Tỳ hưu Bắc Kinh và tỳ hưu Hồng Kông khác nhau ở kiểu tạo hình: Bắc Kinh thân thon, chân cao, đứng, mặt dữ, đuôi dài vắt lên lưng; Hồng Kông mình tròn, đầu to, nằm hoặc ngồi, mặt hiền, đuôi ngắn cuộn sát. Về biểu tượng theo quan niệm dân gian, cả hai là cùng một linh vật, không con nào "mạnh" hơn con nào.
Hai cái tên là nhãn thương mại người buôn dùng để khách dễ chọn, không phải phân loại học thuật và không nói lên nơi làm ra. Bài so từng bộ phận trong một bảng, sau đó bàn chuyện chất liệu nào hợp kiểu nào, những mẫu lai khó xếp, và cách chọn theo chỗ bày thay vì theo lời đồn.
Hai kiểu dáng, hai cách gọi theo vùng
Khi tỳ hưu trở thành mặt hàng phổ biến, các xưởng ở nhiều vùng Trung Quốc và sau đó ở Việt Nam làm ra hàng trăm mẫu. Người bán gom chúng thành hai nhóm lớn theo cảm giác nhìn: nhóm khoẻ, cơ bắp, gợi hình thú canh giữ trong điêu khắc phương Bắc; và nhóm tròn trịa, dễ thương, hợp gu hàng vật phẩm bán chạy ở vùng Quảng Đông, Hồng Kông. Từ đó có hai nhãn "Bắc Kinh" và "Hồng Kông", có nơi gọi nhóm sau là "Quảng Đông" hay "Hương Cảng".
Cách gọi này không có sách nào chuẩn hoá. Mỗi cửa hàng dùng một chút khác nhau, và nhiều mẫu nằm lưng chừng. Ví dụ giả định: hai cửa hàng cùng nhập một mẫu thân hơi dài nhưng nằm sát đế, một nơi ghi "Bắc Kinh", nơi kia ghi "Hồng Kông". Cả hai đều không sai hẳn, vì nhãn chỉ là cách mô tả gần đúng.
Biết điều này để bạn không mất công tìm "con Bắc Kinh chuẩn". Hãy dùng các đặc điểm cụ thể ở bảng dưới để mô tả thứ mình muốn, rồi kiểm ảnh thật, thay vì dựa hoàn toàn vào cái tên. Một mẹo nhỏ: khi hỏi mua, gửi kèm ảnh một mẫu bạn thích và nói rõ thích điểm nào (đuôi, mặt hay tư thế), người bán sẽ hiểu nhanh hơn mọi cái nhãn.
So sánh theo từng bộ phận
Bảng dưới gom các khác biệt thường thấy. Đây là xu hướng chung, từng xưởng vẫn có biến thể:
| Bộ phận | Kiểu Bắc Kinh | Kiểu Hồng Kông |
|---|---|---|
| Thân | Thon, dài, eo thắt, cơ vai và đùi nổi khối | Tròn, ngắn, bụng đầy, ít cơ bắp |
| Đầu | Nhỏ so với thân, cổ vươn, đầu ngẩng | To so với thân, cổ ngắn, đầu gần như liền vai |
| Mặt | Mắt lồi, mày nhíu, miệng há rộng, răng nanh rõ | Mắt híp hoặc tròn, má phúng phính, miệng như cười |
| Chân, tư thế | Chân cao, đứng hoặc bước, bụng hở khỏi đế | Chân ngắn, nằm hoặc ngồi, bụng sát đế |
| Sừng | Dài, mảnh, vuốt ra sau | Ngắn, tròn, gần đỉnh đầu |
| Đuôi | Dài, nhiều lọn xoắn, vắt ngược lên lưng | Ngắn, cuộn sát mông |
| Cảm giác tổng thể | Oai, động, có đường viền rõ | Hiền, tĩnh, khối gọn |
| Độ bền chi tiết | Nhiều phần nhô, sừng và đuôi dễ gãy nếu chất liệu giòn | Khối liền, ít chỗ gãy |
Từ bảng có thể rút ra một điều thực tế: kiểu Bắc Kinh đẹp ở đường nét nên đòi hỏi khuôn và tay nghề cao hơn để không bị vụng; kiểu Hồng Kông đẹp ở khối nên dễ làm đạt hơn, kể cả ở cỡ nhỏ.
Khác nhau ở cảm giác khi bày
Con tỳ hưu Bắc Kinh tạo một bóng dáng rõ ràng. Đặt trên kệ cao hay trên bàn làm việc rộng, nó vẽ ra một đường cong từ đầu ngẩng qua lưng tới chót đuôi, nhìn từ nhiều góc vẫn nhận ra. Vì thế dáng này hợp không gian có phong cách mạnh: đồ gỗ tối màu, phòng làm việc, sảnh tiếp khách, những chỗ cần một điểm nhìn.
Con tỳ hưu Hồng Kông lại tròn và tĩnh. Nó không cướp ánh nhìn mà hoà vào đồ bày xung quanh, nên hợp kệ trang trí phòng khách gia đình, quầy nhỏ, bàn trà, những chỗ có nhiều đồ khác. Nhiều người thấy kiểu này thân thiện, dễ đặt ở nơi có trẻ con hoặc người lớn tuổi qua lại vì ít cạnh nhọn.
Ánh sáng cũng làm hai kiểu khác nhau. Dáng Bắc Kinh nhiều mặt cắt, nhiều khe giữa chân và bụng, nên đèn rọi chéo từ một phía sẽ đổ bóng làm nổi cơ bắp và lọn đuôi. Dáng tròn ít khe, ánh sáng trải đều trên mặt cong, hợp với đèn dịu, ánh sáng tự nhiên từ cửa sổ.
Cảm giác cũng phụ thuộc cỡ. Một con Bắc Kinh mini 5 cm trên bàn phím nhìn hơi rối vì chi tiết nhỏ quá khó thấy; ở cỡ này, kiểu tròn thường dễ nhìn hơn. Ngược lại, từ khoảng 20 cm trở lên, kiểu tròn dễ thành khối nặng, còn kiểu Bắc Kinh lại phát huy được đường nét.
Chất liệu nào hợp kiểu nào
Đồng đúc hợp cả hai, đặc biệt là Bắc Kinh. Kim loại dẻo, không giòn, giữ được sừng mảnh và đuôi dài mà không gãy khi va nhẹ. Nhiều mẫu Bắc Kinh sắc nét nhất được làm bằng đồng vì lý do này.
Bột đá hợp kiểu Hồng Kông hơn. Bột đá là đá xay trộn keo đổ khuôn, khá giòn. Với kiểu tròn, khối liền nên ít vỡ; với kiểu Bắc Kinh, phần chân và đuôi thường phải làm dày lên hoặc gắn vào đế để bớt gãy, đôi khi làm dáng mất thanh.
Đá tự nhiên, ngọc thường thu gọn dáng. Tạc đá nguyên khối mà để sừng dài, đuôi vươn rất dễ vỡ trong lúc làm, nên tỳ hưu đá thường mang nét Bắc Kinh ở mặt và thân nhưng sừng, đuôi được ép sát thân. Gặp con đá có chi tiết vươn xa mà giá mềm, bạn nên hỏi kỹ có phải đá ép hay không.
Resin nhẹ, làm được mọi dáng. Resin đúc chi tiết tốt và không nặng, hợp để thử kiểu dáng trước khi mua món đắt. Đổi lại, cầm lên nhẹ tênh và lớp sơn có thể bong theo thời gian.
Gỗ hợp kiểu tròn hơn kiểu đứng. Thớ gỗ chạy một chiều, nên sừng dài và đuôi mảnh dễ nứt theo thớ khi khô. Tỳ hưu gỗ đẹp thường là con nằm, khối chắc; con gỗ dáng Bắc Kinh cần gỗ mịn, thợ chọn hướng thớ cẩn thận.
Những mẫu lai và mẫu khó xếp loại
Ngoài hai cực rõ ràng, thị trường có rất nhiều mẫu lai. Có con mặt dữ, đuôi vươn nhưng nằm sát đế. Có con đứng chân cao nhưng thân tròn và mặt cười. Có con tạc theo dáng cổ thời Hán, có cánh lớn, chẳng giống bên nào. Người bán thường xếp các mẫu này vào nhóm nào bán chạy hơn, nên nhãn trên mô tả không phải lúc nào cũng khớp với điều bạn thấy.
Với mẫu lai, cách làm hợp lý là bỏ qua tên và mô tả thẳng điều bạn cần: muốn con đứng hay nằm, mặt dữ hay hiền, đuôi vươn hay gọn, bao nhiêu phân. Một cuộc trao đổi rõ ràng như vậy ít gây hiểu lầm hơn câu "cho xem tỳ hưu Bắc Kinh".
Cũng có những mẫu gắn thêm nhiều thứ: đứng trên đống tiền, ôm nguyên bảo, cõng hồ lô, đội đĩa. Phần gắn thêm làm đổi khối tổng thể nhiều hơn là kiểu dáng của con thú, và thường thuộc nhóm "các loại tỳ hưu khác" trên các cửa hàng. Khi so Bắc Kinh và Hồng Kông, bạn nên nhìn riêng con thú, gạt phần đế trang trí sang một bên.
Chọn theo không gian và người dùng
Thay vì chọn theo lời đồn "kiểu nào hợp người nào", bạn có thể dựa vào những câu hỏi thực tế sau:
- Chỗ bày có khoảng trống phía trên và hai bên không? Có thì dáng Bắc Kinh phát huy; chật thì kiểu tròn gọn hơn.
- Mặt kệ sâu bao nhiêu? Dáng Bắc Kinh dài, cần mặt kệ sâu hơn chiều dài thân cộng đuôi.
- Có trẻ nhỏ, thú nuôi không? Kiểu tròn ít cạnh nhọn, ít gãy; nếu vẫn thích Bắc Kinh thì chọn đồng và đặt cao.
- Phong cách nội thất ra sao? Gỗ tối, phòng làm việc, sảnh hợp vẻ oai; phòng khách gia đình nhiều đồ hợp vẻ tròn.
- Cỡ định mua? Dưới khoảng 8 cm, kiểu tròn dễ nhìn hơn; từ 20 cm trở lên, kiểu Bắc Kinh đỡ nặng nề.
- Ngân sách cho chất liệu? Nếu chỉ đủ bột đá, kiểu tròn thường cho món bền và đẹp hơn kiểu Bắc Kinh cùng chất liệu.
Không câu nào trong danh sách liên quan đến tuổi hay mệnh. Nếu gia đình bạn có thói quen chọn màu theo ngũ hành, việc đó áp dụng cho màu và chất liệu, không bắt buộc phải đổi kiểu dáng.
Ý nghĩa có khác nhau không
Theo quan niệm phổ biến, tỳ hưu tượng trưng cho sự giữ gìn, canh giữ của cải, xua điều không lành. Biểu tượng ấy gắn với con vật, không gắn với dáng tạc. Vì thế dù dáng Bắc Kinh hay Hồng Kông, cách bày theo tập quán (quay đầu ra phía cửa, bày theo cặp, đặt nơi sạch sẽ) đều như nhau.
Một số người bán giới thiệu kiểu Bắc Kinh "mạnh hơn, hợp người làm ăn lớn" còn kiểu Hồng Kông "hiền, hợp gia đình". Đây là cách gợi cảm xúc để bán hàng, không có trong sách cổ hay tài liệu nào. Bạn có thể thích vẻ oai của Bắc Kinh vì nó hợp tính mình, nhưng đừng vì lời giới thiệu đó mà mua một con to hơn, đắt hơn mức cần.
Có một chỗ khác thật, nhưng thuộc về cách bày chứ không phải ý nghĩa: con Bắc Kinh dáng đứng, đầu ngẩng nên hướng đầu rất rõ, khi bày quay ra cửa nhìn là thấy ngay; con tròn nằm, đầu gần như liền thân, nhiều người phải xoay đi xoay lại mới xác định được mặt chính. Với người coi trọng hướng quay đầu theo tập quán, đó là điểm tiện của dáng Bắc Kinh.
Quan trọng hơn, không kiểu dáng nào thay được việc quản lý tiền bạc hay làm ăn cẩn thận. Tỳ hưu là món bày để nhắc nhở, để ngắm, để giữ một nếp văn hoá. Hiểu như vậy, chọn kiểu nào chỉ còn là chuyện mắt bạn thấy dễ chịu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu Hồng Kông có phải làm ở Hồng Kông không?
Không nhất thiết. Giống chữ Bắc Kinh, chữ Hồng Kông là nhãn kiểu dáng: mình tròn, đầu to, nằm hoặc ngồi. Hàng mang tên này được làm ở nhiều nơi, bạn hỏi riêng nơi sản xuất nếu cần.
Kiểu nào dễ mua được món đẹp hơn với ngân sách vừa phải?
Với ngân sách vừa phải và chất liệu bột đá hoặc resin, kiểu Hồng Kông thường cho món chắc chắn và đẹp hơn vì khối liền, ít chi tiết mảnh. Kiểu Bắc Kinh đẹp nhất khi làm bằng đồng đúc kỹ.
Có thể bày một con Bắc Kinh và một con Hồng Kông thành cặp không?
Không có điều cấm, nhưng nhìn sẽ lệch vì khác khối, khác chiều cao. Theo thói quen bày đối xứng, một cặp nên cùng mẫu, cùng cỡ, cùng chất liệu, chỉ khác nhau ở chi tiết phân đôi như số sừng hoặc hướng quay đầu.
Tỳ hưu tròn có phải loại dành cho trẻ con?
Không. Kiểu tròn chỉ là phong cách tạo hình, người lớn bày vẫn hợp. Kiểu này được ưa ở nơi có trẻ nhỏ đơn giản vì ít cạnh nhọn và ít chi tiết dễ gãy, không phải vì ý nghĩa khác.
Làm sao biết một mẫu lai nên gọi là kiểu gì?
Bạn không cần gọi đúng tên. Hãy mô tả thẳng: đứng hay nằm, mặt dữ hay hiền, đuôi vươn hay gọn, cao bao nhiêu. Người bán dựa vào đó đưa mẫu sát hơn là dựa vào nhãn Bắc Kinh hay Hồng Kông.
Dáng nào bền hơn khi vận chuyển?
Kiểu Hồng Kông bền hơn vì khối liền, ít phần nhô ra. Kiểu Bắc Kinh có sừng, đuôi, chân mảnh nên cần đóng gói chèn kỹ từng chi tiết, đặc biệt với bột đá và đá tự nhiên.