Hồ lô Bát Tiên: nhận tám vị tiên trên thân bầu và chọn bản chạm có thần

Hồ lô Bát Tiên là hồ lô (thường bằng đồng) chạm nổi tám nhân vật Bát Tiên trong truyện dân gian Trung Hoa, mỗi vị cầm một vật riêng để người xem nhận ra. Trong tám vị, Lý Thiết Quải là người mang hồ lô bên mình, nên hình bầu và tích Bát Tiên gắn với nhau rất tự nhiên. Món đồ được bày như vật trưng bày phòng khách, bàn tiếp khách, mang lời chúc thọ và sự an vui theo quan niệm phổ biến.

Người mua thường bối rối ở hai chỗ: không biết tám vị là ai, và không phân biệt được bản chạm có thần với bản đúc nhoè. Bài này giúp bạn nhận từng vị, đọc bố cục trên thân bầu, rồi đi vào các tiêu chí chọn: nét chạm, cỡ, chất liệu và chỗ bày.

Tám vị Bát Tiên và vật cầm tay để nhận ra

Tám vị được truyền tụng trong truyện kể và tranh tượng dân gian Trung Hoa, được cố định thành nhóm từ khoảng thời Nguyên – Minh. Trên hồ lô, người thợ không khắc tên; cách duy nhất để nhận là vật cầm và dáng người:

Truyện về từng vị có nhiều dị bản, và vật cầm đôi khi được thợ thay đổi chút ít cho hợp bố cục. Bảng trên là những đặc điểm phổ biến nhất trong tranh tượng, đủ để bạn đếm đủ tám vị khi xem một chiếc hồ lô.

Bát Tiên quá hải: cảnh hay được chạm nhất

Cảnh quen thuộc nhất trên hồ lô Bát Tiên là "Bát Tiên quá hải", tám tiên vượt biển. Theo truyện dân gian, tám vị trên đường đi dự hội không dùng thuyền mà mỗi người thả bảo vật của mình xuống nước làm phương tiện, thể hiện tài riêng. Câu "Bát Tiên quá hải, các hiển thần thông" được dùng như thành ngữ chỉ việc mỗi người một sở trường cùng đạt mục đích.

Trên thân hồ lô, cảnh này thường được thể hiện bằng các lớp sóng cuộn ở phần dưới bụng, tám nhân vật đứng hoặc ngồi trên bảo vật trôi giữa sóng, phía trên là mây. Thợ giỏi xếp tám người thành vòng quanh bụng bầu sao cho đứng ở góc nào cũng thấy ba bốn vị, không có chỗ trống hở.

Một bố cục khác là Bát Tiên chúc thọ: tám vị đứng chầu quanh hình ông Thọ hoặc chữ Thọ, hay được chọn làm quà mừng thọ. Cũng có hồ lô chia thành tám ô, mỗi ô một vị tiên đứng riêng trên nền mây; kiểu này dễ đọc nhưng ít không khí chuyển động hơn kiểu vượt biển.

Biết tên cảnh giúp bạn mô tả đúng khi hỏi người bán, và khi tặng, giải thích được món quà nói gì. Với quà mừng thọ, cảnh chúc thọ rõ ý hơn; với quà khai trương hay tặng đối tác, cảnh vượt biển với ý "mỗi người một tài, cùng tới bờ" được nhiều người chọn.

Đọc bố cục hai tầng trên thân bầu

Hồ lô có hai bầu: bầu trên nhỏ, bầu dưới lớn, nối với nhau bằng eo thắt. Người thợ tận dụng cấu trúc này để chia không gian. Bầu dưới, vì rộng, thường dành cho tám vị tiên và cảnh sóng nước. Bầu trên nhỏ hơn hay chạm mây, hạc bay, dơi, hoặc chữ Phúc, chữ Thọ. Eo thắt có khi được quấn dải lụa chạm nổi hoặc dây bầu có lá.

Nắp và chóp là chỗ thợ hay thêm chi tiết nhỏ: một búp sen, một chiếc lá bầu, có khi là núm tròn đơn giản. Đáy thường để trơn hoặc chạm hoa văn sóng, có bản gắn đế gỗ rời.

Một chiếc hồ lô có bố cục tốt nhìn từ mặt chính sẽ thấy rõ hai hoặc ba vị tiên quan trọng ở chính giữa, thường là Lý Thiết Quải vì gắn với hồ lô, hoặc Hà Tiên Cô vì là nhân vật nữ duy nhất dễ nhận. Các vị còn lại xếp lùi dần về hai bên và mặt sau. Bố cục kém thì tám nhân vật cách đều như đóng dấu, không có điểm nhấn.

Khi chọn, nên xoay hồ lô một vòng chậm, đếm đủ tám vị, xem có vị nào bị đường khuôn cắt ngang mặt hay thân không. Đường ráp khuôn đi qua giữa một nhân vật là dấu của khuôn đúc hai mảnh làm ẩu.

Đúc khuôn, đúc rồi chạm sửa, chạm tay: phân biệt thế nào

Đúc khuôn nguyên bản. Rót đồng vào khuôn, phá khuôn, đánh bóng sơ rồi bán. Chi tiết phụ thuộc hoàn toàn vào khuôn: khuôn tốt thì sắc, khuôn đã dùng nhiều lần thì mặt nhân vật mờ như bị mòn. Các chiếc cùng mẫu giống hệt nhau, đến từng nếp áo.

Đúc rồi chạm sửa. Đây là cách phổ biến ở hàng tốt: đúc lấy hình khối, sau đó thợ dùng đục nhỏ chạm lại mắt, tóc, nếp áo, ngón tay, đánh nền cho nhân vật nổi lên. Mỗi chiếc có khác biệt nhỏ, gương mặt có biểu cảm. Nhìn kỹ thấy vết đục li ti ở nền sóng và quanh viền nhân vật.

Chạm tay trên phôi. Hiếm hơn và tốn công nhất: thợ chạm hoặc gò nổi trực tiếp trên phôi đồng. Hai mặt hồ lô không đối xứng tuyệt đối, mỗi vị tiên có dáng riêng. Loại này thường được bán kèm tên thợ hay xưởng, và người bán sẵn sàng cho xem cận cảnh.

Dấu hiệu chung của bản đẹp. Mắt nhân vật có lòng con ngươi, ngón tay tách rời, vật cầm nhận ra ngay không cần đoán, nếp áo có độ sâu khác nhau. Bản kém thì mặt chỉ là một mảng lồi, tay dính vào thân, quạt và giỏ hoa trông như nhau.

Đừng chỉ dựa vào chữ "chạm tay". Đây là chữ hay bị dùng rộng rãi. Xin ảnh cận mặt ba bốn vị tiên dưới ánh sáng nghiêng, đối chiếu với ảnh của chiếc khác cùng mẫu. Giống y hệt nhau là đúc.

Chọn cỡ hồ lô Bát Tiên theo chỗ bày

Hồ lô Bát Tiên là món cần đủ lớn để nhìn rõ nhân vật; quá nhỏ thì tám vị tiên chỉ còn là những chấm lồi. Gợi ý theo kinh nghiệm bày biện:

Chiều cao ở đây tính cả nắp. Hồ lô cỡ dưới mười lăm phân mang hình Bát Tiên thường là hàng đúc chi tiết đơn giản; nếu bạn muốn thấy rõ gương mặt từng vị, nên chọn từ cỡ vừa trở lên. Hồ lô đồng đúc cỡ ba bốn mươi phân có thể nặng vài ký, kệ kính mỏng không phải chỗ hợp.

Chất liệu, màu và cách giữ hồ lô Bát Tiên

Phần lớn hồ lô Bát Tiên làm bằng đồng vàng vì đồng vàng cứng, giữ nét chạm sắc. Có bản đồng đỏ màu ấm hơn, bản đồng hun giả cổ cho chi tiết nổi bật vì chỗ lõm tối, chỗ nhô sáng. Một số bản mạ vàng hoặc mạ bạc toàn thân, nhìn lộng lẫy nhưng lớp mạ làm chi tiết bớt chiều sâu và dễ trầy ở chỗ nhô.

Ngoài đồng, có hồ lô Bát Tiên bằng bột đá đúc sơn màu, bằng gỗ chạm, hoặc gốm vẽ tám vị tiên bằng men. Bản gỗ chạm có không khí riêng, hợp nhà nhiều đồ gỗ; bản gốm vẽ thì hình ảnh là tranh vẽ chứ không phải chạm nổi, cách nhận nhân vật vẫn như bảng ở trên.

Hồ lô Bát Tiên nhiều kẽ chạm nên bụi đọng nhanh hơn hồ lô trơn. Dùng cọ lông mềm, như cọ trang điểm cũ, quét dọc theo nếp chạm mỗi tuần hoặc vài tuần một lần. Không xịt nước trực tiếp; nước đọng trong kẽ sâu và trong lòng hồ lô rỗng là nguồn gốc của vệt xanh, vệt trắng sau này.

Với bản hun giả cổ, đánh bóng sẽ làm mất độ tương phản giữa nền tối và hình sáng. Chỉ lau bụi và thỉnh thoảng phủ sáp mỏng. Với bản đồng sáng, có thể đánh bóng nhẹ phần nhô bằng kem chuyên dụng, cẩn thận không để kem đọng trong kẽ.

Tặng và bày hồ lô Bát Tiên cho chỉn chu

Vì đây là món mang nhiều nhân vật và tích truyện, cách bày và cách tặng cũng cần một chút để ý:

• Bày mặt có Lý Thiết Quải hoặc nhóm nhân vật chính quay ra ngoài, nơi người ngồi trong phòng nhìn thấy.
• Đặt trên đế gỗ hoặc khăn lót để không trầy mặt kệ và để món đồ có "chỗ đứng" riêng.
• Để khoảng trống xung quanh, không đặt sát những món đồ cao khác che mất tầm nhìn vào thân bầu.
• Khi tặng, viết kèm vài dòng giải thích Bát Tiên là ai và cảnh trên hồ lô là cảnh gì; người nhận sẽ quý món đồ hơn khi hiểu nó.
• Với quà mừng thọ, chọn cảnh Bát Tiên chúc thọ hoặc hồ lô có chữ Thọ ở bầu trên.
• Tránh giới thiệu món quà như vật "giúp sống lâu" hay "giữ của"; nói là lời chúc thọ, chúc an vui theo quan niệm dân gian là đủ và nhã hơn.

Nếu cần xem nhiều mẫu cạnh nhau để so nét chạm, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, rồi đối chiếu với các tiêu chí ở phần trên.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao Lý Thiết Quải lại mang hồ lô?

Theo truyện dân gian, Lý Thiết Quải là vị tiên mang bầu thuốc để cứu người, nên hình ông thường đi kèm hồ lô và cây gậy sắt. Hình tượng này góp phần làm hồ lô gắn với ý chúc sức khoẻ trong văn hoá Á Đông. Đây là tích truyện, không phải bằng chứng về công dụng chữa bệnh của món đồ.

Hồ lô Bát Tiên có phải vật phẩm tôn giáo không?

Bát Tiên là nhân vật trong truyện kể dân gian và tín ngưỡng Đạo giáo Trung Hoa, nhưng hồ lô Bát Tiên bán phổ biến ngày nay chủ yếu được dùng như vật trang trí mang lời chúc. Nếu gia đình bạn có nếp thờ riêng, nên hỏi người lớn trong nhà trước khi đặt lên bàn thờ.

Hồ lô Bát Tiên đặt ở đâu trong nhà là hợp?

Theo cách bày phổ biến, phòng khách, bàn tiếp khách hay tủ trưng bày là chỗ hợp vì đây là món để nhìn ngắm và kể chuyện. Về mặt thực tế, nên đặt nơi chắc chắn, có ánh sáng chiếu nghiêng để nét chạm nổi lên, tránh chỗ ẩm và chỗ trẻ nhỏ với tới.

Làm sao biết hồ lô Bát Tiên đủ tám vị?

Xoay hồ lô một vòng và đếm theo vật cầm: hồ lô với gậy, quạt, kiếm, ống trúc, hoa sen, giỏ hoa, ống sáo, cặp phách. Một số bản cỡ nhỏ lược bớt hoặc gộp nhân vật; nếu người bán quảng cáo là Bát Tiên mà đếm không đủ, nên hỏi lại.

Hồ lô Bát Tiên mạ vàng có bền không?

Lớp mạ vàng đẹp lúc mới nhưng mỏng, dễ mòn ở những chỗ nhô như mặt nhân vật, mép sóng, nắp, nhất là nếu hay lau bằng khăn thô. Muốn bền, chỉ phủi bụi bằng cọ mềm, không dùng kem đánh đồng hay chất tẩy lên bề mặt mạ.

Có nên mua hồ lô Bát Tiên cỡ nhỏ để bàn làm việc?

Được, nhưng chấp nhận chi tiết đơn giản hơn. Cỡ quá nhỏ thì tám nhân vật khó nhận, món đồ trông như hồ lô trơn có hoa văn lồi. Nếu bàn đủ chỗ, chọn cỡ khoảng mười lăm đến hai mươi phân có đế sẽ thấy rõ hình hơn.