Hồ lô đá tự nhiên được mài từ một khối khoáng vật thật như thạch anh, ngọc bích, ngọc phỉ thuý, mã não; hồ lô bột đá thì làm từ đá xay trộn keo nhựa rồi đổ khuôn. Hai loại có thể cùng màu, cùng dáng trên ảnh, nhưng khác hẳn về cảm giác cầm, độ lạnh, độ nặng, vân bên trong và độ bền khi va chạm.
Bài này không bàn chuyện "năng lượng" của đá. Những gì dưới đây là đặc tính khoáng vật có thể kiểm được, cộng với cách nhìn một chiếc hồ lô đá để biết nó được làm thế nào, chỗ nào dễ vỡ và nên giữ ra sao. Nếu món đồ có giá trị lớn, phép thử tại nhà chỉ để sàng lọc; kết luận chắc chắn cần giấy giám định của nơi giám định đá quý.
Đặc tính của các loại đá hay dùng làm hồ lô
Các con số dưới đây là đặc tính khoáng vật phổ biến trong tài liệu ngọc học, dùng để so tương đối:
| Chất liệu | Độ cứng Mohs | Tỉ trọng (xấp xỉ) | Đặc điểm nhìn bằng mắt |
|---|---|---|---|
| Thạch anh (trắng, tím, hồng, tóc) | Khoảng 7 | Khoảng 2,65 | Trong đến đục, có thể có vết rạn, bao thể bên trong |
| Mã não, chalcedony (gồm "hoàng long ngọc") | Khoảng 6,5–7 | Khoảng 2,6 | Vân dải đồng tâm hoặc màu đều, bóng sáp |
| Ngọc bích (nephrite) | Khoảng 6–6,5 | Khoảng 2,9–3,0 | Bóng dầu, dai, ít khi trong suốt |
| Ngọc phỉ thuý (jadeite) | Khoảng 6,5–7 | Khoảng 3,3 | Bóng thuỷ tinh, cấu trúc hạt đan xen, nặng tay |
| Thuỷ tinh giả đá | Khoảng 5,5 | Khoảng 2,4–2,6 | Có bọt khí tròn, màu quá đều |
| Bột đá ép keo | Thấp, trầy được | Thường nhẹ hơn đá thật | Mặt mờ hoặc bóng nhựa, không có vân đá xuyên suốt |
Tỉ trọng giúp nhiều hơn độ cứng khi kiểm tại nhà, vì thử độ cứng nghĩa là phải cào xước món đồ, không nên làm với hàng mình định giữ. Ngọc phỉ thuý nặng tay rõ so với thạch anh cùng cỡ; bột đá và nhựa nhẹ hơn cả hai.
Hồ lô bột đá là gì, và vì sao không nên coi thường
Bột đá là đá vụn, thường là đá trắng hoặc đá màu, được nghiền mịn rồi trộn với keo nhựa và chất tạo màu, đổ vào khuôn silicon. Sau khi đóng rắn, sản phẩm được mài, đánh bóng hoặc sơn phủ. Cách làm này cho phép đúc những chiếc hồ lô có hoa văn phức tạp với giá phải chăng, cỡ lớn mà vẫn đồng đều.
Hồ lô bột đá có ưu điểm thật: nhẹ, ít vỡ vụn khi rơi trên nền mềm, màu sắc theo ý muốn, chi tiết đúc rõ. Nhược điểm là bề mặt mềm, dễ trầy khi lau bằng khăn thô hay đặt cạnh đồ kim loại, để nắng lâu có thể ố vàng do keo nhựa, và giá trị không tăng theo thời gian như một khối đá tự nhiên.
Vấn đề chỉ phát sinh khi bột đá được giới thiệu là "đá nguyên khối" hoặc "ngọc tự nhiên". Đây là chỗ người mua cần biết vài dấu hiệu: vân bột đá nằm trên bề mặt hoặc lặp lại giống nhau giữa các chiếc; cầm thấy ấm nhanh như nhựa; gõ nhẹ vào nhau nghe tiếng đục, không trong; nhìn kỹ đáy có thể thấy lỗ khí nhỏ hoặc vết rót khuôn.
Nếu bạn muốn một chiếc hồ lô màu xanh ngọc cỡ lớn để bày phòng khách mà không định chi nhiều, bột đá là lựa chọn hợp lý. Chỉ cần đọc mô tả có ghi chữ "bột đá", "đá ép" hay "composite" và đối chiếu giá cho tương xứng.
Sàng lọc đá thật tại nhà, không làm hỏng món đồ
Những bước sau không cào xước hay làm nứt hồ lô, dùng được cả khi vừa nhận hàng:
- Cảm giác nhiệt: áp hồ lô vào má hoặc mu bàn tay. Đá tự nhiên lạnh lâu hơn, tay phải giữ một lúc mới ấm. Nhựa, bột đá ấm lên gần như ngay.
- Cân và so: cân hồ lô trên cân nhà bếp, ghi số gam. So với một chiếc cùng cỡ đã biết chất liệu, hoặc ước tính thể tích để so với tỉ trọng ở bảng trên. Chênh lệch lớn là dấu hiệu đáng hỏi.
- Soi đèn pin: chiếu đèn từ phía sau với những chiếc hồ lô hơi trong. Thạch anh và ngọc cho thấy vân, bông, kết cấu tự nhiên không đều; thuỷ tinh thường có bọt khí tròn; bột đá thì đục đều, không có cấu trúc bên trong.
- Quan sát màu ở vết rạn: đá nhuộm có màu đậm tụ lại ở các vết nứt nhỏ và lỗ chân lông trên bề mặt. Màu tự nhiên phân bố theo cấu trúc đá, không đọng thành đường.
- Lau thử khăn trắng hơi ẩm ở đáy: khăn ra màu là có nhuộm hoặc sơn bề mặt.
- Với hàng giá trị: giữ hoá đơn, mô tả của người bán, và mang tới nơi giám định đá quý để có kết luận chính thức.
Không nên thử bằng bật lửa, axit, hay cào bằng dao: những phép thử này làm hỏng món đồ thật cũng như món đồ giả, và kết quả dễ đọc sai nếu không có kinh nghiệm.
Chỗ yếu của hồ lô đá: eo thắt và nắp
Eo thắt là chỗ mỏng nhất. Một chiếc hồ lô đá rơi từ độ cao bàn xuống nền gạch thường gãy ngang eo, vì đó là nơi tiết diện nhỏ nhất và ứng lực dồn vào. Khi chọn, xem kỹ eo dưới ánh đèn, tìm vết rạn chạy vòng; vết rạn ở eo là điểm yếu sẵn có.
Nắp và núm chóp. Nhiều hồ lô đá có nắp là phần chóp mài liền, nhỏ và nhô. Đây là chỗ hay mẻ khi va vào kệ hay khi đóng gói. Hồ lô để bàn nên có đế gỗ khoét lõm để đáy ngồi vững, tránh lăn rồi va nắp.
Vết rạn tự nhiên và vết nứt. Thạch anh, mã não hay có vết rạn bên trong do quá trình hình thành; vết rạn nằm trong khối, không chạm bề mặt thì thường không làm món đồ yếu đi đáng kể. Vết nứt chạm ra bề mặt, sờ thấy gờ, thì nên tránh, nhất là ở eo.
Hồ lô đá dạng mặt đeo. Cỡ nhỏ có lỗ xỏ dây ở chóp. Lỗ khoan quá sát mép dễ vỡ khi dây bị giật. Xem khoảng cách từ lỗ tới mép, và chọn dây mềm, có đoạn đệm.
Đá xử lý, đá ghép. Một số hồ lô đá được ngâm nhựa để lấp vết rạn hoặc làm bóng, hoặc ghép hai phần đá. Đó là xử lý phổ biến; người bán nên nói rõ. Đá ngâm nhựa bền hơn khi va nhẹ nhưng có thể đổi màu theo thời gian.
Chọn màu và loại đá theo không gian bày
Thạch anh trắng trong hợp không gian sáng, tối giản, nhất là khi đặt cạnh cửa sổ có ánh sáng tự nhiên chiếu qua. Tuy nhiên, khối đá trong suốt cỡ lớn có thể hội tụ ánh nắng giống thấu kính; tránh đặt nơi nắng chiếu trực tiếp lâu, gần rèm vải hay giấy. Thạch anh tím và thạch anh hồng còn có thể phai màu dưới nắng gắt kéo dài.
Ngọc bích, phỉ thuý xanh và hoàng long ngọc màu vàng hợp phòng khách truyền thống, bàn gỗ tối màu. Mã não vân đỏ, vân nâu có cảm giác ấm, hợp bàn làm việc. Hồ lô đá đen như obsidian hay đá núi lửa nhìn hiện đại, hợp nội thất màu xám, trắng.
Về cỡ, hồ lô đá tự nhiên lớn rất đắt vì cần khối đá nguyên đủ to, ít rạn. Phổ biến là cỡ để bàn từ vài phân tới hơn chục phân. Hồ lô đá cỡ lớn bày sàn thường là đá bản địa ít giá trị hơn hoặc là bột đá. Đừng ngạc nhiên nếu một chiếc hồ lô "ngọc" ba bốn mươi phân có giá ngang một chiếc hồ lô đồng cỡ vừa: rất có thể đó là bột đá hoặc đá màu phổ thông.
Theo quan niệm dân gian, nhiều người chọn màu đá theo mệnh ngũ hành. Đó là cách chọn tuỳ niềm tin của mỗi người; về mặt bày biện, màu đá hợp với màu nội thất xung quanh thường cho cảm giác dễ chịu hơn.
Mài tay, mài máy và độ bóng: nhìn bề mặt để biết cách làm
Hồ lô đá tự nhiên được tạo hình bằng cách cưa phôi, mài thô cho ra hai bầu và eo, rồi mài mịn qua nhiều cấp hạt, cuối cùng đánh bóng. Ở các xưởng lớn, phần tạo hình thô thường làm bằng máy tiện đá hoặc máy CNC, phần mài bóng có khi vẫn làm tay. Không có cách nào "tốt hơn tuyệt đối"; điều quan trọng là bề mặt cuối cùng.
Bề mặt mài kỹ phản chiếu đèn thành một vệt sáng liền, không gợn khi bạn xoay chậm hồ lô. Nhìn nghiêng sẽ thấy hai bầu tròn đều, eo cân hai bên, đáy phẳng vừa đủ để đứng. Hàng mài vội để lại vết xước vòng li ti, nhất là ở eo, nơi khó đưa đá mài vào; vệt sáng phản chiếu bị đứt quãng ở những chỗ đó.
Độ bóng cũng phụ thuộc loại đá. Thạch anh và phỉ thuý lên bóng như thuỷ tinh; ngọc bích nephrite bóng dịu như dầu; mã não bóng sáp. Một chiếc hồ lô "ngọc bích" mà bóng loáng như kính, cầm lại nhẹ và ấm nhanh thì nên nghĩ tới khả năng là thuỷ tinh hoặc bột đá phủ bóng. Hồ lô đá đẹp không nhất thiết phải bóng nhất, mà phải đúng kiểu bóng của loại đá đó.
Bảo quản hồ lô đá và hồ lô bột đá
Hai loại cần cách giữ khác nhau một chút:
- Đá tự nhiên: lau bằng khăn mềm hơi ẩm, lau khô. Có thể rửa nhanh dưới nước sạch nếu là thạch anh, mã não, nhưng lau khô ngay, nhất là đá có vết rạn.
- Ngọc: lau khăn mềm; thỉnh thoảng lau một lớp dầu khoáng thật mỏng để giữ độ bóng nếu bề mặt khô.
- Bột đá: chỉ lau khô hoặc lau khăn hơi ẩm. Không dùng chất tẩy, cồn, nước lau kính vì có thể làm mờ hoặc ố lớp keo bề mặt.
- Không ngâm hồ lô đá trong nước muối lâu ngày theo cách "tẩy uế": muối có thể đọng trong vết rạn, khi khô kết tinh lại làm rạn rộng thêm; với bột đá, muối và nước làm hỏng bề mặt.
- Tránh nắng trực tiếp lâu với thạch anh màu và bột đá.
- Cất riêng từng chiếc trong túi vải khi dọn nhà, chèn kỹ phần eo và nắp.
Nếu cần so mẫu đá với mẫu bột đá cùng dáng, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy rồi đối chiếu với những dấu hiệu ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Hồ lô hoàng long ngọc có phải là ngọc không?
Tên "hoàng long ngọc" là tên thương mại; về khoáng vật, phần lớn là thạch anh vi tinh thể (chalcedony) màu vàng, không phải jadeite hay nephrite. Đây vẫn là đá tự nhiên, độ cứng khoảng 6,5 đến 7, mài bóng đẹp. Chỉ cần gọi tên đúng để không nhầm khi so sánh giá.
Hồ lô bột đá có độc không?
Bột đá đã đóng rắn hoàn toàn thường không gây hại khi chỉ trưng bày và cầm nắm. Không nên cho trẻ nhỏ ngậm hay cắn, và nếu mới mua có mùi nhựa nồng thì để chỗ thoáng vài ngày. Không dùng hồ lô bột đá làm vật đựng đồ ăn, đồ uống.
Hồ lô thạch anh có vết rạn bên trong là hàng lỗi?
Không hẳn. Vết rạn, bông, bao thể bên trong là đặc điểm tự nhiên phổ biến của thạch anh và nhiều người còn dùng nó để phân biệt với thuỷ tinh. Chỉ cần tránh vết nứt chạm ra bề mặt, nhất là ở eo thắt, vì đó là chỗ dễ gãy.
Cân hồ lô đá để làm gì?
Cân giúp so tỉ trọng. Với cùng một cỡ, ngọc phỉ thuý nặng hơn thạch anh rõ, còn bột đá và nhựa nhẹ hơn cả hai. Bạn không cần tính chính xác; chỉ cần so với một món đã biết chất liệu, hoặc đối chiếu số gam người bán đã báo.
Có nên mua hồ lô đá ngọc lớn với giá rẻ?
Khối ngọc tự nhiên lớn, ít rạn là thứ hiếm và có giá. Một chiếc hồ lô "ngọc" rất lớn với giá thấp thường là bột đá, đá nhuộm hoặc đá màu phổ thông. Không sai nếu bạn mua để trang trí, miễn là người bán ghi đúng chất liệu.
Hồ lô đá rơi mẻ có dán lại được không?
Mẻ nhỏ ở nắp hay đáy có thể mài lại cho tròn mép ở cơ sở mài đá. Gãy ngang eo thì dán bằng keo epoxy trong suốt được, nhưng vết dán vẫn thấy và chỗ đó yếu; nên chuyển sang để bàn trên đế, không dùng để treo hay đeo nữa.