Hồ lô quả bầu khô là quả bầu nậm (giống bầu có eo thắt) được để già trên giàn, phơi khô hoàn toàn rồi làm sạch vỏ, có thể khoét ruột, phủ bảo vệ hoặc vẽ, khắc trang trí. Đây là dạng nguyên bản nhất của hồ lô: trước khi có hồ lô đồng hay đá, người ta dùng chính quả bầu khô làm bình đựng nước, rượu, thuốc.
Hồ lô quả bầu nhẹ hơn mọi chất liệu khác, mộc mạc, mỗi quả một dáng không trùng nhau. Đổi lại, nó cần được làm khô đúng cách và giữ khỏi ẩm. Bài này giúp bạn nhận một quả bầu khô tốt khi mua, và nếu nhà có giàn bầu, tự làm một chiếc hồ lô từ đầu tới cuối.
Bầu nậm và các dáng quả hay dùng làm hồ lô
Bầu là cây dây leo họ Bầu bí, tên khoa học thường gặp là Lagenaria siceraria, trồng khắp các vùng nhiệt đới. Ở Việt Nam, ngoài bầu dài, bầu tròn để ăn, có giống quả thắt eo thành hai bầu trên dưới, dân gian gọi là bầu nậm hoặc bầu hồ lô. Đây là giống dùng làm hồ lô vì vỏ dày, cứng lại khi khô, và dáng sẵn có.
Ngay trong bầu nậm, dáng quả cũng rất khác nhau: có quả bầu dưới tròn mập, bầu trên nhỏ như nụ; có quả hai bầu gần bằng nhau; có quả eo dài, cổ cong. Quả nhỏ cỡ ngón tay cái hay được làm móc khoá, mặt đeo; quả cỡ bàn tay làm hồ lô treo; quả lớn cỡ quả bưởi trở lên làm bình hoặc đồ bày.
Khi chọn quả, người làm thường thích quả đối xứng, đứng được (đáy bầu dưới hơi phẳng), vỏ không có vết sâu, không bị dập. Quả mọc treo lơ lửng trên giàn thường thẳng và tròn đều hơn quả nằm dưới đất, vì không bị một mặt đè xuống tạo vết bẹt.
Một số người làm vườn còn tạo dáng bằng cách buộc dây hoặc lồng khuôn khi quả còn non, để có eo thắt sâu hơn hoặc hình độc đáo. Đó là nghề chơi riêng, cần kiên nhẫn và tốn nhiều quả hỏng.
Nhận một quả bầu đã khô kỹ khi mua
Nhẹ bất ngờ. Quả bầu đã khô hoàn toàn rất nhẹ so với kích thước, vì gần như toàn bộ nước đã bay hơi. Cầm một quả to bằng bàn tay mà thấy nặng tay là dấu hiệu bên trong còn ẩm.
Lắc nghe tiếng hạt. Quả khô kỹ khi lắc sẽ nghe hạt lạo xạo bên trong, tiếng khô và giòn. Không có tiếng gì có thể là ruột đã được làm sạch, hoặc ruột còn ẩm dính, cần hỏi thêm.
Gõ tiếng giòn. Gõ nhẹ bằng đốt ngón tay: vỏ khô kỹ phát ra tiếng gỗ giòn, đều quanh quả. Chỗ nào nghe đục, mềm, hoặc có vết thâm lõm là chỗ đã bị úng.
Vỏ cứng như gỗ mỏng. Ấn móng tay vào vỏ không để lại vết. Vỏ mềm, lún là quả chưa khô hoặc bị hỏng từ bên trong.
Mùi. Ngửi quanh cuống và đáy: quả khô tốt có mùi gỗ nhẹ hoặc không mùi; mùi chua, mùi ẩm mốc là dấu hiệu nên tránh. Nếu quả có nút đậy, mở ra ngửi bên trong.
Đốm trên vỏ. Quả khô tự nhiên chưa cạo vỏ thường có vân loang nâu, xám do lớp mốc ngoài trong lúc phơi. Đó là bình thường và thậm chí được nhiều người thích vì vân độc đáo. Đốm mốc xanh, trắng xốp còn đang phát triển thì không.
Tự phơi và làm sạch một quả bầu nậm
Nếu nhà có giàn bầu nậm, quy trình làm hồ lô thường gồm các bước sau. Thời gian phơi phụ thuộc rất nhiều vào cỡ quả và thời tiết, từ vài tuần tới vài tháng:
- Để quả già trên giàn cho tới khi cuống và dây gần quả chuyển nâu, khô. Hái quả kèm một đoạn cuống, tránh làm dập vỏ.
- Rửa sạch đất cát, lau khô. Có thể lau qua vỏ bằng khăn thấm chút cồn hoặc nước pha loãng chất tẩy nhẹ để giảm mốc lúc đầu.
- Treo hoặc đặt quả trên giá thưa ở nơi thoáng gió, có mái che, không nắng gắt chiếu trực tiếp cả ngày. Các quả không chạm nhau; quả đặt trên giá thì xoay định kỳ.
- Trong thời gian phơi, vỏ ngoài sẽ lên mốc và loang màu: đây là lớp ngoài cùng đang khô và bong, không cần lo. Chỉ loại bỏ quả bị mềm, chảy nước, thủng.
- Khi quả nhẹ hẫng, lắc nghe hạt kêu, là đã khô. Ngâm quả vào nước ấm khoảng mười lăm đến ba mươi phút cho lớp vỏ mốc mềm ra.
- Cạo lớp vỏ ngoài bằng miếng chà kim loại mịn hoặc dao cùn, để lộ lớp vỏ cứng màu kem, vàng nhạt bên dưới. Lau khô, để thêm vài ngày ở chỗ thoáng.
Khi cạo vỏ mốc và khi khoét, cưa vỏ bầu, nên đeo khẩu trang và làm ở ngoài trời. Bụi vỏ bầu và bào tử mốc có thể gây kích ứng đường thở, đặc biệt với người có cơ địa dị ứng.
Khoét ruột, làm nút và phủ bảo vệ
Nếu muốn hồ lô dùng được như bình đựng hoặc nhẹ hơn nữa, có thể khoét ruột. Cưa một nắp nhỏ ở đỉnh bầu trên bằng cưa lá mảnh, hoặc khoan lỗ ở cuống. Đổ hạt ra, ngâm nước cho phần xơ ruột mềm, dùng que thép uốn cong, sỏi nhỏ lắc bên trong hoặc thìa cán dài cạo dần. Phần trong eo thắt là khó nhất, cần kiên nhẫn. Rửa sạch và phơi khô thật kỹ cả trong lẫn ngoài.
Nút đậy thường làm bằng gỗ tiện, nút bần hoặc lõi ngô khô theo kiểu xưa, có buộc dây vào eo để không thất lạc. Nút gỗ nên tiện hơi côn để vừa khít miệng.
Phủ bảo vệ giúp vỏ bầu chống ẩm và lên màu đẹp. Lựa chọn phổ biến: dầu lau gỗ hoặc sáp ong cho bề mặt mộc tự nhiên; shellac hoặc vecni gốc nước cho bề mặt bóng hơn. Phủ mỏng, nhiều lớp, để khô giữa các lần. Nếu định dùng hồ lô đựng nước uống hay rượu, không phủ hoá chất bên trong; nhiều người dùng sáp ong thực phẩm, nhưng an toàn nhất là chỉ dùng hồ lô bầu làm đồ trang trí.
Hồ lô bầu chưa phủ gì vẫn đẹp và có thể giữ nhiều năm nếu ở nơi khô; chỉ là màu sẽ chuyển dần sang vàng nâu, và vỏ hút ẩm nhanh hơn vào mùa nồm.
Vẽ, khắc đốt và trang trí trên vỏ bầu
Vỏ bầu khô là bề mặt dễ trang trí, giống gỗ mỏng. Một số cách người ta hay làm:
- Khắc đốt (pyrography): dùng bút nhiệt vẽ nét nâu đậm lên vỏ, tạo hoa văn dây bầu, chữ, phong cảnh. Nét đậm nhạt tuỳ nhiệt độ và tốc độ đưa bút.
- Vẽ màu: màu acrylic bám tốt trên vỏ đã cạo sạch; vẽ xong phủ một lớp vecni trong để giữ màu.
- Khắc nổi, khắc chìm: dùng dao khắc gỗ nhỏ, khắc vào lớp vỏ ngoài. Vỏ bầu mỏng nên cần nhẹ tay, tránh thủng.
- Nhuộm màu: dùng thuốc nhuộm gỗ, màu nước chè đặc hoặc vỏ cây để vỏ ngả nâu trầm.
- Quấn dây, tết lưới: tết dây dù hoặc dây gai thành lưới bọc quanh bầu dưới, vừa trang trí vừa có quai treo.
- Viết chữ thư pháp: chữ Phúc, Thọ, An hoặc một câu chúc ngắn; nhờ người viết đẹp viết trước bằng bút chì rồi mới tô.
Nếu làm quà, một chiếc hồ lô bầu tự trồng, tự phơi, tự khắc thường được người nhận quý hơn một món mua sẵn, vì nó mang công sức và câu chuyện của người tặng.
Hồ lô bầu bán sẵn: các dạng thường gặp và hỏi gì
Không phải ai cũng có giàn bầu. Trên thị trường, hồ lô quả bầu thường được bán ở vài dạng hoàn thiện khác nhau, mỗi dạng cần hỏi một vài điều riêng:
| Dạng | Đặc điểm | Nên hỏi người bán |
|---|---|---|
| Bầu mộc, còn vân phơi | Vỏ có vân loang nâu xám tự nhiên, chỉ lau sạch | Đã cạo lớp mốc ngoài chưa, có còn hạt bên trong không |
| Bầu cạo trắng, lau dầu | Màu kem đến vàng mật ong, bề mặt mịn | Dùng dầu hay sáp gì, có mùi không |
| Bầu phủ bóng | Bóng như phủ sơn, chống ẩm tốt hơn | Lớp phủ là vecni, shellac hay sơn PU; đã khô hết mùi chưa |
| Bầu khắc đốt, vẽ sẵn | Hoa văn, chữ, phong cảnh trên vỏ | Khắc tay hay in, màu có phủ bảo vệ chưa |
| Bầu có nút và dây | Đã khoét ruột, có nút gỗ, dây tết | Lòng trong đã làm sạch và khô chưa, nút có khít không |
| Bầu mini xâu móc khoá | Cỡ đầu ngón tay, có khoen | Khoen bắt vào vỏ bằng cách nào, có chắc không |
Một mẹo nhỏ khi nhận hàng: mở hộp ở nơi thoáng, ngửi quả bầu, lắc nghe, gõ nhẹ quanh thân. Ba phép thử đó gần như đủ để biết quả có khô kỹ và sạch hay không. Quả còn mùi chua hay tiếng đục nên đổi ngay, đừng chờ tới mùa nồm mới phát hiện.
Giữ hồ lô bầu khô qua nhiều mùa
Kẻ thù số một của hồ lô bầu là độ ẩm. Ở miền Bắc, mùa nồm từ khoảng cuối đông đến đầu xuân là lúc dễ mốc nhất; ở miền Nam, mùa mưa kéo dài cũng làm vỏ bầu hút ẩm. Đặt hồ lô ở nơi thoáng, không sát tường ngoài, không để trong hộc tủ kín. Những ngày ẩm, có thể bỏ vào túi kèm gói hút ẩm.
Nếu thấy đốm mốc mới, lau bằng khăn khô, sau đó lau khăn thấm chút cồn, để khô ở nơi thoáng gió và phủ lại một lớp dầu hoặc sáp mỏng. Đốm mốc đã ăn vào thành vết thâm thì khó tẩy hết; với hồ lô vỏ mộc, vết đó có thể coi là một phần của vân.
Hồ lô bầu dễ nứt nếu rơi từ trên cao xuống nền cứng, hoặc nếu bị phơi nắng gắt rồi đưa ngay vào phòng lạnh. Vết nứt nhỏ có thể dán bằng keo gỗ từ bên trong nếu đã khoét ruột. Côn trùng như mọt đôi khi tấn công quả bầu còn sót ruột; làm sạch ruột kỹ và giữ khô là cách phòng tốt nhất.
Khi không có thời gian tự làm, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và hỏi người bán quả đã được phơi, cạo vỏ, phủ bảo vệ ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Phơi bầu nậm làm hồ lô mất bao lâu?
Tuỳ cỡ quả và thời tiết, thường từ vài tuần với quả nhỏ tới vài tháng với quả lớn. Nơi khô, thoáng gió thì nhanh hơn; mùa mưa, nồm thì chậm. Dấu hiệu đã khô là quả nhẹ hẫng, lắc nghe tiếng hạt kêu, gõ có tiếng giòn.
Quả bầu phơi bị mốc đen có phải hỏng không?
Không nhất thiết. Lớp mốc trên vỏ ngoài trong lúc phơi là hiện tượng thường gặp, sau này cạo đi sẽ lộ vỏ cứng sạch bên dưới. Quả chỉ hỏng khi bị mềm nhũn, chảy nước, thủng hoặc có mùi thối.
Hồ lô quả bầu có dùng đựng rượu được không?
Ngày xưa người ta dùng bầu khô đựng nước, rượu. Ngày nay, nếu muốn dùng, quả phải được làm sạch ruột rất kỹ và không phủ hoá chất bên trong, nhưng vẫn khó kiểm soát vệ sinh và mốc. An toàn hơn là dùng hồ lô bầu làm đồ trang trí.
Có thể trồng bầu nậm ở chung cư không?
Có thể trồng trong chậu lớn ở ban công nhiều nắng, có giàn hoặc lưới cho dây leo. Năng suất thấp hơn trồng đất, quả thường nhỏ hơn nhưng vẫn đủ làm hồ lô treo, móc khoá. Cần chú ý thụ phấn và tưới đều.
Làm sao để hồ lô bầu có màu nâu bóng đẹp?
Sau khi cạo vỏ sạch và khô, có thể nhuộm nhẹ bằng thuốc nhuộm gỗ hoặc để màu tự nhiên, rồi lau dầu hay sáp ong nhiều lớp mỏng, đánh bóng bằng khăn. Theo thời gian và tay cầm, vỏ sẽ tự ngả sang màu mật ong, nâu trầm.
Hồ lô bầu khô có tạo mùi trong phòng không?
Quả đã khô kỹ và làm sạch thì gần như không mùi. Nếu có mùi chua hoặc ẩm mốc, nghĩa là bên trong còn ẩm hoặc ruột chưa sạch. Mở nút, đổ hết hạt ra, phơi ở chỗ thoáng gió; nếu mùi không hết, nên thay quả khác.