Xâu lại một chuỗi tiền xu tại nhà chỉ cần dây dù hoặc dây sáp đỏ cỡ vừa lỗ vuông, một chiếc kéo, một chiếc bật lửa và khoảng mười lăm đến ba mươi phút. Cách bền nhất là đan dây chéo qua lỗ từng đồng để mỗi đồng bị giữ cố định, sau đó thắt nút chặt và hơ cháy đầu dây cho khỏi tở. Tua đỏ có thể mua sẵn hoặc tự quấn từ chỉ.
Đồng thau bền hàng chục năm, nhưng dây chuỗi thì không: sau một hai năm bỏ ví, treo cửa hay đặt quầy, dây xơ, phai, giãn, đồng bắt đầu xô lệch. Thay vì mua chuỗi mới, bạn hoàn toàn tự xâu lại được. Bài này đi qua lúc nào nên xâu lại, chọn dây và dụng cụ, ba kiểu xâu hay gặp, các bước đan cụ thể, cách thắt nút, làm tua và những lỗi hay mắc.
Khi nào nên xâu lại một chuỗi tiền xu
Dấu hiệu rõ nhất là dây đã đổi màu, từ đỏ tươi sang hồng nhạt hoặc nâu bạc, sợi xơ ở chỗ cọ vào mép lỗ vuông. Dây xơ ở một điểm là điểm sẽ đứt; chuỗi treo cửa mà đứt dây, các đồng rơi tung toé và có đồng lăn vào gầm tủ không tìm thấy nữa. Xâu lại trước khi đứt bao giờ cũng nhẹ nhàng hơn.
Dấu hiệu thứ hai là đồng xô lệch: các đồng trượt dồn về một phía, chồng lên nhau, hoặc lật mặt lung tung. Điều này thường do kiểu xâu thẳng một đường, không có nút giữ từng đồng. Xâu lại theo kiểu đan chéo sẽ giải quyết dứt điểm.
Ngoài ra, bạn cũng xâu lại khi mua bộ đồng rời muốn tự làm chuỗi, khi muốn đổi thứ tự niên hiệu, khi muốn đổi từ chuỗi treo sang chuỗi ngang để đặt quầy, hoặc đơn giản là muốn một màu dây khác hợp với chỗ đặt. Tháo xâu không ảnh hưởng gì tới đồng xu; theo tập quán, việc thay dây cũng chỉ như thay áo mới cho món đồ.
Làm sạch và chuẩn bị đồng trước khi xâu
Tháo hết dây cũ ra, đặt các đồng lên một chiếc khay để không lăn mất. Đây là lúc tốt nhất để kiểm từng đồng: đếm đủ số, xem niên hiệu có đúng bộ không, có đồng nào nứt, mẻ hay cong không. Đồng bị cong do rơi xuống nền cứng thường không nắn lại được ở nhà; nếu cong nhẹ và không ảnh hưởng tới việc xâu, cứ giữ, còn nếu cong nhiều thì nên thay một đồng cùng niên hiệu.
Phủi bụi trong lỗ vuông và ở rìa chữ bằng bàn chải đánh răng lông mềm. Đồng có nhiều cặn bẩn thì rửa nhanh trong nước ấm pha vài giọt nước rửa chén, chải nhẹ, tráng sạch, rồi lau khô từng đồng bằng khăn cotton. Bước lau khô rất quan trọng: nước đọng trong lỗ vuông khi bị dây bọc kín sẽ làm mép lỗ lên đốm xanh chỉ sau vài tuần.
Với đồng thau để trần mà bạn muốn sáng lại, có thể dùng kem đánh đồng, nhưng phải rửa sạch kem trước khi xâu vì cặn kem giữ ẩm và làm dây bạc màu nhanh. Với đồng hun màu cổ hoặc đồng mạ, chỉ rửa và lau khô, không dùng kem, chanh hay giấm vì sẽ ăn mất lớp màu. Nếu thấy mép lỗ còn ba via sắc từ khi đúc, đây cũng là lúc mài nhẹ để dây mới khỏi bị cứa. Để các đồng khô hẳn ở chỗ thoáng chừng nửa ngày rồi mới bắt đầu xâu, tránh vừa lau xong đã bọc dây lại ngay.
Chọn dây và dụng cụ
Dây quyết định độ bền của chuỗi. Bảng dưới so các loại dây hay dùng; chọn cỡ dây sao cho hai lượt dây đi qua lỗ vuông vẫn còn hơi lỏng.
| Loại dây | Độ bền | Giữ màu | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Dây dù tổng hợp (cỡ khoảng 1–2 mm) | Cao, không mục | Tốt, ít phai | Mọi kiểu chuỗi, nhất là chuỗi treo và chuỗi trong xe |
| Dây sáp (dây phủ sáp) | Cao, nút giữ chặt | Tốt | Chuỗi bỏ ví, chuỗi ngang đặt quầy |
| Dây tơ, dây lụa tết | Trung bình | Đẹp nhưng dễ bạc dưới nắng | Chuỗi trưng bày, làm quà |
| Chỉ cotton | Thấp, xơ nhanh ở mép kim loại | Dễ phai khi ướt | Chỉ nên dùng làm tua |
| Dây chun | Thấp, giãn và giòn theo thời gian | Trung bình | Không nên dùng cho chuỗi tiền xu |
Dụng cụ đi kèm gồm: kéo sắc, bật lửa hoặc keo dán vải để xử lý đầu dây, một chiếc kim to hoặc mẩu dây thép mảnh gập đôi làm kim luồn nếu dây mềm, thước dây, và một tấm bìa cứng nếu bạn định tự làm tua. Chuẩn bị dây dài gấp ba đến bốn lần chiều dài chuỗi thành phẩm, vì đan chéo và thắt nút tốn dây hơn bạn tưởng.
Ba kiểu xâu thường gặp
Xâu chồng dọc. Các đồng nằm chồng lên nhau như một cột, dây xuyên thẳng qua tất cả các lỗ, thắt nút hai đầu. Đơn giản nhất, gọn nhất cho chuỗi bỏ ví ba đồng. Nhược điểm là đồng xoay tự do, mặt chữ không cố định.
Xâu hàng ngang đan chéo. Các đồng nằm cạnh nhau thành một hàng, dây đan qua từng lỗ theo kiểu bắt chéo, mỗi đồng bị giữ chặt ở vị trí của nó. Đây là kiểu bền và đẹp nhất cho chuỗi đặt quầy, chuỗi Ngũ Đế, Lục Đế bỏ ví dài.
Xâu dọc có nút giữa mỗi đồng. Các đồng treo cách nhau một khoảng, giữa hai đồng có một nút thắt. Dùng cho chuỗi treo cửa, treo tường, thường có nút kết trang trí ở trên và tua ở dưới.
Chọn theo chỗ dùng. Bỏ ví nam: xâu chồng ba đồng hoặc hàng ngang một hàng ngắn. Đặt quầy: hàng ngang đan chéo. Treo: dọc có nút. Đừng xâu chuỗi treo bằng kiểu chồng dọc, vì các đồng sẽ xoay và va vào nhau liên tục.
Các bước xâu hàng ngang đan chéo
Dưới đây là cách làm cho chuỗi năm đồng, áp dụng tương tự cho ba hay sáu đồng. Làm trên mặt bàn phẳng, đủ sáng:
- Xếp các đồng thành một hàng theo thứ tự bạn muốn, mặt chữ cùng quay lên. Với Ngũ Đế, thường xếp từ Thuận Trị đến Gia Khánh.
- Cắt một đoạn dây dài khoảng bốn lần chiều dài hàng đồng. Gập đôi tìm điểm giữa.
- Đặt điểm giữa dây dưới đồng đầu tiên. Đưa đầu dây bên trái từ dưới lên xuyên qua lỗ vuông, đưa đầu dây bên phải từ trên xuống qua chính lỗ đó, sao cho hai đầu dây bắt chéo nhau trong lỗ. Kéo hai đầu cho dây ôm chặt đồng.
- Chuyển sang đồng thứ hai, đặt sát đồng thứ nhất. Lặp lại: một đầu dây từ dưới lên, một đầu từ trên xuống qua lỗ, bắt chéo, kéo chặt. Giữ khoảng cách giữa các đồng đều nhau.
- Lặp lại tới đồng cuối. Sau mỗi đồng, kiểm mặt chữ còn quay lên không; lỡ lật thì gỡ ngay lúc đó, đừng để tới cuối.
- Ở sau đồng cuối, thắt hai đầu dây bằng một nút vuông (nút dẹt), siết chặt, rồi thắt thêm một nút nữa cho chắc.
- Cắt dây thừa, chừa khoảng nửa phân. Hơ nhẹ đầu dây dù bằng bật lửa cho chảy và ép dẹt bằng mặt kéo; với dây không chảy được thì nhỏ một giọt keo vải.
- Kéo nhẹ hai đầu chuỗi để kiểm: đồng không trượt, dây không giãn, nút không lỏng.
Cẩn thận khi hơ lửa: làm xa vật dễ cháy, không hơ khi tay còn dính cồn hay dầu, và đừng chạm vào đầu dây vừa chảy vì rất nóng. Nhà có trẻ nhỏ thì cất bật lửa ngay sau khi xong.
Thắt nút kết và tự làm tua
Chuỗi treo thường có một vòng treo và một nút kết trang trí phía trên. Nếu chưa quen các kiểu nút cầu kỳ, bạn có thể làm vòng treo đơn giản bằng cách gập đôi một đoạn dây, thắt một nút kép ngay dưới vòng, rồi nối vào đồng trên cùng. Muốn có nút kết đẹp, nhiều tiệm phụ kiện bán nút kết làm sẵn, chỉ việc luồn dây vào. Nút kết là phần trang trí, không quyết định độ bền của chuỗi.
Tua đỏ tự làm khá dễ: lấy một tấm bìa cứng rộng bằng chiều dài tua mong muốn, quấn chỉ đỏ quanh bìa chừng vài chục vòng. Luồn một sợi chỉ dưới các vòng ở một mép bìa, buộc chặt; đây là đầu tua. Cắt đứt các vòng chỉ ở mép bìa đối diện, rút bìa ra. Cách đầu tua khoảng một phân, quấn một sợi chỉ cùng màu thật chặt nhiều vòng để tạo cổ tua, thắt nút và giấu đầu chỉ vào trong. Cuối cùng tỉa bằng đáy tua.
Tua cotton đẹp nhưng hút bụi và phai nắng; tua sợi tổng hợp bóng hơn và giữ màu lâu hơn. Với chuỗi bỏ ví hay chuỗi trong xe, bạn có thể bỏ hẳn tua cho gọn.
Lỗi hay gặp khi tự xâu và cách sửa
Lần đầu tự xâu, ai cũng dễ mắc vài lỗi dưới đây. Hầu hết đều sửa được mà không cần làm lại từ đầu:
- Dây quá to, không luồn đủ hai lượt qua lỗ. Đổi dây nhỏ hơn hoặc chỉ luồn một lượt và thêm nút giữa các đồng.
- Đồng xô lệch sau vài ngày. Do kéo chưa chặt ở bước bắt chéo. Gỡ phần cuối, kéo lại từng đồng rồi thắt nút mới.
- Mép lỗ vuông sắc làm xơ dây. Mài nhẹ mép lỗ bằng giấy nhám mịn quấn quanh que tăm trước khi xâu.
- Nút cuối tuột. Dây trơn như dây dù cần thắt hai nút chồng hoặc nhỏ thêm keo vào nút.
- Chuỗi cong, không nằm phẳng. Do lực kéo không đều giữa hai đầu dây. Đặt chuỗi dưới một quyển sách nặng qua đêm sẽ đỡ hơn.
- Thiếu dây ở đồng cuối. Cắt dây dư ra ngay từ đầu; nối dây giữa chừng vừa xấu vừa yếu.
Sau khi xâu xong, ghi lại cỡ dây và chiều dài đã dùng vào một mẩu giấy cất cùng hộp đựng vật phẩm. Lần sau thay dây, bạn khỏi phải đo đếm lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Dây đỏ có bắt buộc khi xâu tiền xu không?
Dây đỏ là lựa chọn phổ biến vì màu đỏ trong văn hoá Việt gắn với may mắn, vui vẻ. Nhưng đây là tập quán chứ không phải quy định. Có người chọn dây vàng, dây nâu cho hợp nội thất. Chọn màu bạn và gia đình thấy dễ chịu là được.
Tháo chuỗi tiền xu ra xâu lại có kiêng gì không?
Không có quy định chung nào về việc kiêng tháo hay xâu lại. Nhiều gia đình chọn làm vào dịp dọn nhà cuối năm, coi như một phần việc sửa sang đồ đạc. Bạn có thể lau sạch đồng, để khô rồi xâu lại khi tiện.
Xâu ngũ đế có cần đúng thứ tự niên hiệu không?
Thứ tự theo năm trị vì từ Thuận Trị đến Gia Khánh là thói quen phổ biến, giúp nhìn vào biết ngay đủ bộ. Đây không phải quy tắc bắt buộc. Nếu chuỗi cũ xếp khác, bạn có thể giữ nguyên hoặc sắp lại khi xâu.
Dây dù và dây sáp loại nào tốt hơn cho chuỗi bỏ ví?
Dây sáp thường hợp chuỗi bỏ ví hơn vì nút giữ chặt, sợi dẹt và ít xơ khi cọ trong ví. Dây dù bền và giữ màu tốt, hợp chuỗi treo hoặc chuỗi để trong xe. Cả hai đều tốt hơn chỉ cotton nhiều lần.
Không có bật lửa thì xử lý đầu dây thế nào?
Bạn có thể nhỏ một giọt keo dán vải hoặc sơn móng tay trong suốt vào đầu dây, để khô là sợi không bị tở. Một cách khác là thắt thêm một nút nhỏ sát đầu dây. Cả hai cách đều an toàn hơn khi nhà có trẻ nhỏ.
Đồng xu cũ xỉn đen có nên lau trước khi xâu lại không?
Nên phủi bụi và lau khô trước khi xâu. Có đánh sáng hay không tuỳ bề mặt đồng: đồng để trần có thể đánh bóng, đồng hun cổ chỉ nên lau khô để giữ màu. Để đồng khô hoàn toàn rồi mới xâu, tránh hơi ẩm đọng trong dây.