Một con tỳ hưu Bắc Kinh làm kỹ có mặt cân hai bên, sừng liền gốc và vuốt đều, bờm xoăn rõ từng lọn, cánh ép gọn vào sườn, đuôi xoắn sắc nét, bốn chân đứng vững với móng tách rõ. Mỗi chi tiết ấy vừa là nét tạo hình đặc trưng của kiểu Bắc Kinh, vừa là chỗ để bạn đánh giá tay nghề.
Bài đi lần lượt từ đầu tới đế, giải thích chi tiết đó là gì trong quy ước tạo hình, nó thường được làm ra sao và dấu hiệu nào cho thấy làm cẩn thận hay làm vội. Cuối bài có một bảng so nhanh để bạn mang theo khi đi xem hàng.
Đầu và gương mặt
Mắt. Dáng Bắc Kinh có mắt lồi, tròng mắt thường khoét sâu hoặc tạc nổi, mí trên dày như đang trừng. Hai mắt phải cân, cùng độ lồi. Con làm vội hay có một mắt to một mắt nhỏ, hoặc tròng mắt nông, nhìn từ xa thành hai cục tròn vô hồn.
Mày và trán. Mày nhíu lại thành gờ, kéo dài lên phía sừng; vùng trán có nếp nhăn ngang. Gờ mày sắc tạo vẻ dữ đặc trưng. Nếu gờ mày nhoè, mờ, gương mặt trông ngây ngô, mất hẳn tinh thần của kiểu dáng.
Miệng và răng. Miệng há rộng, thấy hai hàm răng, nanh nhọn ở bốn góc, lưỡi cuộn bên trong. Con đúc kỹ còn thấy rõ kẽ răng; con đúc qua loa thì miệng chỉ là một khoang tối không chi tiết. Mẫu ngậm tiền hay ngậm châu cần xem vật ngậm có liền khối hay gắn keo, vì phần gắn dễ rơi.
Mũi và râu. Mũi to, cánh mũi phồng; hai bên mép có râu xoắn chạy ngược về má. Lọn râu là chi tiết nhỏ, cho thấy độ phân giải của khuôn: râu rõ từng sợi nghĩa là khuôn tốt và nét đúc không bị lấp.
Tai. Tai nhỏ, dựng hoặc cụp ra sau, nằm giữa bờm. Tai thường bị khuôn kém làm dính liền vào bờm, không phân biệt được.
Sừng: một hay hai, và chỗ dễ gãy nhất
Sừng là chi tiết mang tính nhận dạng của tỳ hưu, phân biệt nó với sư tử đá hay nghê. Ở kiểu Bắc Kinh, sừng mọc từ đỉnh đầu, thường dài bằng một nửa chiều dài đầu hoặc hơn, cong vuốt ra sau theo đường lưng. Có mẫu sừng trơn, có mẫu sừng chia đốt, có mẫu sừng nhánh như sừng nai. Theo quy ước nhiều thợ dùng, con một sừng và con hai sừng ghép thành một cặp; quy ước này không thống nhất giữa các nơi.
Vì dài và mảnh, sừng là chỗ yếu nhất về kết cấu. Ở tượng đồng, sừng đúc liền nên chịu va tốt, chỉ có thể cong nếu bị đập mạnh. Ở tượng bột đá và đá tự nhiên, sừng dễ gãy ngay gốc. Nhiều xưởng xử lý bằng cách cho sừng áp sát xuống bờm hoặc nối chót sừng vào lưng, tạo một cầu nối giúp chịu lực. Đây là giải pháp hợp lý, không phải lỗi.
Khi xem hàng, bạn nhìn kỹ gốc sừng dưới ánh sáng chiếu chéo. Gốc sừng liền mạch, cùng màu với đầu là bình thường. Nếu có một đường viền mảnh, màu hơi khác hoặc vệt keo khô quanh gốc, có thể sừng đã gãy và được gắn lại. Hàng gắn lại không hẳn là hàng hỏng, nhưng người bán cần nói trước, và mối gắn sẽ yếu hơn phần còn lại.
Bờm, vảy và cánh
Bờm của tỳ hưu Bắc Kinh thường là những lọn xoắn tròn như ốc hoặc những dải cuộn như lửa, phủ từ sau tai xuống gáy và vai. Bờm tạo khối cho phần đầu, cân với chiếc đuôi phía sau. Con làm kỹ có các lọn bờm tách nhau bằng rãnh sâu, mỗi lọn có hướng xoắn rõ; con làm vội có bờm như một mảng sần đều, không đọc được lọn nào.
Vảy thường chạy dọc sống lưng thành một hàng gờ, hoặc phủ lên vai và đùi như giáp. Không phải mẫu nào cũng có vảy; nhiều mẫu đồng để da trơn bóng cho nổi cơ bắp. Nếu có vảy, chúng nên đều kích thước, xếp so le như ngói, nhỏ dần về phía đuôi. Vảy bị lấp đầy bởi lớp sơn dày là dấu hiệu lớp hoàn thiện kém, thường gặp ở hàng bột đá phủ nhũ.
Cánh là chi tiết gợi lại nguồn gốc thú có cánh trong điêu khắc cổ. Ở dáng Bắc Kinh, cánh thường nhỏ, ép sát hai bên sườn ngay sau vai, tạc thành vài lớp lông vũ hoặc vảy dài. Một số mẫu bỏ cánh hẳn. Cánh làm kỹ có mép rõ, lớp lông chồng lên nhau tạo bóng; cánh làm vội chỉ là một gờ nổi mờ. Bạn không cần đòi phải có cánh, chỉ cần chi tiết có mặt thì phải rõ ràng.
Đuôi xoắn: chữ ký của kiểu Bắc Kinh
Nếu chỉ được nhìn một chi tiết để nhận ra dáng Bắc Kinh, hãy nhìn đuôi. Đuôi bắt đầu từ mông, chia thành ba, năm hay nhiều lọn xoắn, uốn ngược lên vắt qua hông hoặc dựng trên lưng như ngọn lửa. Có mẫu đuôi tách rời thân, có mẫu đuôi tựa vào lưng ở một hai điểm. Kiểu tựa vào lưng bền hơn nhiều với chất liệu giòn.
Chất lượng đuôi nhìn ở ba chỗ. Thứ nhất là độ sắc của rãnh giữa các lọn: rãnh sâu, đáy rãnh sạch là khuôn tốt hoặc tạc kỹ. Thứ hai là sự đều đặn của hướng xoắn: các lọn xoắn cùng nhịp, không có lọn nào gãy gập lạ. Thứ ba là phần mặt sau và mặt dưới đuôi, nơi thợ hay bỏ qua: con làm cẩn thận vẫn có lọn rõ ở mặt khuất; con làm vội thì mặt sau phẳng lì hoặc còn vết ba via của khuôn.
Một chi tiết nhỏ nữa là cách đuôi cân với đầu. Nhìn ngang, đầu ngẩng và đuôi vươn nên tạo thành hai điểm cao ở hai đầu thân, đường lưng võng nhẹ ở giữa. Nếu đuôi quá thấp, con thú trông như cụp đuôi; nếu quá cao và to, nó lấn át cả đầu. Mẫu đẹp giữ được sự cân bằng này mà không cần đo đạc gì phức tạp.
Đuôi cũng là chỗ bụi bám nhiều nhất và khó lau nhất. Bạn nên tính trước chuyện này khi chọn mẫu đuôi nhiều lọn dày: càng nhiều kẽ, càng cần một cây cọ mềm để vệ sinh định kỳ.
Tỷ lệ tổng thể: nhìn từ ba phía trước khi soi chi tiết
Trước khi cúi sát xem từng lọn bờm, bạn nên lùi lại một bước và nhìn con tỳ hưu từ ba phía: chính diện, chính ngang và từ trên xuống. Chi tiết đẹp mà tỷ lệ hỏng thì món đồ vẫn trông vụng, còn tỷ lệ đúng thì chi tiết đơn giản vẫn có hồn.
Nhìn chính diện, hai nửa trái phải phải đối xứng: hai mắt ngang nhau, sừng (nếu hai sừng) cùng độ dài, hai chân trước cùng độ dang. Nhìn ngang, đầu khoảng một phần năm tới một phần tư chiều dài thân là cân với dáng Bắc Kinh; đầu to hơn thế sẽ ngả về kiểu tròn. Khoảng hở dưới bụng nên rõ ràng, không bị lấp bởi khối chống đỡ quá dày. Nhìn từ trên xuống, sống lưng thẳng hoặc cong đều, không lệch sang một bên.
Bạn không cần thước. Chụp ba tấm ảnh bằng điện thoại ở ba góc này, đặt cạnh nhau, những chỗ lệch hiện ra rõ hơn nhìn bằng mắt thường. Đây cũng là bộ ảnh nên xin người bán khi mua từ xa.
Chân, móng và cái đế
Dáng Bắc Kinh đứng trên bốn chân cao, nên chân phải đủ chắc để giữ cả thân. Chân có cơ bắp nổi ở đùi, khớp gối rõ, cổ chân thon lại rồi nở ra ở bàn chân. Móng thường có bốn hoặc năm vuốt, tách rõ, cong bấu xuống mặt đế. Con làm kỹ có móng sắc từng chiếc; con làm vội thì bàn chân như một cục tròn, không thấy vuốt.
Đặt tượng lên mặt kính phẳng để kiểm tra độ đứng. Một con tỳ hưu tốt đứng yên, không bập bênh. Nếu tượng có đế liền, đế phải phẳng, không cong vênh, mặt dưới đế nên có lớp nỉ, cao su hoặc được mài nhẵn để không làm xước mặt bàn. Với tượng không đế, cả bốn bàn chân cần chạm mặt phẳng; chỉ ba chân chạm là dấu hiệu khuôn lệch hoặc tượng bị cong.
Nhiều mẫu Bắc Kinh đứng trên đế tiền xu, nguyên bảo hay mỏm đá. Đế này giúp chân mảnh không phải chịu lực một mình, nhất là với bột đá. Khi xem, bạn kiểm mối nối giữa chân và đế: liền khối thì bền; gắn keo thì nhìn xem có khe hở hay vệt keo trào. Lật đế lên, mặt dưới cũng cho biết nhiều: lỗ rót, lớp lót, độ dày thành tượng, dấu hiệu đúc rỗng hay đặc.
Bảng so nhanh: con làm kỹ và con làm vội
Mang bảng này theo khi đi xem hàng, mỗi dòng chỉ mất vài giây để kiểm:
| Chỗ nhìn | Làm kỹ | Làm vội |
|---|---|---|
| Mắt | Hai mắt cân, tròng sâu | Lệch to nhỏ, tròng nông |
| Miệng | Thấy kẽ răng, nanh, lưỡi | Khoang tối không chi tiết |
| Gốc sừng | Liền mạch, cùng màu | Có viền, vệt keo |
| Bờm | Lọn tách bằng rãnh sâu | Mảng sần đều |
| Vảy | Đều, xếp so le | Bị sơn lấp đầy |
| Đuôi | Lọn sắc cả mặt sau | Mặt sau phẳng, còn ba via |
| Móng | Vuốt tách từng chiếc | Bàn chân tròn cục |
| Độ đứng | Bốn chân chạm, không bập bênh | Ba chân chạm, đế vênh |
| Hai bên thân | Đối xứng, đường ráp khuôn được mài sạch | Lệch, đường ráp khuôn nổi gờ |
Không cần con nào đạt hết các dòng mới là đáng mua. Hàng bột đá giá mềm khó có kẽ răng như hàng đồng đúc tốt. Điều quan trọng là món đồ xứng với mô tả và ngân sách, và những lỗi nặng như gãy gắn không báo, đế vênh, sơn bong không có mặt.
Nếu phải chọn giữa hai con cùng giá, một con chi tiết nhiều nhưng nhoè và một con chi tiết ít nhưng sắc, nhiều người trong nghề nghiêng về con thứ hai. Nét sắc giữ được vẻ đẹp lâu, không bị bụi và thời gian làm mờ thêm, còn chi tiết nhoè thì sau vài năm lau chùi càng khó nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Sừng tỳ hưu Bắc Kinh nối vào lưng có phải lỗi không?
Không phải lỗi. Với bột đá hay đá tự nhiên, cho chót sừng tựa vào bờm hoặc lưng là cách giúp sừng chịu lực, bớt gãy khi vận chuyển và lau chùi. Đây là lựa chọn kỹ thuật hợp lý của xưởng.
Có cánh hay không có cánh mới đúng tỳ hưu?
Cả hai đều có. Cánh gợi nguồn gốc thú có cánh trong điêu khắc cổ, nhưng nhiều mẫu hiện đại bỏ cánh cho thân gọn. Điều đáng xem là nếu có cánh thì chi tiết lông vũ phải rõ, không chỉ là một gờ mờ.
Làm sao biết đuôi đã từng gãy và được gắn lại?
Nhìn kỹ chỗ đuôi nối với mông và những chỗ đuôi tựa vào lưng dưới ánh sáng chiếu chéo. Đường viền mảnh, màu lệch nhẹ, vệt keo khô hay chỗ sờ thấy gồ là dấu hiệu đã gắn. Bạn hỏi thẳng người bán và yêu cầu ghi rõ nếu có.
Đường ráp khuôn là gì và có cần lo không?
Tượng đúc từ khuôn nhiều mảnh để lại một đường gờ mảnh ở chỗ các mảnh khuôn gặp nhau. Hàng làm kỹ được mài sạch đường này. Đường ráp còn nổi rõ là dấu hiệu khâu hoàn thiện sơ sài, không ảnh hưởng độ bền nhưng ảnh hưởng thẩm mỹ.
Tỳ hưu đúc rỗng có kém hơn đúc đặc không?
Không hẳn. Tượng đồng cỡ lớn thường đúc rỗng để đỡ nặng và tiết kiệm vật liệu, miễn thành đủ dày và không có lỗ thủng. Điều cần biết là người bán mô tả đúng; đừng để chữ "nguyên khối" che chuyện đúc rỗng.
Móng chân bốn vuốt hay năm vuốt có ý nghĩa gì?
Với tỳ hưu, số vuốt chủ yếu là lựa chọn tạo hình của xưởng, không có quy ước phổ biến như chuyện số móng của rồng trong mỹ thuật cung đình xưa. Bạn chỉ cần xem các vuốt có tách rõ, sắc và đều hay không.