Tỳ hưu Bắc Kinh là tên mà người bán vật phẩm ở Việt Nam dùng để gọi một kiểu tạo hình tỳ hưu: thân thon và dài, bốn chân cao, ngực ưỡn, đầu ngẩng, sừng vuốt về phía sau, đuôi dài xoắn lại rồi vắt ngược lên lưng. Đây là tên gọi theo dáng, không theo chất liệu hay nơi làm ra. Một con tỳ hưu Bắc Kinh có thể bằng đồng, bột đá, đá tự nhiên hoặc resin, và phần lớn hàng đang bán không được làm ở Bắc Kinh.
Kiểu dáng hay được đặt cạnh để so là tỳ hưu Hồng Kông (có nơi gọi kiểu Quảng Đông): mình tròn, đầu to, bụng đầy, nằm hoặc ngồi, nét mặt hiền. Bài này đi qua từng đặc điểm để bạn nhìn một tấm ảnh hay một món trên kệ là nhận ra, kèm những điều cái tên không nói lên và những hiểu lầm người mua hay mắc.
Tên gọi "Bắc Kinh" nói về dáng, không nói về xuất xứ
Trong mỹ thuật Trung Hoa, tỳ hưu không có một hình mẫu duy nhất. Mỗi thời, mỗi vùng, mỗi xưởng tạc theo một lối riêng. Khi hàng vật phẩm bày bán rộng rãi, người buôn cần một cách gọi ngắn để khách phân biệt hai lối tạo hình hay gặp nhất, và hai chữ "Bắc Kinh" với "Hồng Kông" được dùng như nhãn phong cách. Nhãn này tiện, nhưng không phải thuật ngữ của giới nghiên cứu mỹ thuật, cũng không có văn bản nào quy định con nào được gọi là tỳ hưu Bắc Kinh.
Vì vậy bạn nên hiểu "Bắc Kinh" gần với "kiểu phương Bắc": dáng khoẻ, cơ bắp, chân cao, gợi hình con thú đang canh giữ. Món hàng mang tên này có thể được đúc ở một xưởng đồng phía nam Trung Quốc, đổ khuôn bột đá ở Việt Nam, hay tạc đá ở một làng nghề nào đó. Người bán có uy tín sẽ ghi rõ nơi sản xuất ở một dòng riêng, tách khỏi tên kiểu dáng.
Hiểu như vậy giúp bạn tránh hai cái bẫy. Bẫy thứ nhất là nghĩ "Bắc Kinh" đồng nghĩa với hàng chính gốc, hàng cao cấp hơn. Bẫy thứ hai là cãi nhau với người bán vì con mình mua "không giống ảnh trên mạng": các xưởng diễn giải dáng Bắc Kinh mỗi nơi một chút, có con thân dài hẳn, có con chỉ thon hơn kiểu Hồng Kông một ít. Điều đáng hỏi không phải "có đúng Bắc Kinh không" mà là "dáng này, chất liệu này, độ hoàn thiện này có đúng như mô tả không".
Năm đặc điểm để nhận ra tỳ hưu Bắc Kinh
Thân thon, dài theo chiều ngang. Nhìn ngang, chiều dài thân rõ ràng lớn hơn chiều cao, phần eo thắt lại sau ngực rồi nở ra ở hông. Cơ vai và cơ đùi thường được tạc nổi thành từng khối, khác hẳn kiểu Hồng Kông có thân tròn như quả bí. Nếu đặt tay lên lưng, bạn cảm được đường sống lưng chạy dài chứ không phải một mặt cong tròn.
Chân cao, tư thế đứng hoặc bước. Bốn chân dựng thẳng, bụng nhấc khỏi mặt đế, đôi khi một chân trước hơi đưa lên như đang bước. Khoảng hở dưới bụng là dấu hiệu dễ thấy nhất khi xem ảnh. Kiểu nằm sát đế hiếm khi được gọi là Bắc Kinh, dù vẫn có xưởng làm biến thể ngồi.
Đầu ngẩng, miệng mở, nét mặt dữ. Đầu nhỏ so với thân, cổ vươn lên, mắt lồi, mày nhíu, miệng há rộng để lộ răng nanh. Một số mẫu ngậm đồng tiền hoặc hạt châu. Gương mặt này cố ý tạo vẻ oai, đối lập với gương mặt tròn, mắt híp, gần như cười của tỳ hưu Hồng Kông.
Sừng dài, vuốt ra sau. Sừng mọc từ đỉnh đầu, dài và cong ngược về phía lưng, có con một sừng, có con hai sừng. Vì sừng dài và mảnh, đây cũng là chỗ dễ gãy nhất trên các món bằng đá hay bột đá.
Đuôi xoắn vắt ngược lên lưng. Đuôi dài, chia nhiều lọn xoắn như ngọn lửa, uốn từ mông vắt ngược lên hông hoặc lưng. Đây là chi tiết người bán hay chỉ vào khi giới thiệu. Kiểu Hồng Kông cũng có đuôi xoắn nhưng thường ngắn, cuộn sát mông và không vươn lên cao.
Những tư thế thường gặp trong dòng Bắc Kinh
Cùng một kiểu dáng, các xưởng biến hoá ra nhiều tư thế. Biết tên từng tư thế giúp bạn tìm đúng mẫu và hỏi người bán cho rõ:
- Đứng bốn chân, đầu nhìn thẳng: tư thế cơ bản, cân đối, dễ bày theo cặp đối xứng.
- Bước một chân trước: một chân trước nhấc lên hoặc đặt trên đồng tiền, nguyên bảo, quả cầu; tạo cảm giác chuyển động.
- Quay đầu nhìn lại: đầu ngoảnh sang một bên hoặc ra sau; thường làm theo cặp, mỗi con quay một phía để khi bày thì hai đầu hướng vào nhau hoặc cùng hướng ra ngoài.
- Đứng trên đế tiền: chân đặt trên một lớp đồng xu, thỏi nguyên bảo hay tảng đá giả; đế này làm tượng vững hơn và che bớt phần chân mảnh.
- Có cánh xếp sát sườn: đôi cánh nhỏ dạng vảy hoặc lông vũ ép vào hai bên sườn, gợi lại hình thú có cánh trong điêu khắc cổ.
- Ngậm tiền, ngậm châu: miệng giữ một đồng tiền hoặc hạt tròn; chi tiết trang trí theo quan niệm "ngậm của", không làm thay đổi kiểu dáng.
Khi tìm mua, cụm từ mô tả tư thế cụ thể như "tỳ hưu Bắc Kinh quay đầu" hay "đứng trên tiền" cho kết quả sát hơn chữ "Bắc Kinh" trần, vì nhiều cửa hàng dùng chữ này cho cả những mẫu chỉ hơi thon.
Vì sao nhiều người chọn dáng Bắc Kinh để bày
Lý do đầu tiên là thẩm mỹ. Dáng đứng, chân cao, đuôi vươn tạo một đường viền rõ khi đặt trên kệ hay bàn, nhìn từ xa vẫn nhận ra hình con thú. Trong phòng khách có trần cao, phòng giám đốc nhiều đồ gỗ tối màu hay sảnh văn phòng, một con tỳ hưu dáng Bắc Kinh bằng đồng có độ "đứng" mà kiểu tròn khó có.
Lý do thứ hai đến từ quan niệm dân gian. Tỳ hưu được kể là linh vật canh giữ, nên nhiều gia đình thích vẻ oai, cảnh giác của dáng Bắc Kinh hơn vẻ bầu bĩnh. Cần nói cho rõ: đây là cảm nhận về biểu tượng, không có căn cứ nào cho thấy kiểu dáng này mang lại điều gì khác cho chủ nhà so với kiểu khác. Bạn chọn vì thích nhìn nó mỗi ngày là đủ.
Lý do thứ ba thực tế hơn: dáng Bắc Kinh cho phép làm cỡ to mà không nặng nề. Một con kiểu Hồng Kông cao 30 cm sẽ rất bè, chiếm nhiều mặt kệ. Con dáng Bắc Kinh cùng chiều cao thì dài nhưng hẹp, dễ đặt trên mặt tủ sâu vừa phải. Ngược lại, dáng này nhiều chi tiết nhô ra, nên với nhà có trẻ nhỏ chạy nhảy hay chỗ bày hẹp hay bị quệt tay, bạn cần tính thêm chuyện sừng và đuôi bị va gãy.
Những hiểu lầm hay gặp quanh cái tên
"Tỳ hưu Bắc Kinh là hàng xịn, kiểu Hồng Kông là hàng chợ." Không đúng. Chất lượng nằm ở vật liệu, độ sắc của nét đúc hay nét tạc, lớp hoàn thiện. Có tỳ hưu Bắc Kinh bột đá đổ khuôn qua loa, và có tỳ hưu Hồng Kông bằng đồng đúc rất kỹ.
"Bắc Kinh là con đực, Hồng Kông là con cái." Cũng không đúng. Chuyện đực cái theo quy ước của thợ thường dựa vào số sừng (một sừng hay hai sừng), còn kiểu dáng là chuyện khác. Một cặp tỳ hưu Bắc Kinh gồm cả hai con.
"Tỳ hưu Bắc Kinh phải bằng đồng." Đồng là chất liệu hay gặp vì giữ được chi tiết mảnh, nhưng bột đá, đá tự nhiên, resin đều có. Tên kiểu dáng không bảo đảm chất liệu; bạn vẫn phải hỏi riêng.
"Kiểu này hợp với người này, kiểu kia hợp với người kia." Một số nơi gán dáng Bắc Kinh cho người làm kinh doanh, dáng Hồng Kông cho gia đình. Đây là cách giới thiệu bán hàng, không có trong sách vở. Chọn theo chỗ bày và sở thích thì hợp lý hơn.
"Đuôi càng nhiều lọn xoắn càng tốt." Số lọn đuôi là lựa chọn tạo hình của xưởng. Đuôi nhiều lọn chỉ nói lên khuôn chi tiết hơn, và nếu nét lọn sắc, đều thì đó là dấu hiệu làm kỹ, không mang nghĩa gì thêm.
Nhận ra dáng Bắc Kinh qua ảnh khi mua online
Ảnh sản phẩm thường chụp chéo góc cho đẹp, dễ làm lẫn kiểu dáng. Bạn có thể tự kiểm theo thứ tự sau:
- Xin một ảnh chụp ngang, thẳng góc với thân. Ảnh này cho thấy tỷ lệ dài và cao, khoảng hở dưới bụng, đường lưng.
- So chiều dài thân với chiều cao từ đế lên đỉnh đầu. Dáng Bắc Kinh thường dài hơn rõ, thân hẹp; dáng tròn thì hai số gần nhau, thân bè.
- Nhìn mặt: mắt lồi, miệng há, răng nanh rõ là nét Bắc Kinh; mắt híp, má phúng phính là nét Hồng Kông.
- Nhìn đuôi: đuôi vươn cao lên lưng hay chỉ cuộn sát mông.
- Xin ảnh có vật so cỡ như bàn tay, cái thước, cốc trà, vì dáng thon nhìn ảnh dễ tưởng to hơn thực tế.
- Hỏi riêng chất liệu và nơi sản xuất, không suy ra từ tên kiểu dáng.
Nếu người bán chỉ có ảnh dựng bằng máy hoặc ảnh lấy từ nơi khác, hãy hỏi ảnh thật của đúng lô hàng. Với dáng nhiều chi tiết như Bắc Kinh, khác biệt giữa ảnh mẫu và hàng thật thường lộ ra ở mặt và đuôi.
Trước khi chọn: kiểu dáng có hợp chỗ bày không
Một con tỳ hưu Bắc Kinh đẹp nhất khi có khoảng trống quanh nó. Đuôi vắt lên và đầu ngẩng cần không gian phía trên; thân dài cần mặt kệ đủ sâu để không chìa ra mép. Đặt trong một ngăn tủ chật, giữa đống sách và khung ảnh, dáng này mất hẳn vẻ khoẻ khoắn, lại dễ bị chạm gãy khi lấy đồ.
Màu và chất cũng nên hợp nền. Đồng vàng hay đồng giả cổ nổi trên gỗ tối; bột đá phủ nhũ vàng nổi trên nền trắng hoặc kính; đá đen như obsidian cần nền sáng mới thấy được nét. Nếu bạn chưa chắc, cứ đo chỗ định bày, chụp một tấm ảnh chỗ đó, rồi so với ảnh ngang của con định mua.
Cuối cùng, nhớ rằng tên "Bắc Kinh" chỉ là cái nhãn giúp tìm kiếm. Khi đã nhận ra được dáng, điều làm nên một món đáng giữ là nét tạc sắc, tỷ lệ cân, chất liệu đúng như lời giới thiệu. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy rồi đối chiếu với các dấu hiệu ở trên trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu Bắc Kinh có phải được sản xuất ở Bắc Kinh không?
Không nhất thiết. Bắc Kinh ở đây là tên kiểu dáng do người buôn đặt để phân biệt với kiểu Hồng Kông. Hàng mang tên này được làm ở nhiều nơi, kể cả ở Việt Nam. Nơi sản xuất là thông tin riêng, bạn cần hỏi người bán.
Tỳ hưu Bắc Kinh khác tỳ hưu thường ở điểm nào dễ thấy nhất?
Dễ thấy nhất là tư thế đứng chân cao với khoảng hở dưới bụng và chiếc đuôi dài xoắn vắt lên lưng. Thân thon dài và gương mặt dữ là hai dấu hiệu đi kèm. Kiểu tròn thì nằm hoặc ngồi sát đế, mặt hiền.
Dáng Bắc Kinh có ý nghĩa khác dáng Hồng Kông không?
Theo quan niệm dân gian, cả hai đều là tỳ hưu và mang cùng biểu tượng của con vật này. Khác biệt chủ yếu nằm ở thẩm mỹ: một bên oai vệ, một bên bầu bĩnh. Không có tài liệu nào cho thấy kiểu dáng làm thay đổi ý nghĩa.
Một sừng hay hai sừng mới đúng là tỳ hưu Bắc Kinh?
Cả hai đều có. Số sừng thường được thợ dùng để phân hai con trong một cặp, mỗi xưởng một quy ước. Dáng Bắc Kinh được nhận ra qua thân, chân, đầu và đuôi, không qua số sừng.
Có nên chọn dáng Bắc Kinh cho nhà có trẻ nhỏ không?
Được, nhưng nên chọn chất liệu bền như đồng và đặt ở chỗ cao, vững. Sừng và đuôi dài là chi tiết nhô, dễ gãy nếu tượng bằng đá hay bột đá, và có cạnh nhọn có thể làm trầy tay khi trẻ với lấy.