Một con tỳ hưu bột đá đi qua sáu công đoạn chính: nặn hoặc tạc mẫu gốc, làm khuôn silicon từ mẫu, trộn bột đá với keo và chất đóng rắn, đổ khuôn, tháo khuôn và sửa ba via, cuối cùng là sơn lót, sơn màu và phủ bảo vệ. Mỗi công đoạn để lại dấu vết trên sản phẩm, và người mua tinh ý có thể đọc được những dấu vết đó.
Hiểu quy trình giúp bạn giải thích được nhiều điều: vì sao hai con cùng mẫu mà một con nét sắc, một con nét nhoè; vì sao có con nặng đầm, con nhẹ bỗng; vì sao dưới đáy có lỗ hoặc dán nỉ. Bài này mô tả quy trình ở mức người mua cần biết, không phải hướng dẫn làm xưởng.
Mẫu gốc: nơi quyết định vẻ đẹp của cả loạt
Mọi con tỳ hưu bột đá đều là bản sao của một mẫu gốc. Mẫu gốc có thể được nặn bằng đất sét, sáp, tạc từ gỗ, đá, hoặc ngày nay là in 3D từ tệp thiết kế rồi sửa tay. Người làm mẫu quyết định dáng ngồi, tỉ lệ đầu thân, độ cong của lưng, cách xếp vảy và độ sâu của nét chạm. Mẫu gốc đẹp thì cả loạt có cơ hội đẹp; mẫu gốc vụng thì khuôn tốt đến đâu cũng chỉ nhân bản cái vụng.
Đây là lý do một số mẫu tỳ hưu bột đá trông có hồn hơn hẳn các mẫu khác dù cùng chất liệu. Ở các xưởng làm kỹ, mẫu gốc được chỉnh nhiều lần trước khi làm khuôn: kiểm tra xem tượng có đứng vững không, phần nào quá mỏng dễ gãy khi tháo khuôn, chỗ lõm nào quá sâu khiến khuôn bị rách.
Mẫu gốc cũng quyết định có thể làm tượng liền khối hay phải chia mảnh. Những mẫu có sừng vươn dài, đuôi xoè rộng thường phải đúc rời từng phần rồi ghép, để lại đường nối mà người mua có thể nhìn thấy nếu lớp sơn không che kỹ.
Các bước từ khuôn đến tượng thô
Sau khi có mẫu gốc, xưởng đi qua chuỗi bước sau để ra tượng thô. Thứ tự có thể khác chút ít giữa các nơi, nhưng nguyên lý giống nhau.
- Làm khuôn. Mẫu gốc được quét nhiều lớp cao su silicon lỏng, để khô thành lớp áo mềm ôm sát từng chi tiết. Bên ngoài thường có thêm vỏ cứng bằng thạch cao hoặc composite giữ cho lớp silicon không biến dạng khi đổ.
- Cắt khuôn, lấy mẫu ra. Khuôn được rạch theo đường tính sẵn để lấy mẫu gốc ra mà không hỏng. Đường rạch này về sau chính là đường ráp khuôn trên mỗi con tượng.
- Trộn hỗn hợp. Bột đá được trộn với keo nhựa theo tỉ lệ của xưởng, cho thêm chất đóng rắn ngay trước khi đổ. Có nơi pha thêm bột màu vào hỗn hợp để tượng có màu nền.
- Đổ khuôn. Hỗn hợp được rót vào khuôn, lắc hoặc rung nhẹ cho khí thoát ra. Với tượng rỗng, thợ quay khuôn cho hỗn hợp phủ đều thành trong rồi đổ phần thừa ra, có khi gia cố thêm sợi thuỷ tinh.
- Chờ đông cứng. Tuỳ nhiệt độ và lượng chất đóng rắn, hỗn hợp cứng trong khoảng thời gian từ vài chục phút đến vài giờ. Tháo khuôn quá sớm thì tượng méo, chi tiết nhỏ dễ gãy.
- Tháo khuôn. Lớp silicon được bóc ra, tượng thô lộ diện với màu trắng hoặc xám của bột đá, kèm các đường ba via mỏng chạy dọc chỗ ráp khuôn.
Khuôn silicon có tuổi thọ giới hạn. Sau nhiều lần đổ, khuôn mòn, chi tiết sắc dần mất đi. Đây là nguyên nhân của hiện tượng cùng một mẫu mà hàng đợt đầu nét rõ, hàng đợt sau nét mờ hơn.
Sửa ba via và xử lý bề mặt thô
Tượng vừa tháo khuôn chưa bán được. Thợ phải cắt và mài các đường ba via, tức phần hỗn hợp tràn ra theo đường ráp khuôn. Làm cẩn thận thì sau khi sơn hầu như không thấy dấu; làm vội thì để lại một đường gờ chạy dọc lưng, ngang cổ hay dưới bụng tượng.
Ngoài ba via, tượng thô thường có những lỗ rỗ nhỏ do bọt khí. Chúng xuất hiện nhiều ở chỗ lõm sâu và mặt đáy. Thợ trám lại bằng bột trét, chờ khô rồi chà nhám cho phẳng. Nếu bỏ qua bước này, lớp sơn phủ lên sẽ lộ những chấm lõm li ti, nhìn kỹ dưới ánh đèn xiên là thấy.
Những chi tiết nhỏ như râu, móng, vảy trên đỉnh đầu đôi khi bị gãy lúc tháo khuôn. Xưởng làm kỹ sẽ gắn lại và đắp sửa cho liền nét; xưởng làm ẩu có khi để luôn hoặc chỉ sơn đè lên. Đây là chỗ bạn nên soi kỹ khi xem hàng tận tay: chi tiết hai bên có đối xứng không, có chỗ nào cụt bất thường không.
Sơn lót, sơn màu, phủ bảo vệ: lớp áo quyết định tuổi thọ
Sơn lót. Bề mặt bột đá xốp nhẹ, cần một lớp lót để sơn màu bám chắc và lên màu đều. Thiếu lớp lót, sơn màu dễ bong thành mảng sau một thời gian.
Sơn màu. Có thể là sơn một màu, sơn nhũ kim loại để giả vàng, giả đồng, hoặc sơn nhiều lớp để giả vân ngọc, vân đá. Kỹ thuật sơn giả ngọc tốt đòi hỏi tay nghề: lớp nền, lớp vân, lớp trong suốt chồng lên nhau để có chiều sâu.
Dát vàng lá. Một số tượng không sơn nhũ mà dán vàng lá hoặc lá kim loại giả vàng lên lớp keo dính, sau đó phủ bảo vệ. Cách này cho màu kim loại sống động hơn sơn nhũ nhưng tốn công.
Phủ bảo vệ. Lớp phủ trong suốt (thường là sơn bóng hoặc sơn mờ gốc PU) che lớp màu khỏi trầy xước, ẩm và bụi. Tượng thiếu lớp này thường xỉn và trầy nhanh hơn, nhất là phần sơn nhũ.
Kiểm tra trước khi đóng gói. Xưởng làm kỹ soi lại từng con dưới đèn, dặm những chỗ sơn hụt ở kẽ sâu, lau bụi, để khô hẳn rồi mới bọc. Tượng đóng gói khi sơn chưa khô kỹ dễ dính vào giấy bọc hoặc in vết xốp lên bề mặt, một lỗi hay gặp ở hàng gửi đi xa trong mùa nồm ẩm.
Hoàn thiện đáy. Đáy tượng thường được dán nỉ để không trầy mặt kệ, hoặc bịt kín lỗ rót. Có loại để hở lỗ ở tượng rỗng; điều này không phải lỗi, chỉ cần lưu ý khi lau để nước không lọt vào.
Đọc dấu vết quy trình trên một con tỳ hưu
Khi cầm một con tỳ hưu bột đá, bạn có thể dò lại các công đoạn qua những dấu hiệu sau. Bảng giúp phân biệt đâu là dấu vết bình thường, đâu là dấu hiệu làm ẩu.
| Chỗ nhìn | Bình thường | Dấu hiệu làm ẩu |
|---|---|---|
| Đường ráp khuôn | Mờ, gần như không thấy sau lớp sơn | Gờ nổi rõ, sờ thấy cấn tay |
| Bề mặt chỗ lõm | Mịn, sơn phủ đều | Chấm rỗ li ti, sơn đọng thành giọt |
| Chi tiết nhỏ | Râu, móng, vảy đối xứng, liền nét | Một bên cụt, nét bị đắp vụng |
| Mặt đáy | Phẳng, dán nỉ hoặc bịt gọn | Ghồ ghề, tượng bập bênh trên mặt phẳng |
| Lớp sơn | Màu đều, không vệt chổi | Vệt quét, chỗ dày chỗ mỏng, lộ nền trắng ở kẽ |
Không cần soi kính lúp. Chỉ cần đặt tượng dưới ánh đèn chiếu xiên, xoay chậm một vòng và miết nhẹ tay theo lưng, bụng là đủ nhận ra phần lớn các dấu hiệu trên.
Mùi hắc của tượng mới và chuyện để trong phòng kín
Nhiều người mở hộp tỳ hưu bột đá mới thấy mùi hắc, hơi giống mùi sơn hay mùi keo. Đó là mùi của dung môi trong sơn và của monome còn sót trong keo nhựa, phổ biến nhất là styrene trong nhựa polyester. Mùi này giảm dần khi tượng được để nơi thoáng, thường sau vài ngày đến vài tuần tuỳ độ dày lớp sơn và thời gian tượng đã nằm kho.
Cách làm đơn giản là bóc hết túi nilon, xốp bọc, đặt tượng ở chỗ thoáng gió, không có nắng gắt, vài ngày trước khi đưa vào phòng ngủ hay phòng làm việc kín. Không nên hơ nóng hay phơi nắng cho nhanh hết mùi: nhiệt làm lớp sơn mềm, có thể dính vào mặt kê hoặc đổi màu.
Nếu mùi vẫn nặng sau thời gian dài, hoặc bề mặt còn dính tay khi chạm, có thể keo chưa đóng rắn hoàn toàn do pha sai tỉ lệ. Đây là lỗi sản xuất, bạn nên liên hệ người bán đổi hàng. Với nhà có người nhạy cảm mùi, trẻ nhỏ hay người hay dị ứng, việc để tượng mới ra chỗ thoáng trước càng nên làm.
Ở phía xưởng, bụi bột đá khi mài và hơi keo khi đổ là những thứ thợ phải đeo khẩu trang, găng tay, làm nơi thông gió. Người mua không phải lo chuyện này với tượng đã hoàn thiện; nhưng nếu tự mài sửa tượng ở nhà, bạn cũng nên đeo khẩu trang và làm ngoài trời.
Quy trình nói gì về chuyện chọn mua
Biết quy trình, bạn sẽ hỏi người bán những câu đúng chỗ: tượng đặc hay rỗng, có lót sợi gia cố không, sơn mấy lớp, có lớp phủ bảo vệ không, mẫu này đúc liền hay ghép. Câu trả lời cụ thể cho thấy người bán hiểu hàng mình bán; câu trả lời chung chung kiểu "hàng loại một, đá cao cấp" thì nên dè dặt.
Biết quy trình cũng giúp đặt kỳ vọng hợp lý. Tỳ hưu bột đá là sản phẩm nhân bản, nên hai con cùng mẫu sẽ giống nhau gần hết, chỉ khác ở tay sơn. Muốn món độc nhất thì phải tìm tượng tạc tay từ đá hoặc gỗ. Ngược lại, nếu bạn cần một cặp giống hệt nhau để bày đối xứng hai bên kệ, chính tính nhân bản lại là ưu điểm.
Cuối cùng, hiểu lớp sơn là phần quyết định tuổi thọ, bạn sẽ chú ý đến chỗ đặt và cách lau, những việc nhỏ nhưng giữ được món đồ đẹp nhiều năm. Khi chọn, nên xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để đối chiếu trước với không gian nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu bột đá đặc và rỗng khác nhau thế nào?
Tượng đặc đổ đầy hỗn hợp, nặng và đầm tay hơn, thường chỉ làm với cỡ nhỏ và vừa. Tượng rỗng chỉ phủ một lớp dày bên trong khuôn, nhẹ hơn nhiều, hay dùng cho cỡ lớn. Rỗng không phải kém chất lượng nếu thành tượng đủ dày và có gia cố.
Vì sao dưới đáy tỳ hưu bột đá có lỗ?
Lỗ thường là chỗ rót hỗn hợp hoặc chỗ để khí thoát khi đổ tượng rỗng. Nhiều xưởng bịt lại hoặc dán nỉ che đi, có xưởng để hở. Khi lau, chỉ cần tránh để nước chảy vào lỗ vì ẩm đọng bên trong lâu ngày có thể làm hỏng lớp sơn từ trong ra.
Đường gờ chạy dọc lưng tượng có phải lỗi không?
Đó là đường ráp khuôn còn sót do khâu sửa ba via chưa kỹ. Nó không ảnh hưởng độ bền nhưng làm giảm vẻ đẹp. Nếu đường gờ rõ và sắc, bạn có thể đề nghị đổi con khác hoặc nhờ thợ mài và dặm sơn lại.
Tỳ hưu bột đá in 3D có khác đúc khuôn không?
In 3D thường chỉ dùng để làm mẫu gốc, sau đó vẫn làm khuôn và đúc bột đá như bình thường. Một số món nhỏ in thẳng bằng nhựa rồi sơn giả đá, đó là nhựa in chứ không phải bột đá, nên hỏi rõ chất liệu khi mua.
Vì sao cùng mẫu mà con nét sắc, con nét mờ?
Nguyên nhân hay gặp là khuôn đã dùng nhiều lần nên mòn chi tiết, hoặc lớp sơn quá dày lấp mất nét chạm. Hàng sao lại từ một con thành phẩm thay vì từ mẫu gốc cũng thường mờ hơn vì mất một lớp chi tiết.