới ánh đèn giống ở nhà để quyết định.