Hồ lô đồng bán trên thị trường thường thuộc ba nhóm: đồng vàng (đồng thau, hợp kim đồng – kẽm), đồng đỏ (đồng gần như nguyên chất) và hồ lô làm từ kim loại rẻ hơn rồi mạ một lớp màu đồng bên ngoài. Ba nhóm trông gần giống nhau khi còn mới, nhưng khác hẳn nhau sau vài năm: đồng thật lên màu trầm, càng lau càng có nước; hàng mạ thì bong lớp ngoài, lộ màu xám trắng.
Bài này dành cho người đang đứng trước một chiếc hồ lô đồng và muốn biết mình sắp mua gì, sẽ phải giữ nó ra sao. Phần ý nghĩa chung của hồ lô đã có ở bài tổng quan; ở đây chỉ bàn chuyện kim loại: màu, độ nặng, cách đúc, vì sao đồng xỉn, khi nào nên đánh bóng và khi nào nên để yên cho đồng tự lên màu cũ.
Đồng vàng, đồng đỏ, đồng mạ: khác nhau ở đâu
Gọi chung là "hồ lô đồng" nhưng thành phần quyết định màu sắc, độ bền và cách chăm sóc. Bảng dưới gom những điểm người mua nhìn và cầm được:
| Loại | Màu khi mới | Cầm tay | Sau vài năm | Điểm cần hỏi |
|---|---|---|---|---|
| Đồng vàng (đồng thau) | Vàng sáng, hơi ngả xanh lục nếu nhiều kẽm | Nặng, chắc | Xỉn sang vàng sẫm, nâu | Đúc đặc hay rỗng, có phủ sơn bóng không |
| Đồng đỏ | Hồng cam, ánh kim | Nặng, mềm hơn đồng vàng một chút | Sẫm sang nâu đỏ, có thể lên mảng xanh nơi ẩm | Tỉ lệ đồng, có pha thiếc thành đồng thanh không |
| Đồng hun, giả cổ | Nâu đen, chỗ nhô sáng lên | Nặng | Ít đổi màu vì đã làm cũ sẵn | Lớp hun bằng hoá chất hay nhiệt, có phủ sáp không |
| Hợp kim mạ màu đồng | Rất đều màu, bóng như gương | Nhẹ hơn rõ | Bong mạ ở chỗ hay chạm, lộ xám | Lõi là kẽm, nhôm hay sắt |
| Bột đá, nhựa sơn nhũ đồng | Màu đồng phẳng, thiếu chiều sâu | Nhẹ, gõ tiếng đục | Phai nhũ, trầy lộ màu trắng | Người bán có ghi rõ chất liệu không |
Không loại nào "xấu" nếu được gọi đúng tên và bán đúng giá. Hồ lô bột đá sơn nhũ vẫn là một món trang trí nhẹ, dễ treo. Chỉ có vấn đề khi món mạ hay món bột đá được giới thiệu là "đồng nguyên chất đúc đặc".
Đúc đặc, đúc rỗng và gò: ba cách làm hồ lô đồng
Phần lớn hồ lô đồng được đúc. Ở các làng nghề đúc đồng phía Bắc, thợ làm khuôn cát hoặc khuôn sáp, rót đồng nóng chảy vào, để nguội, phá khuôn rồi mới đến công đoạn nguội: dũa bavia, chạm sửa chi tiết, đánh bóng, hun màu. Hồ lô đúc đặc nặng tay, đứng vững, thường gặp ở cỡ nhỏ và vừa vì cỡ lớn mà đặc thì quá nặng và tốn đồng.
Hồ lô cỡ từ khoảng hai mươi phân trở lên thường đúc rỗng lòng, thành dày vài milimét. Cách nhận biết: lật đáy xem có lỗ hoặc nắp đáy không, gõ nhẹ bằng móng tay nghe tiếng vang ngân thay vì tiếng chắc đặc. Đúc rỗng không phải hàng kém; đó là cách làm hợp lý để món đồ không nặng quá sức kệ. Điều cần biết chỉ là trọng lượng thật, để chọn kệ cho đúng.
Cách thứ ba là gò: dát đồng tấm, gò thành hai nửa rồi hàn ghép. Hồ lô gò nhẹ, thành mỏng, hay có đường nối chạy dọc thân hoặc quanh eo. Loại này dễ móp nếu rơi. Hồ lô có nắp mở được thường là đúc rỗng hoặc gò; hồ lô đúc đặc thì nắp chỉ là chi tiết liền khối, không mở ra.
Khi hỏi người bán, ba câu đủ dùng: đúc hay gò, đặc hay rỗng, nặng bao nhiêu gam. Người bán có hàng thật thường trả lời được ngay cả ba, kèm ảnh món đồ đặt trên cân.
Nhận biết đồng thật khi mua tại chỗ
Cân tay và so cỡ. Đồng có khối lượng riêng khoảng 8,4 đến 8,9 gam mỗi centimét khối, nặng hơn kẽm (khoảng 7,1) và nặng gấp ba nhôm (khoảng 2,7). Hai chiếc hồ lô cùng cỡ đặt lên hai tay, chiếc nhẹ hẫng gần như chắc chắn không phải đồng đặc. Bột đá còn nhẹ hơn nữa.
Nam châm. Đồng vàng và đồng đỏ không bị nam châm hút. Nam châm bám chặt nghĩa là lõi có sắt; loại này lâu ngày gỉ từ trong ra, đẩy bong lớp mạ. Nam châm không hút thì chưa đủ chứng minh là đồng, vì kẽm và nhôm cũng không bị hút, nhưng loại được một khả năng.
Chỗ khuất dưới đáy. Nếu được phép, nhìn kỹ đáy hoặc mép trong miệng hồ lô. Đồng thật dù bị hun đen bên ngoài, chỗ mài hay chỗ trầy vẫn ánh vàng hoặc hồng. Hàng mạ lộ màu xám bạc ở chỗ trầy.
Độ đều màu. Đồng đúc thủ công có độ loang nhẹ giữa chỗ lõm và chỗ nhô sau khi đánh bóng. Màu tuyệt đối đều, bóng như gương ở mọi chỗ kể cả kẽ chạm sâu thường là dấu hiệu của lớp mạ điện hoặc lớp sơn.
Mùi tay. Cầm đồng thật một lúc, tay hơi có mùi kim loại; đó là phản ứng của mồ hôi với đồng. Hồ lô phủ sơn bóng kín thì không có mùi này, không có nghĩa là giả, chỉ là đã có lớp phủ.
Vì sao hồ lô đồng xỉn, và đốm xanh có đáng lo không
Đồng để ngoài không khí sẽ phản ứng dần với oxy, hơi ẩm và các hợp chất lưu huỳnh trong không khí, tạo lớp oxit và sunfua mỏng làm bề mặt sẫm lại. Đó là quá trình tự nhiên, không phải đồng "hỏng". Ở nhà gần bếp, gần đường đông xe hay vùng ven biển, đồng xỉn nhanh hơn. Mồ hôi tay cũng làm nhanh: chỗ hay cầm nắm thường sẫm hoặc lên vệt trước.
Đốm xanh lục là chuyện khác một chút. Khi đồng gặp ẩm kéo dài, nhất là có muối hoặc axit (mồ hôi, hơi nước mắm trong bếp, gió biển), bề mặt có thể lên lớp gỉ xanh. Lớp gỉ mỏng, khô, bám đều trên tượng đồng cổ được nhiều người quý như dấu thời gian. Nhưng đốm xanh nhạt, xốp, bột, lan nhanh ở chỗ ẩm thì nên xử lý sớm vì nó ăn sâu dần vào bề mặt.
Ở miền Bắc, mùa nồm là lúc hồ lô đồng dễ lên đốm nhất. Một chiếc hồ lô đặt trên kệ gỗ sát tường ngoài, nơi đọng hơi nước, có thể đổi màu rõ chỉ sau một mùa. Cách phòng đơn giản nhất là đặt hồ lô ở chỗ thoáng, cách tường vài phân, và lau khô sau những ngày nồm.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: nhiều người bỏ muối hạt hoặc gạo vào hồ lô đồng mở nắp theo tập quán. Muối hút ẩm và là thủ phạm làm gỉ xanh lòng trong rất nhanh. Nếu muốn giữ tập quán đó, nên đựng muối trong túi vải nhỏ hoặc lọ thuỷ tinh rồi mới đặt vào, và thay định kỳ.
Làm sạch và đánh bóng hồ lô đồng tại nhà
Trước khi làm, xem hồ lô có lớp sơn bóng phủ ngoài không: lớp phủ trong suốt, bề mặt hơi trơn như kính. Hồ lô có phủ chỉ cần lau, không đánh bóng, vì chất đánh bóng sẽ làm mờ và bong lớp phủ. Với hồ lô đồng trần:
- Phủi bụi bằng cọ lông mềm, đặc biệt ở kẽ chạm và quanh eo, nơi bụi đọng thành vệt tối.
- Lau bằng khăn ẩm có vài giọt nước rửa chén pha loãng, rồi lau lại bằng khăn sạch, lau khô ngay. Không ngâm hồ lô rỗng trong nước vì nước đọng bên trong khó khô.
- Nếu muốn sáng lại, dùng kem đánh đồng chuyên dụng, thoa mỏng bằng khăn cotton, xoa theo một chiều, thử trước ở chỗ khuất dưới đáy. Đeo găng tay và làm ở chỗ thoáng.
- Lau sạch hết kem, nhất là trong kẽ chạm; kem còn sót sẽ khô thành vệt trắng hoặc xanh.
- Muốn giữ màu lâu, phủ một lớp sáp vi tinh thể hoặc sáp ong mỏng, đánh nhẹ cho đều.
- Đốm gỉ xanh xốp: lau bằng tăm bông thấm chút giấm pha loãng, lau lại bằng nước sạch, lau khô ngay. Gỉ ăn sâu hay hồ lô có giá trị thì mang tới thợ đồng.
Các mẹo dân gian như chanh muối, tương cà, bột nở làm đồng sáng nhanh nhưng dễ để lại vệt loang, và muối còn sót sẽ là mầm gỉ mới. Với hồ lô hun giả cổ, đừng đánh bóng toàn bộ: lớp nâu đen là màu chủ ý của thợ, đánh đi là mất.
Nên giữ đồng sáng hay để đồng tự lên màu
Đây là câu hỏi thẩm mỹ hơn là đúng sai. Có người thích hồ lô đồng vàng luôn sáng bóng như mới, có người thích để đồng sẫm dần thành màu mật ong, nâu trầm, chỗ hay chạm tay thì sáng hơn, tạo chiều sâu. Theo quan niệm của nhiều gia đình, hồ lô đồng "lên nước" theo năm tháng là dấu của một món đồ được giữ lâu trong nhà.
Nếu chọn giữ sáng, nên mua hồ lô đã phủ sơn bóng trong (thường ghi là phủ sơn mài trong, phủ PU hoặc phủ nano). Lớp phủ giúp màu đứng được vài năm, chỉ cần lau bụi. Nhược điểm là khi lớp phủ trầy hay bong một mảng, chỗ đó sẽ xỉn khác màu phần còn lại, muốn đều lại phải tẩy lớp phủ đi làm lại.
Nếu chọn để tự nhiên, mua đồng trần và chỉ lau khô định kỳ. Màu sẽ chuyển chậm và đều nếu hồ lô ở nơi khô thoáng. Đồng đỏ chuyển màu đẹp hơn đồng vàng theo nhiều người chơi, vì nó sẫm sang nâu đỏ ấm, ít bị loang vàng – xanh.
Với hồ lô đặt bàn làm việc, nơi tay hay chạm, đồng trần sẽ có vệt sáng ở bụng và quanh nắp. Nếu thấy vệt đó không đẹp, chọn loại phủ. Nếu đặt kệ cao ít chạm, đồng trần là lựa chọn ít phải chăm nhất.
Hỏi gì khi mua hồ lô đồng online
Ảnh chụp đồng rất dễ đánh lừa: đèn studio làm mọi thứ ánh vàng như nhau. Trước khi đặt, nên hỏi đủ những điểm sau:
- Chất liệu cụ thể: đồng vàng, đồng đỏ, đồng hun, hay hợp kim mạ. Chữ "đồng cao cấp" chưa nói gì cả.
- Chiều cao tính từ đáy tới đỉnh nắp, đường kính chỗ bụng to nhất, và trọng lượng tính bằng gam.
- Đúc đặc hay đúc rỗng, nắp có mở được không.
- Có phủ lớp sơn bóng không; nếu có thì loại gì.
- Ảnh thật chụp ánh sáng tự nhiên, ảnh đáy, ảnh đặt cạnh vật quen thuộc như cốc nước hay bàn tay để hình dung cỡ.
- Đóng gói thế nào: hồ lô đồng nặng, va đập trong thùng có thể móp nắp hoặc làm trầy lớp phủ.
- Chính sách đổi nếu cân thực tế lệch xa con số người bán đã báo.
Nhận hàng, việc đầu tiên là đặt lên cân nhà bếp và so với con số đã hỏi. Đây là phép kiểm đơn giản mà rất khó gian lận. Nếu cần tham khảo, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy trước khi chốt.
Câu hỏi thường gặp
Hồ lô đồng đỏ có tốt hơn đồng vàng không?
Không có chuyện tốt hơn về mặt ý nghĩa; hai loại chỉ khác thành phần kim loại. Đồng đỏ màu hồng cam, mềm hơn, lên màu nâu đỏ ấm theo thời gian. Đồng vàng cứng hơn, chạm chi tiết sắc nét hơn, màu vàng sáng hợp nhà nội thất gỗ tối. Chọn theo màu bạn thích và không gian đặt.
Hồ lô đồng bị đen có phải đồng giả không?
Không. Đồng thật để lâu luôn sẫm màu do phản ứng với không khí và mồ hôi tay. Đồng giả hay hàng mạ thường không đen đều mà bong từng mảng, lộ màu xám trắng bên dưới. Muốn biết chắc, xem chỗ trầy hoặc chỗ mài dưới đáy.
Có nên dùng chanh và muối để đánh hồ lô đồng không?
Chanh muối làm đồng sáng nhanh nhờ axit, nhưng dễ để lại vệt loang, ăn vào kẽ chạm, và muối sót lại hút ẩm gây gỉ xanh. Với món đồ bày lâu năm, kem đánh đồng chuyên dụng an toàn hơn, sau đó lau sạch và lau khô kỹ.
Hồ lô đồng đặt gần bếp có sao không?
Về mặt kim loại, hơi dầu mỡ và hơi mặn trong bếp làm đồng xỉn và bám bẩn nhanh hơn, lớp phủ cũng mau ố. Nếu muốn đặt trong khu bếp, chọn hồ lô có phủ sơn bóng và đặt xa chỗ nấu, lau định kỳ bằng khăn ẩm có chút nước rửa chén.
Làm sao biết hồ lô đồng có phủ sơn bóng hay không?
Bề mặt có phủ trơn láng, sờ hơi giống kính, tay cầm lâu không có mùi kim loại. Nhìn nghiêng dưới đèn, lớp phủ đôi khi có vệt chảy nhẹ ở kẽ chạm hoặc quanh đáy. Hỏi người bán là cách nhanh nhất, vì điều này quyết định bạn có được đánh bóng hay không.
Hồ lô đồng có tự hết đốm xanh không?
Không. Đốm gỉ xanh nếu để ẩm sẽ lan rộng dần chứ không tự mất. Cần lau sạch, làm khô và chuyển hồ lô tới chỗ thoáng hơn. Đốm đã ăn sâu thành vết rỗ thì chỉ thợ đồng mới xử lý đẹp được.