Một cặp tỳ hưu Bắc Kinh thường gồm hai con cùng khuôn, cùng cỡ, cùng chất liệu, chỉ khác nhau ở một chi tiết để phân đôi: phổ biến nhất là con một sừng và con hai sừng, hoặc hai con quay đầu về hai phía đối xứng. Khi bày, nhiều gia đình đặt hai con cạnh nhau, cùng quay đầu về phía cửa hoặc phía ngoài, cách nhau một khoảng vừa phải cho cân.
Bày theo cặp là tập quán, không phải điều bắt buộc. Bài giải thích vì sao tỳ hưu hay được bán theo đôi, cách phân hai con theo các quy ước khác nhau, những điểm cần kiểm để chắc hai con đúng là một đôi, và cách bày cho đẹp trên từng loại mặt kệ, bàn, quầy.
Vì sao tỳ hưu Bắc Kinh hay được bán theo cặp
Trong mỹ thuật Á Đông, linh vật canh giữ thường được đặt theo đôi: đôi sư tử trước cổng, đôi nghê trước đình, đôi kỳ lân trước điện. Bố cục đối xứng tạo cảm giác trang trọng và cân bằng, và người ta mang thói quen ấy vào đồ bày trong nhà. Tỳ hưu Bắc Kinh, với dáng đứng oai như thú canh cửa, hợp với lối bày này hơn cả.
Quan niệm dân gian thêm một lớp nghĩa: một đôi gợi sự trọn vẹn, có âm có dương. Có lời truyền rằng "tỳ" là con đực, "hưu" là con cái, nên tên gọi vốn đã là một cặp. Cách tách chữ này phổ biến trong giới bán hàng, nhưng sách cổ không thống nhất, có nơi dùng hai chữ như một từ chỉ chung một loài thú. Bạn có thể kể như một cách hiểu dân gian.
Lý do thực tế cũng không ít. Dáng Bắc Kinh dài và có hướng đầu rõ, đặt một con lẻ ở giữa kệ dễ trông lệch một bên. Hai con đối xứng thì tự tạo khung cho khoảng giữa, nơi có thể đặt một bình hoa, một tượng khác hay để trống. Với kệ tivi, tủ trưng bày, quầy lễ tân, đôi tỳ hưu ở hai đầu là cách bày dễ đạt mà không cần nhiều hiểu biết về trang trí.
Phân biệt hai con trong một cặp
Một sừng và hai sừng. Quy ước hay gặp nhất: con một sừng và con hai sừng. Có nơi gọi con một sừng là thiên lộc, con hai sừng là tịch tà; có nơi gọi một sừng là đực, hai sừng là cái, nơi khác lại ngược lại. Không có quy ước nào chiếm ưu thế tuyệt đối, nên bạn chỉ cần biết hai con khác nhau ở sừng là đã thành đôi.
Hướng quay đầu. Với mẫu quay đầu nhìn lại hoặc nghiêng đầu, hai con được đúc từ hai khuôn đối xứng như ảnh trong gương: một con quay trái, một con quay phải. Khi bày, hai đầu cùng quay vào trong hoặc cùng quay ra ngoài, tạo bố cục cân.
Chân nhấc. Mẫu bước có một chân trước nhấc lên. Trong một cặp, con này nhấc chân trái, con kia nhấc chân phải. Đặt cạnh nhau, hai chân nhấc nằm ở hai phía ngoài hoặc hai phía trong tuỳ cách bày.
Chi tiết gắn thêm. Một số xưởng phân đôi bằng vật kèm: một con ngậm tiền, một con ngậm châu; một con đứng trên đồng xu, một con đứng trên nguyên bảo. Cách này ít phổ biến hơn và đôi khi chỉ là trang trí.
Không có khác biệt nào. Hàng giá mềm đôi khi chỉ là hai con giống hệt nhau từ một khuôn. Bày vẫn được, nhưng khó tạo đối xứng gương nếu mẫu có đầu nghiêng. Nếu bạn muốn đúng nghĩa một đôi theo tập quán, hãy hỏi trước khi mua.
Kiểm hai con có đúng là một đôi không
Hàng bán lẻ từng con đôi khi bị ghép nhầm hai con từ hai lô khác nhau. Trước khi nhận, bạn kiểm theo thứ tự:
- Đặt hai con cạnh nhau trên một mặt phẳng, nhìn ngang. Chiều cao từ đế lên đỉnh đầu và chiều dài từ mũi tới chót đuôi phải bằng nhau bằng mắt thường.
- So màu dưới cùng một nguồn sáng. Hàng đồng khác mẻ đúc có thể lệch tông vàng; bột đá khác mẻ sơn có thể lệch độ nhũ. Lệch nhẹ khó tránh, lệch rõ thì nên đổi.
- So chi tiết khuôn: số lọn đuôi, kiểu bờm, kiểu vảy, kiểu móng phải giống nhau, chỉ khác ở chi tiết phân đôi.
- Đặt hai con quay đầu như khi bày thật, xem có đối xứng không. Với mẫu nghiêng đầu, hai con phải là hai bản gương của nhau, không phải hai con cùng nghiêng một phía.
- Nhấc từng con lên tay, cảm trọng lượng. Hai con cùng chất liệu, cùng cỡ thì nặng gần như nhau; chênh lệch nhiều có thể là khác lõi, một con đặc một con rỗng.
- Lật đế xem dấu hoàn thiện: lớp nỉ, lỗ rót, vết mài phải tương tự nhau.
Nếu mua online, xin người bán chụp hai con đặt cạnh nhau ở góc ngang và góc chính diện, không phải hai ảnh riêng lẻ. Ảnh chung là cách nhanh nhất để thấy lệch cỡ, lệch màu.
Cách bày một cặp trên kệ, bàn và quầy
Theo tập quán phổ biến, hai con được bày cạnh nhau, đầu cùng hướng ra phía cửa chính hoặc phía ngoài, mông quay vào trong nhà. Trên một mặt kệ dài, bạn đặt hai con ở hai đầu, cách mép kệ một khoảng bằng chừng nửa chiều dài thân để không chìa ra ngoài và có chỗ thở. Phần giữa để trống hoặc đặt một món thấp hơn để hai con làm khung.
Trên bàn làm việc, nhiều người chỉ bày một cặp mini đặt sát nhau ở một góc bàn, đầu quay ra phía cửa phòng. Cách này gọn và không chiếm chỗ làm việc. Nếu bàn đặt quay lưng ra cửa, người ta thường xoay tượng theo hướng cửa chứ không theo hướng ngồi, nhưng đó là quan niệm, bạn có thể ưu tiên chỗ không vướng tay.
Ở quầy lễ tân hoặc quầy thu ngân, đôi tỳ hưu Bắc Kinh cỡ vừa thường đặt hai bên mặt quầy, quay ra phía khách bước vào. Cần chú ý khoảng cách với mép quầy, vì khách hay tì tay, để túi xách lên quầy; sừng và đuôi nhô ra dễ bị quệt. Đặt lùi vào trong và chọn chất liệu chịu va như đồng là lựa chọn an toàn.
Với hai con một sừng và hai sừng, có nơi quy ước con này bên trái, con kia bên phải, có nơi không quan tâm. Nếu gia đình bạn có nếp riêng thì theo nếp đó; nếu không, chỉ cần hai con cân nhau về thị giác là được.
Một con hay một cặp: chọn theo chỗ bày
Không phải chỗ nào cũng cần một cặp. Một con tỳ hưu Bắc Kinh lẻ vẫn bày đẹp nếu được đặt đúng vai trò: là điểm nhấn ở một góc kệ không đối xứng, trên bàn làm việc nhỏ, trên một chiếc kệ treo tường hẹp. Nhiều người cũng chỉ mua một con cỡ lớn bằng đồng thay vì hai con cỡ vừa, vì một khối lớn có sức nặng thị giác hơn.
Ngược lại, chỗ bày có trục đối xứng rõ, như hai bên kệ tivi, hai đầu tủ trưng bày, hai bên lối vào văn phòng, thì một cặp hợp hơn. Đặt một con lẻ ở đó dễ khiến người nhìn cảm giác thiếu một bên.
Về chi phí, một cặp đương nhiên tốn gấp đôi, cộng thêm việc khó tìm hai con đẹp đồng đều ở hàng đá tự nhiên. Với đá, mỗi khối có vân riêng nên hai con không bao giờ giống hệt; người bán cẩn thận sẽ chọn hai khối vân gần nhau. Nếu ngân sách hạn chế, một con chất lượng tốt thường đáng hơn hai con làm vội.
Còn một lựa chọn nữa: mua một con trước, sau này mua thêm con thứ hai cùng mẫu khi có điều kiện. Cách này chỉ ổn với hàng đồng của xưởng giữ khuôn lâu; với bột đá hay đá, lô sau rất có thể khác màu, khác vân, khó ghép thành đôi.
Bày cặp tỳ hưu cùng những món khác
Ít khi đôi tỳ hưu đứng một mình trên kệ. Thường nó đi cùng bình hoa, đèn, sách, ảnh gia đình, đôi khi cả những vật phẩm khác như thiềm thừ, hồ lô, cây đá. Nguyên tắc chung của người bày là để đôi tỳ hưu làm khung hai bên, món cao nhất hoặc nổi nhất đặt ở giữa, các món nhỏ lùi ra sau hoặc xuống ngăn dưới.
Tránh bày quá nhiều linh vật trên cùng một mặt kệ. Hai con tỳ hưu Bắc Kinh với đuôi vươn, sừng dài đã có đường nét mạnh; thêm một con rồng, một đôi kỳ lân, một con thiềm thừ bên cạnh sẽ thành một đám rối mắt, mỗi món mất đi vẻ riêng. Nếu nhà có nhiều linh vật, chia ra các khu, mỗi khu một nhân vật chính.
Một số người hỏi có nên bày tỳ hưu gần bàn thờ hay tượng thờ. Theo nếp của nhiều gia đình, đồ trang trí được giữ tách khỏi khu thờ để khu thờ giữ sự trang nghiêm; tỳ hưu là vật bày, không phải đồ thờ. Đây là chuyện nếp nhà, bạn hỏi người lớn trong gia đình nếu chưa rõ.
Khi một con trong cặp bị vỡ, mất
Tai nạn xảy ra: con mèo nhảy lên kệ, chuyển nhà làm rơi, một con bị mượn đi trưng bày rồi thất lạc. Theo tập quán, không có quy định phải bỏ cả đôi hay làm lễ gì; nhiều gia đình chỉ đơn giản tìm mua một con thay thế, hoặc chuyển con còn lại sang chỗ bày lẻ.
Tìm con thay thế khó nhất ở chỗ khớp khuôn. Bạn mang con còn lại hoặc ảnh chụp nhiều góc của nó đến người bán, ghi rõ số đo, màu, chi tiết đuôi và bờm. Hàng đồng của cùng một xưởng có thể khớp gần như hoàn toàn; hàng bột đá và đá tự nhiên khó hơn. Nếu không tìm được con khớp, bạn có thể bày con còn lại như một con lẻ, hoặc mua một cặp mới và giữ con cũ ở chỗ khác.
Với mảnh vỡ của con hỏng, nhiều người gói lại cẩn thận rồi bỏ đi như đồ gốm sứ thông thường, có gia đình đem chôn dưới gốc cây cho yên lòng. Cả hai cách đều được, tuỳ niềm tin. Điều cần tránh là để mảnh sắc trong thùng rác không gói, gây đứt tay cho người thu gom. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để tìm con có số đo gần nhất với con còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Bày một con tỳ hưu Bắc Kinh lẻ có sao không?
Không sao. Bày theo cặp là tập quán vì lý do đối xứng và quan niệm âm dương, không phải quy định. Một con lẻ đặt đúng chỗ, như góc kệ hay bàn làm việc nhỏ, vẫn hợp lý và đẹp mắt.
Con một sừng là đực hay cái?
Tuỳ nơi. Có quy ước gọi con một sừng là đực, có quy ước ngược lại, và có nơi dùng tên thiên lộc, tịch tà thay cho đực cái. Không có đáp án chung, nên bạn chỉ cần hai con khác nhau ở sừng là đủ thành đôi.
Hai con nên đặt cách nhau bao xa?
Không có số chuẩn. Kinh nghiệm bày biện là để hai con cân với mặt kệ: ở hai đầu một kệ dài, hoặc sát nhau trên bàn nhỏ. Quan trọng là không chìa ra mép và không bị đồ khác che khuất.
Có thể ghép hai con khác chất liệu thành một cặp không?
Có thể, nhưng khó cân vì màu, độ bóng và khối khác nhau. Nếu muốn ghép, chọn hai con cùng mẫu, cùng cỡ để bù cho khác biệt chất liệu. Đa số người bày chọn cùng chất liệu cho đồng đều.
Mua lẻ từng con có rẻ hơn mua cả cặp không?
Tuỳ người bán; nhiều nơi tính giá cặp bằng hai lần giá lẻ. Điểm quan trọng hơn giá là khi mua cả cặp, người bán đã chọn hai con khớp nhau. Mua lẻ rồi ghép có thể lệch màu, lệch cỡ.