Bầu nậm là gì: từ vật đựng nước, đựng rượu của người xưa tới hồ lô bày trong nhà

Bầu nậm là quả của giống bầu thắt eo, để già, phơi khô rồi khoét ruột làm vật đựng nước, rượu, hạt giống hay thuốc. Cái tên gắn với công dụng: "nậm" là đồ đựng rượu có cổ, bụng phình, và người ta gọi quả bầu dáng ấy là bầu nậm. Chiếc hồ lô đồng, gỗ, đá bày trên kệ hôm nay chính là hình quả bầu nậm được làm lại bằng chất liệu bền hơn.

Hiểu gốc gác của bầu nậm giúp người chọn hồ lô thấy món đồ có chiều sâu hơn một vật trang trí, và cũng giúp phân biệt đâu là ý nghĩa có cơ sở văn hoá, đâu là lời quảng cáo thêm thắt. Bài này đi từ quả bầu trong vườn, qua những vật dụng xưa, những tích truyện gắn với bầu, tới cách người hôm nay giữ hình ảnh ấy trong nhà.

Quả bầu trong đời sống người Việt

Bầu là cây quen thuộc của vườn nhà Việt. Ngọn bầu, quả bầu non là món ăn hằng ngày; giàn bầu cho bóng mát trước hiên. Câu ca dao "Bầu ơi thương lấy bí cùng, tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn" được nhiều thế hệ thuộc lòng, cho thấy cây bầu gần gũi tới mức thành hình ảnh để nói chuyện tình nghĩa.

Quả bầu để già trên giàn thì khác: vỏ cứng lại như gỗ mỏng, ruột khô xốp, hạt rời ra. Từ rất lâu, người ta nhận ra quả bầu khô là một chiếc bình tự nhiên, nhẹ, không vỡ khi rơi như gốm, lại sẵn có ở vườn nhà. Ở nhiều vùng, nhất là vùng cao và vùng xa chợ, quả bầu khô từng là vật đựng thông dụng.

Trong kho thần thoại của một số dân tộc ở Việt Nam và Đông Nam Á, quả bầu còn là quả bầu mẹ, nơi các tộc người cùng chui ra sau nạn hồng thuỷ. Những câu chuyện ấy cho thấy quả bầu từng mang ý nghĩa của sự sinh sôi và cội nguồn chung, lớp nghĩa mà hồ lô ngày nay vẫn còn giữ, dù người bày hồ lô có khi không biết.

Đàn bầu, nhạc cụ một dây đặc trưng của người Việt, cũng mang tên quả bầu vì xưa người ta gắn nửa quả bầu khô vào cần đàn làm bộ phận cộng hưởng. Ngày nay nhiều cây đàn thay bằng vật liệu khác, nhưng cái tên vẫn giữ.

Những vật dụng xưa làm từ quả bầu khô

Tuỳ cỡ và dáng quả, bầu khô được dùng vào nhiều việc trong sinh hoạt hằng ngày:

• Bầu nước: quả lớn khoét lỗ ở cuống, đậy nút, mang theo khi lên nương, đi rừng, đi đường xa. Nhẹ hơn nhiều so với vò, chum gốm.
• Nậm rượu bầu: quả thắt eo đựng rượu, có dây buộc ở eo để đeo bên hông. Hình ảnh người đeo bầu rượu là hình quen trong tranh vẽ và truyện kể về người đi đường, người ẩn dật.
• Bầu đựng hạt giống: giữ hạt khô ráo, chuột khó gặm, treo trên gác bếp để khói giữ hạt qua mùa.
• Gáo múc nước: quả bầu tròn bổ đôi, phơi khô, thành chiếc gáo nhẹ dùng ở chum nước, giếng.
• Bầu thuốc: quả nhỏ đựng thuốc bột, thuốc viên của thầy lang, đeo bên người khi đi chữa bệnh.
• Nhạc cụ, đồ chơi: phần cộng hưởng của đàn, lục lạc bằng bầu khô có hạt bên trong.

Phần lớn những vật dụng này đã nhường chỗ cho nhựa, nhôm, inox. Nhưng hình dáng quả bầu nậm vẫn ở lại, trong chiếc nậm rượu bằng gốm, trong bình hồ lô bằng sứ, rồi trong hồ lô đồng, gỗ, đá làm vật bày.

Bầu thuốc và tích "huyền hồ tế thế"

Lớp nghĩa sức khoẻ của hồ lô đến chủ yếu từ hình ảnh bầu thuốc. Ở nhiều nơi trong văn hoá Á Đông, thầy thuốc xưa đeo hoặc treo quả bầu khô đựng thuốc. Tích được kể lại phổ biến từ sử sách Trung Hoa kể về một ông lão bán thuốc ngoài chợ, treo quả bầu trước quầy, tối đến thì nhảy vào trong bầu; người học trò theo ông học được nghề thuốc. Từ đó có thành ngữ "huyền hồ tế thế", treo bầu cứu đời, dùng để nói về nghề y.

Trong nhóm Bát Tiên, Lý Thiết Quải cũng là vị tiên mang bầu thuốc bên mình. Hai tích này cộng lại làm hình quả bầu gắn chặt với ý chúc sức khoẻ, và ngày nay vẫn còn trong cách nhiều người tặng hồ lô cho người ốm mới khoẻ, người lớn tuổi.

Cần đọc tích truyện như tích truyện. Nó giải thích vì sao hồ lô có ý chúc sức khoẻ, không chứng minh hồ lô có tác dụng chữa bệnh. Chiếc bầu trong tích truyện là chiếc bầu đựng thuốc; thuốc mới là thứ chữa bệnh, và người chữa bệnh là thầy thuốc.

Hiểu như vậy, khi nghe lời quảng cáo "hồ lô hút bệnh khí", bạn có thể mỉm cười: hồ lô đúng là có câu chuyện liên quan tới thuốc, nhưng câu chuyện đó là về người thầy thuốc và lòng muốn cứu người, không phải về món đồ tự nó làm khỏi bệnh.

Từ quả bầu thật tới hồ lô đồng, gốm, đá

Khi quả bầu trở thành biểu tượng, người ta bắt đầu làm lại hình dáng ấy bằng chất liệu bền hơn và quý hơn. Gốm sứ là chất liệu sớm nhất: bình dáng hồ lô, nậm rượu dáng bầu xuất hiện trong đồ gốm nhiều thời kỳ ở khu vực, vừa dùng vừa bày. Dáng bình hai bầu, eo thắt dễ cầm, cổ nhỏ dễ rót.

Kim loại, đặc biệt là đồng, cho phép làm hồ lô nặng, bền, chạm hoa văn. Ngọc và đá quý thì biến hồ lô thành món đồ chơi tinh xảo, mặt đeo, vật cầm tay. Gỗ giữ được sự ấm áp gần với quả bầu thật. Mỗi chất liệu kéo hình quả bầu đi xa thêm khỏi công dụng đựng, tiến gần tới vật bày mang lời chúc.

Trong quá trình ấy, công dụng đựng dần mất đi. Nhiều chiếc hồ lô đồng, đá ngày nay đúc đặc, nắp chỉ là chi tiết liền khối, không mở ra được. Điều còn lại là hình dáng và câu chuyện. Một số người thích hồ lô có nắp mở được vì muốn giữ chút gì đó của công dụng gốc.

Ở Việt Nam, bên cạnh hồ lô theo phong cách Hoa, quả bầu khô thật vẫn được nhiều người làm vườn, người chơi đồ thủ công giữ lại, khắc đốt, vẽ, treo trong nhà như một món đồ quê. Đó cũng là một cách giữ hình ảnh bầu nậm.

Bầu nậm hôm nay: ai còn trồng, ai còn làm

Vườn nhà và giàn bầu cảnh. Bầu nậm ít được trồng để ăn vì quả già nhanh, thịt ít. Người trồng hôm nay phần lớn là người thích cây cảnh, trồng một giàn trước hiên để lấy bóng mát, ngắm quả treo lủng lẳng, rồi để vài quả già làm hồ lô. Ở nhiều vùng quê, giàn bầu nậm trước sân vẫn là hình ảnh quen.

Người làm đồ thủ công. Một số người làm nghề thủ công thu mua bầu khô để khắc đốt, vẽ, làm đèn, làm móc khoá, bán cho khách du lịch và người thích đồ mộc. Mỗi quả một dáng nên mỗi món một khác, đó chính là điểm hấp dẫn so với hàng đúc.

Giống quả nhỏ làm đồ đeo. Có giống bầu cho quả rất nhỏ, chỉ cỡ đầu ngón tay đến ngón cái, dùng làm mặt đeo, móc khoá, xâu chuỗi. Giống quả lớn thì làm bình, đèn hoặc đồ bày.

Từ vườn lên kệ. Con đường từ quả bầu trên giàn tới chiếc hồ lô trên kệ đòi hỏi nhiều tháng phơi, cạo, phủ. Vì thế một quả bầu khô đẹp, đều, không mốc có giá trị công sức lớn hơn vẻ ngoài mộc mạc của nó.

Ba lớp nghĩa của hồ lô và gốc của từng lớp

Gom lại, ý nghĩa của hồ lô ngày nay là ba lớp chồng lên nhau, mỗi lớp có gốc gác riêng:

Lớp nghĩa nào cũng là biểu tượng, đọc theo văn hoá. Khi chọn hồ lô, bạn có thể chọn theo lớp nghĩa mình muốn gửi gắm, rồi chọn chất liệu, hoa văn hợp với lớp nghĩa đó.

Giữ chút công dụng gốc trong chiếc hồ lô hôm nay

Nếu thích câu chuyện của bầu nậm, bạn có thể chọn một chiếc hồ lô gần với gốc hơn: quả bầu khô thật có nút gỗ và dây buộc eo, hoặc một chiếc nậm gốm dáng bầu. Đặt nó trên kệ cạnh vài cuốn sách cũ, một ấm trà, chiếc hồ lô sẽ kể được câu chuyện mà hồ lô đồng đúc đặc khó kể.

Với gia đình có con nhỏ, một quả bầu nậm thật cũng là dịp để kể con nghe về vườn bầu, về chiếc gáo múc nước, chiếc bầu nước của ông bà. Đó là cách giữ văn hoá bằng đồ vật, đơn giản và không tốn kém.

Nếu dùng quả bầu để đựng, nên chọn thứ khô như hạt giống, đậu khô để trưng bày, hay giấy cuộn viết lời chúc, thay vì nước uống hay rượu, vì khó giữ vệ sinh lòng bầu theo tiêu chuẩn ngày nay. Bầu nước của người xưa được dùng hằng ngày, phơi nắng liên tục; bầu bày trong nhà thì ít được làm khô như vậy.

Khi cần chọn một chiếc hồ lô có câu chuyện, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, ưu tiên những mẫu có mô tả rõ là quả bầu thật hay chất liệu đúc.

Câu hỏi thường gặp

Bầu nậm và bầu hồ lô có phải một loại không?

Trong cách gọi dân gian, hai tên thường dùng cho cùng giống bầu quả thắt eo thành hai bầu trên dưới. Tuỳ vùng, người ta gọi bầu nậm, bầu hồ lô, bầu eo. Về mặt thực vật, đây là các dạng quả của cùng loài bầu, chọn giống theo hình dáng.

Nậm rượu là gì?

Nậm rượu là đồ đựng rượu có cổ nhỏ, bụng phình, thường bằng gốm sứ, đôi khi bằng quả bầu khô. Dáng nậm gợi quả bầu, nên quả bầu thắt eo được gọi là bầu nậm. Ngày nay nậm rượu gốm còn được dùng trong mâm cỗ, bàn thờ một số gia đình.

Thành ngữ huyền hồ tế thế nghĩa là gì?

"Huyền hồ tế thế" nghĩa là treo bầu cứu đời, dùng để nói về nghề y. Thành ngữ đến từ tích ông lão bán thuốc treo quả bầu trước quầy được kể trong sử sách Trung Hoa. Đây là cách nói tôn vinh người làm thuốc, không ám chỉ quả bầu có tác dụng chữa bệnh.

Vì sao quả bầu xuất hiện trong thần thoại nhiều dân tộc?

Quả bầu nhiều hạt, mọc dễ, dây leo dài, lại có thể phơi khô làm vật đựng nên gắn với sự sống và sinh sôi. Nhiều dân tộc ở Việt Nam và Đông Nam Á có chuyện quả bầu mẹ sinh ra các tộc người sau nạn lụt lớn, thể hiện ý thức về cội nguồn chung.

Có nên dùng quả bầu khô đựng nước uống như xưa?

Người xưa dùng được vì bầu nước dùng hằng ngày, phơi nắng thường xuyên. Bầu khô bày trong nhà ít được làm khô kỹ, lòng trong dễ mốc và khó vệ sinh. Nếu muốn giữ tập quán, chỉ nên đựng đồ khô hoặc dùng làm vật trưng bày.

Hồ lô đồng có còn ý nghĩa như quả bầu thật không?

Có. Ý nghĩa của hồ lô nằm ở hình dáng và câu chuyện văn hoá, không phụ thuộc chất liệu. Quả bầu thật gần với gốc hơn và nhẹ nhàng, mộc mạc; hồ lô đồng bền, bề thế, hợp bày lâu dài. Chọn theo không gian và sở thích của bạn.