Hồ lô gỗ là loại hồ lô nhẹ nhất trong các chất liệu cứng, thường được tiện từ một khúc gỗ nguyên, đánh nhẵn rồi lau dầu hoặc phủ vecni. Nhờ nhẹ và không lạnh tay, hồ lô gỗ là lựa chọn quen thuộc để treo đầu giường, treo cửa phòng, treo trong xe hay làm móc khoá, và hay được chọn làm quà cho người lớn tuổi.
Điểm yếu của gỗ là sống theo độ ẩm: khô quá thì nứt, ẩm quá thì mốc. Bài này nói về những loại gỗ hay gặp, cách nhìn một chiếc hồ lô gỗ tốt, vì sao có chiếc vài tháng đã nứt chân chim, và cách giữ cho gỗ đẹp, thơm lâu mà không cần dụng cụ đặc biệt.
Các loại gỗ hay gặp ở hồ lô và điểm khác nhau
Tên gỗ trên thị trường vật phẩm không phải lúc nào cũng đúng tên thực vật; cùng một chữ "gỗ hương" có thể là vài loài khác nhau. Bảng dưới mô tả theo cách người bán hay gọi:
| Tên gọi | Màu và vân | Mùi | Ghi chú khi chọn |
|---|---|---|---|
| Gỗ đào | Hồng nhạt đến nâu đỏ, vân mịn | Nhẹ, gần như không mùi | Gắn với nhiều tích dân gian Trung Hoa; gỗ cành nhỏ nên hồ lô thường cỡ nhỏ |
| Gỗ hương | Nâu đỏ, vân rõ, có ánh | Thơm dịu khi mới tiện | Nặng tay, bóng đẹp sau khi lau dầu; hỏi nguồn gốc gỗ |
| Gỗ trắc, cẩm lai | Nâu sẫm đến tím đen, vân sọc | Hơi chua khi mới | Rất nặng, mịn; nhiều hàng nhuộm giả màu |
| Gỗ mun | Đen hoặc đen sọc nâu | Ít mùi | Cứng, giòn; dễ nứt nếu khô đột ngột |
| Gỗ bách, gỗ thông, gỗ tùng | Vàng nhạt, vân thớ | Mùi nhựa thông rõ | Nhẹ, hợp treo; mềm, dễ móp khi va |
| Gỗ tẩm tinh dầu | Tuỳ gỗ nền | Thơm đậm bất thường | Mùi do tẩm, phai sau vài tuần đến vài tháng |
Một số loài gỗ quý thuộc diện quản lý chặt về khai thác và buôn bán. Với các tên như trắc, cẩm lai, hay những loại được giới thiệu là gỗ rừng hiếm, nên hỏi rõ nguồn gốc và tránh những món không giải thích được gỗ từ đâu ra. Một chiếc hồ lô gỗ thông nhẹ, tiện khéo vẫn đẹp và dễ chịu hơn một món "gỗ quý" mập mờ.
Nguyên khối, ghép hay dán vân: nhìn ở đâu
Hồ lô gỗ đẹp nhất là tiện từ một khúc nguyên, vân gỗ chạy liền từ bầu dưới qua eo lên bầu trên. Khi xoay chiếc hồ lô, bạn thấy các đường vân uốn theo hình khối, dày ở bụng, khép lại ở eo. Đó là dấu hiệu người thợ đã chọn khúc gỗ đủ lớn và đặt tâm tiện đúng.
Hồ lô ghép thường thấy ở cỡ lớn hoặc ở những mẫu phối hai màu gỗ. Thợ tiện riêng bầu trên, bầu dưới hoặc ghép nhiều thanh gỗ thành phôi rồi mới tiện. Nhìn kỹ sẽ thấy đường nối ở eo hoặc vân bị đứt đột ngột, đổi hướng. Ghép không xấu nếu keo tốt, mạch khít; chỉ cần được nói rõ.
Loại cần cảnh giác là gỗ tạp phủ sơn màu giả gỗ quý, hoặc dán một lớp vân mỏng bên ngoài. Dấu hiệu: vân lặp lại đều như in, màu đồng nhất ở cả chỗ cắt ngang thớ lẫn dọc thớ, cạo nhẹ dưới đáy thấy màu gỗ khác hẳn. Gỗ thật nhìn ở đáy, nơi cắt ngang thớ, luôn thấy vòng năm hoặc lỗ mạch li ti.
Một cách kiểm nữa là cầm nặng nhẹ. Gỗ hương, trắc, mun nặng rõ; nếu một chiếc hồ lô được gọi là gỗ trắc mà nhẹ như gỗ thông thì nên hỏi lại. Ngược lại, gỗ bách, gỗ thông nhẹ là bình thường.
Vì sao hồ lô gỗ nứt và cách phòng
Gỗ chưa khô đủ. Gỗ tươi chứa nhiều nước. Nếu tiện khi gỗ còn ẩm, sau vài tháng ở trong nhà máy lạnh, gỗ co lại không đều và nứt dọc thớ. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất ở hồ lô gỗ giá rẻ làm vội.
Chênh ẩm đột ngột. Mang hồ lô từ chỗ nồm ẩm vào phòng máy lạnh chạy suốt đêm, hoặc để trong xe ô tô phơi nắng trưa hè, gỗ mất nước nhanh ở bề mặt trong khi lõi còn ẩm. Ứng suất đó làm nứt chân chim, thường bắt đầu từ đáy hoặc quanh nắp.
Hồ lô đặc, khúc gỗ có tâm. Hồ lô tiện đặc mà giữ nguyên tâm gỗ (lõi giữa khúc) dễ nứt toả ra từ tâm. Hàng làm kỹ thường tránh tâm hoặc khoét rỗng lòng để gỗ co giãn đều hơn.
Cách phòng. Tránh đặt sát cửa gió máy lạnh, sát cửa sổ nắng chiếu, không để hồ lô trong xe dưới nắng gắt. Lau dầu mỏng định kỳ để bề mặt không mất ẩm quá nhanh. Hồ lô mới mua nên để vài ngày ở chỗ râm mát trong nhà trước khi treo vào nơi khô hơn.
Nứt rồi thì sao. Vết nứt chân chim nhỏ có thể lấp bằng sáp màu gỗ hoặc mạt cưa trộn keo gỗ, chà nhẵn, lau dầu lại. Vết nứt lớn chạy qua eo làm yếu chỗ mỏng nhất; nếu là hồ lô treo, nên thay dây sang treo ở phần bầu trên hoặc chuyển sang để bàn.
Lau dầu và giữ hồ lô gỗ bóng đẹp
Hồ lô gỗ phủ vecni bóng chỉ cần lau bụi bằng khăn khô. Hồ lô gỗ mộc hoặc chỉ lau dầu thì vài tháng nên chăm một lần:
- Phủi bụi bằng cọ mềm hoặc khăn khô, chú ý quanh eo và chân móc treo.
- Nếu có vết tay, lau bằng khăn hơi ẩm vắt thật kiệt, để khô tự nhiên trong bóng râm.
- Thấm vài giọt dầu dành cho đồ gỗ (dầu óc chó, dầu lanh đã qua xử lý, hoặc sáp ong pha dầu) lên khăn cotton, không nhỏ trực tiếp lên gỗ.
- Xoa đều theo chiều vân, để dầu thấm mười lăm đến ba mươi phút.
- Lau lại bằng khăn sạch cho hết dầu thừa; dầu đọng trên bề mặt sẽ bắt bụi và dính tay.
- Đánh nhẹ bằng khăn khô để gỗ lên độ bóng ấm.
Không dùng dầu ăn: dầu ăn có thể ôi, để lại mùi khó chịu sau vài tuần. Không xịt nước lau kính hay cồn lên gỗ đã lau dầu, vì sẽ làm mờ và loang. Với hồ lô gỗ tẩm tinh dầu, việc lau dầu trung tính sẽ làm mùi tẩm nhạt nhanh hơn; nếu muốn giữ mùi, chỉ lau khô.
Mùi thơm của hồ lô gỗ: thật, tẩm, và giữ được bao lâu
Nhiều người mua hồ lô gỗ vì mùi. Gỗ có tinh dầu tự nhiên như gỗ hương, gỗ bách, gỗ thông thơm rõ khi mới tiện, rồi nhạt dần khi bề mặt khô và bị oxy hoá. Đó là chuyện bình thường. Mùi gỗ thật dịu, thơm hơn khi chà nhẹ hoặc khi trời ẩm, và ở chỗ mới cạo bên trong thì vẫn thơm rõ.
Hồ lô tẩm tinh dầu có mùi đậm ngay từ khi mở hộp, có khi nồng hắc, rồi giảm nhanh sau vài tuần hoặc vài tháng. Dấu hiệu dễ nhận: mùi giống hệt nhau ở mọi chỗ, cạo dưới đáy thì lớp trong không thơm hoặc thơm khác hẳn. Hồ lô tẩm không có gì sai nếu được bán đúng như vậy; chỉ là mùi không phải của gỗ.
Muốn đánh thức mùi gỗ thật, có thể chà nhẹ bằng giấy nhám rất mịn ở chỗ khuất như đáy, rồi lau dầu lại. Lớp gỗ mới lộ ra sẽ thơm trở lại một thời gian. Không nên chà toàn thân vì sẽ làm mất lớp màu đã lên theo thời gian.
Với người nhạy mùi hoặc nhà có trẻ nhỏ, nên tránh treo hồ lô tẩm tinh dầu đậm trong không gian kín như phòng ngủ nhỏ hay trong ô tô đóng kín cửa. Mùi gỗ tự nhiên nhẹ thì thường dễ chịu hơn.
Dây treo, tua và khắc chữ trên hồ lô gỗ
Với hồ lô gỗ treo, phần dây quyết định món đồ có bền và an toàn hay không. Dây hay gặp là dây dù tết nút, dây lụa xoắn, dây gai. Dây dù bền, ít giãn, chịu ẩm tốt; dây lụa đẹp, mềm nhưng phai màu và sờn nhanh ở chỗ cọ vào móc. Tua rua dưới đáy chủ yếu để trang trí, nhưng tua dài dễ bám bụi và quấn vào tay nắm cửa.
Điểm nối giữa dây và hồ lô thường là một khoen kim loại nhỏ vặn vào đỉnh nắp, hoặc một lỗ khoan xuyên qua chóp. Khoen vặn vào gỗ mềm lâu ngày có thể lỏng ra; nên thử kéo nhẹ trước khi treo, và nếu thấy rơ thì nhỏ một giọt keo gỗ vào lỗ, vặn lại. Lỗ khoan xuyên chóp chắc hơn, nhưng khoan quá sát mép sẽ làm chóp nứt.
Nhiều hồ lô gỗ được khắc laser hoặc khắc tay chữ Phúc, chữ Thọ, chữ An, hoặc hoa văn dây bầu. Khắc laser cho nét đều, có vệt cháy nâu ở đáy nét; khắc tay nét sâu nông khác nhau, có độ "thở". Chữ khắc nên rõ ràng, đúng nét; nếu bạn không đọc được chữ Hán, nhờ người biết chữ xem giúp trước khi tặng, vì chữ sai nét khá thường gặp ở hàng làm vội.
Hồ lô gỗ dùng vào đâu là hợp nhất
Nhờ nhẹ, hồ lô gỗ phát huy ở những chỗ mà đồng và đá trở nên nặng nề hoặc nguy hiểm khi rơi:
- Treo đầu giường, treo tay nắm cửa phòng: cỡ nhỏ, có dây tết và tua, nhẹ đến mức rơi cũng không gây đau.
- Treo trong ô tô: cỡ rất nhỏ, treo ở móc sau ghế thay vì gương chiếu hậu để không che tầm nhìn.
- Móc khoá, móc túi: hồ lô gỗ đốt ngón tay, nhẹ, không làm trầy đồ trong túi như kim loại.
- Để bàn làm việc: cỡ vừa có đế, hợp bàn gỗ, không lạnh tay như đồng khi đặt cạnh bàn phím.
- Quà cho người lớn tuổi: hồ lô gỗ khắc chữ Thọ hoặc chữ Phúc, kèm hộp gỗ hoặc túi gấm.
- Phòng trẻ: chỉ dùng cỡ lớn hơn miệng trẻ nhiều lần, treo cao ngoài tầm với, dây ngắn không thể quấn quanh cổ.
Hồ lô gỗ không hợp đặt ngoài ban công nắng mưa, cạnh bồn rửa, hay trong phòng tắm. Nếu muốn có hồ lô ở nơi ẩm, chọn chất liệu khác. Có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so các loại gỗ và cỡ trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Hồ lô gỗ đào có gì đặc biệt?
Trong văn hoá dân gian Trung Hoa, gỗ đào gắn với nhiều tích truyện và được nhiều người ưa dùng làm đồ trang trí, vật đeo. Về mặt gỗ, gỗ đào mịn, màu hồng nâu ấm, không có mùi đặc trưng. Vì cây đào thân không lớn, hồ lô gỗ đào thường là cỡ nhỏ.
Hồ lô gỗ mới mua có mùi hắc có sao không?
Mùi hắc thường đến từ tinh dầu tẩm hoặc lớp sơn, vecni chưa bay hết. Nên để hồ lô ở chỗ thoáng gió vài ngày trước khi treo vào phòng ngủ hay xe. Nếu mùi vẫn nồng và gây khó chịu, không nên dùng trong không gian kín.
Có nên rửa hồ lô gỗ bằng nước không?
Không nên ngâm hay rửa dưới vòi. Gỗ hút nước, nở ra rồi co lại khi khô, dễ nứt và lên mốc. Chỉ lau bằng khăn hơi ẩm vắt kiệt khi thật cần, rồi để khô tự nhiên trong bóng râm và lau dầu mỏng lại.
Hồ lô gỗ bị mốc trắng phải làm sao?
Lau sạch lớp mốc bằng khăn khô ở nơi thoáng, đeo khẩu trang nếu mốc nhiều. Sau đó lau nhẹ bằng khăn thấm chút cồn, để thật khô rồi lau dầu. Chuyển hồ lô tới chỗ thông thoáng hơn, tránh hộc kín vào mùa nồm.
Làm sao biết hồ lô gỗ bị nhuộm màu?
Xem đáy và những chỗ trầy: gỗ nhuộm có màu chỉ nằm ở bề mặt, bên trong nhạt hơn hẳn. Màu quá đều, không thấy vân rõ cũng là dấu hiệu. Lau thử bằng khăn trắng hơi ẩm ở chỗ khuất, khăn ra màu là có lớp nhuộm hoặc sơn chưa bám.
Treo hồ lô gỗ trong ô tô có an toàn không?
Hồ lô gỗ nhẹ nên ít nguy hiểm hơn đồng hay đá, nhưng treo ở gương chiếu hậu vẫn có thể đung đưa che tầm nhìn. Nên treo ở móc sau ghế hoặc để trong hộc. Tránh để hồ lô gỗ trong xe phơi nắng lâu vì nhiệt cao làm gỗ nứt.