Kiếm tiền xu là một thanh kiếm trang trí được ghép từ hàng chục đến vài trăm đồng xu lỗ vuông, buộc chặt bằng dây đỏ quanh một thanh cốt kim loại, thường có tua ở chuôi. Nó không có lưỡi, không dùng để cắt. Ở các gia đình Việt hiện nay, kiếm tiền xu chủ yếu được treo tường phòng khách, phòng làm việc như một món vật phẩm theo quan niệm dân gian gốc Hoa và như một món đồ trang trí có màu đỏ – vàng nổi bật.
Kiếm tiền xu đắt hơn chuỗi tiền xu nhiều lần và nặng hơn hẳn, nên chọn sai cỡ hoặc treo ẩu là thấy ngay: kiếm cong, dây tở, đồng rơi lả tả, thậm chí cả thanh rơi khỏi tường. Bài này đi qua cấu tạo từng phần, cách đếm và đọc đồng xu trên kiếm, chọn cỡ theo bức tường, kiểm hàng trước khi nhận, rồi đến chuyện treo cho chắc và giữ cho đẹp.
Kiếm tiền xu là gì và vì sao làm bằng đồng xu
Trong tập quán dân gian Trung Hoa, kiếm làm từ tiền đồng được nhắc tới như một vật treo trong nhà mang ý che chắn, gom hai lớp nghĩa: thanh kiếm gợi sự bảo vệ, còn đồng tiền gợi sự đủ đầy. Khi vật phẩm phong thủy theo đường buôn bán vào Việt Nam, kiếm tiền xu xuất hiện trên kệ hàng cạnh gương bát quái, hồ lô, chuông gió. Những lời giải thích về công dụng nằm trong vùng quan niệm, không có căn cứ đo được.
Ở góc độ đồ vật, kiếm tiền xu là một món thủ công tốn công: mỗi đồng phải được xếp đều, buộc từng đôi một vào cốt để thân kiếm thẳng và hai cạnh cân. Vì thế chất lượng giữa các thanh chênh nhau rất xa, dù ảnh chụp trông na ná. Thanh làm kỹ có thân phẳng, đồng khít, dây căng đều; thanh làm vội có đồng xô, dây chùng, thân hơi vặn.
Đồng xu trên kiếm bán làm vật phẩm gần như đều đúc mới, phổ biến là mẫu tiền nhà Thanh như Càn Long, Khang Hy, hoặc trộn các niên hiệu của bộ Ngũ Đế, Lục Đế. Có những thanh kiếm xưa làm bằng tiền thật, nhưng đó là đồ sưu tầm, nằm ngoài phạm vi món vật phẩm treo tường bạn mua ở cửa hàng.
Cấu tạo một thanh kiếm tiền xu: nhìn từng phần
Một thanh kiếm tiền xu có năm phần chính. Biết tên từng phần giúp bạn hỏi người bán đúng chỗ và tự kiểm khi nhận hàng.
| Phần | Làm bằng gì | Dấu hiệu làm kỹ | Dấu hiệu làm vội |
|---|---|---|---|
| Cốt | Thanh sắt, thép hoặc đồng chạy suốt từ chuôi tới mũi | Cứng, thẳng, chạy hết chiều dài | Cốt ngắn chỉ tới giữa thân, kiếm võng khi cầm ngang |
| Thân | Hai hàng đồng xu xếp so le hai bên cốt, buộc dây đỏ | Đồng khít, hai cạnh song song | Đồng hở kẽ, cạnh lượn sóng |
| Mũi | Vài đồng xếp nhọn dần hoặc một miếng kim loại hình mũi | Cân, chắc, không lung lay | Đồng cuối lỏng, dễ rơi |
| Chắn tay | Một hàng đồng xu xếp ngang chỗ giáp chuôi | Ngang đều hai bên | Lệch một phía |
| Chuôi và tua | Đồng xu xếp dọc, quấn dây, cuối chuôi gắn tua đỏ | Dây quấn chặt, tua dày | Dây quấn lỏng, tua thưa rối |
Phần quan trọng nhất là cốt. Một thanh kiếm dài nặng vài cân nếu cốt không chạy suốt chiều dài sẽ võng dần ở giữa sau vài tháng treo ngang. Khi mua, hỏi thẳng người bán cốt dài bao nhiêu, bằng chất gì, và cầm kiếm nằm ngang ở chuôi xem mũi có rủ xuống không.
Dây đỏ trên kiếm vừa là trang trí vừa là phần chịu lực. Dây mảnh quấn ít vòng sẽ giãn theo thời gian, đồng bắt đầu xô lệch từ mũi vào.
Đếm đồng và đọc niên hiệu trên kiếm
Số đồng phụ thuộc chiều dài. Kiếm ngắn để bàn có thể chỉ vài chục đồng; kiếm treo tường dài cỡ cánh tay có hàng trăm đồng. Một số nơi bán gắn số đồng với những con số được coi là đẹp theo quan niệm, nhưng không có quy chuẩn chung nào.
Đồng lặp lại là bình thường. Kiếm dùng rất nhiều đồng nên niên hiệu lặp lại liên tục, thường theo vòng năm hoặc sáu niên hiệu. Không cần đọc hết; đọc ngẫu nhiên vài đồng ở thân và chuôi đủ để biết xưởng dùng loại đồng gì.
Đồng cùng cỡ mới cho thân thẳng. Đồng to nhỏ lẫn lộn làm cạnh kiếm lồi lõm. Ngắm dọc theo thân như ngắm một cây thước, cạnh thẳng là đồng đều.
Mặt chữ quay về một phía. Thanh làm kỹ xếp toàn bộ đồng cùng mặt chữ Hán ra phía trước. Thanh làm vội có đồng lật mặt lưng ra, nhìn gần sẽ thấy loang lổ.
Đừng tính tiền theo số đồng. Giá trị nằm ở công buộc, chất cốt, độ đều của đồng. Một thanh nhiều đồng hơn nhưng buộc ẩu không đáng hơn một thanh ít đồng mà chắc.
Chọn cỡ kiếm theo bức tường
Kiếm tiền xu là một vật dài, mảnh, màu nổi. Chọn cỡ theo tỉ lệ với bức tường và đồ nội thất xung quanh, cụ thể:
- Tường phòng khách rộng, trên kệ tivi hoặc sofa. Kiếm dài khoảng hai phần ba chiều rộng món đồ phía dưới thì cân; ngắn quá trông lạc lõng, dài quá thì lấn cả mảng tường.
- Tường phòng làm việc, cạnh kệ sách. Kiếm cỡ vừa, treo dọc theo cạnh kệ hoặc treo chéo một góc cho đỡ cứng.
- Hành lang hẹp. Chọn kiếm ngắn, treo sát tường, cao trên tầm vai để người đi qua không vướng tua.
- Bàn làm việc. Có loại kiếm ngắn kèm giá đỡ để bàn; chỉ nên chọn khi bàn đủ rộng, kiếm không chĩa về phía chỗ ngồi đối diện.
- Phòng có tranh, ảnh treo nhiều. Kiếm đỏ vàng rất bắt mắt, đặt cạnh nhiều tranh màu sẽ rối. Dành cho nó một mảng tường riêng.
Trước khi mua, cắt một dải giấy đúng chiều dài kiếm dán thử lên tường. Mất năm phút nhưng tránh được chuyện mua về mới thấy quá to.
Kiểm kiếm khi nhận hàng
Kiếm tiền xu thường được gửi xa trong hộp dài, qua nhiều lần bốc xếp. Mở hộp ra, bạn kiểm lần lượt như sau trước khi ký nhận hoặc trước khi hết hạn đổi trả:
- Quay video lúc mở hộp, từ khi còn băng dính tới khi lấy kiếm ra. Nếu có hư hỏng do vận chuyển, đoạn video là bằng chứng rõ nhất.
- Đặt kiếm lên một mặt phẳng dài như mặt bàn hoặc sàn nhà, ngắm xem thân có nằm sát mặt phẳng không. Chỗ nào hở lên là chỗ cốt cong hoặc dây buộc lệch.
- Cầm chuôi nâng kiếm nằm ngang, quan sát mũi. Võng nhẹ ở kiếm dài là chấp nhận được; võng rõ rệt là cốt ngắn hoặc mềm.
- Lắc nhẹ cả thanh bên tai. Nghe tiếng lạo xạo liên tục là đồng bên trong đã lỏng, sau một thời gian treo sẽ xô lệch.
- Nhìn kỹ mũi và chắn tay, hai chỗ dễ va đập nhất khi vận chuyển. Đồng ở mũi lung lay hay chắn tay lệch hẳn một bên thì báo người bán.
- Kiểm tua: tua bị đè bẹp có thể hấp hơi nước nóng cho phồng lại; tua bị cắt, đứt thì nên yêu cầu thay.
- So chiều dài và trọng lượng với thông số người bán ghi. Chênh vài phân không đáng kể, nhưng kiếm ngắn hẳn hay nhẹ hẳn là đã giao nhầm mẫu.
Giữ lại hộp và vật liệu chèn ít nhất vài tuần. Nếu phải gửi trả hay chuyển nhà sau này, hộp dài đúng cỡ là thứ rất khó tìm lại.
Treo kiếm cho chắc và an toàn
Một thanh kiếm tiền xu dài có thể nặng vài cân, rơi từ trên cao xuống đủ gây thương tích. Treo theo trình tự sau:
- Cân thử kiếm bằng cân nhà bếp hoặc hỏi người bán trọng lượng thật. Từ đó chọn móc chịu được ít nhất gấp đôi.
- Dùng hai điểm treo cho kiếm treo ngang: một ở gần chuôi, một ở gần mũi. Treo một điểm ở giữa làm kiếm bập bênh và võng hai đầu.
- Khoan tường bê tông thì dùng tắc kê nhựa và vít; tường thạch cao phải bắt vào khung xương hoặc dùng tắc kê chuyên dụng. Không dùng miếng dán hay đinh ghim mảnh.
- Treo ở độ cao người lớn đứng giơ tay mới chạm, tua không thòng xuống tầm đầu.
- Không treo ngay phía trên đầu giường, trên nôi trẻ em hay trên chỗ ngồi cố định. Lý do thực tế là nếu móc tuột, vật nặng sẽ rơi trúng người.
- Nhiều gia đình tránh treo mũi kiếm chĩa thẳng vào chỗ ngồi hay cửa phòng vì cảm giác không thoải mái; treo ngang song song mặt đất hoặc treo dọc mũi hướng xuống là gọn mắt nhất.
- Treo xong, lay nhẹ kiếm xem móc có xoay, tường có bở không; sau một tuần kiểm lại một lần.
Với nhà có trẻ nhỏ hay hay leo trèo, bạn nên treo cao hẳn hoặc tạm cất kiếm đi; trẻ kéo tua đỏ là chuyện rất hay xảy ra.
Lau bụi, chống xỉn và sửa dây
Kiếm treo tường bám bụi ở khe giữa các đồng và trong sợi dây. Dùng chổi lông mềm hoặc cọ trang điểm cũ phủi dọc thân mỗi vài tuần; máy hút bụi cầm tay để chế độ yếu cũng làm được, nhưng đừng để đầu hút chạm vào tua. Không xịt nước hay lau ướt cả thanh, vì nước đọng trong dây sẽ làm dây phai và cốt sắt bên trong có thể gỉ.
Đồng thau trên kiếm sẽ xỉn dần thành màu nâu, đa phần người dùng giữ nguyên vì kiếm trông cổ hơn. Nếu một đồng bị bong khỏi thân, đừng cố nhét lại rồi quấn băng dính; tháo đoạn dây quanh đó, đặt đồng đúng chỗ, quấn lại bằng dây cùng màu và thắt nút giấu vào trong. Khi dây đã bạc màu cả thanh, có thể nhờ thợ làm đồ thủ công quấn lại, chi phí thường ít hơn mua kiếm mới nhiều.
Khi chuyển nhà, bọc kiếm bằng màng xốp, đặt nằm thẳng trong hộp dài, không gập, không đè vật nặng lên. Một thanh kiếm cong cốt rất khó nắn lại cho thẳng như cũ.
Câu hỏi thường gặp
Kiếm tiền xu có sắc, có nguy hiểm không?
Kiếm tiền xu không có lưỡi nên không cắt được, nhưng mũi kiếm và mép đồng xu có thể làm trầy da nếu va mạnh. Nguy hiểm thực tế lớn nhất là kiếm rơi khi móc yếu, vì cả thanh khá nặng. Treo chắc và ngoài tầm trẻ nhỏ là đủ yên tâm.
Nên treo kiếm tiền xu ngang hay dọc?
Cả hai đều phổ biến. Treo ngang hợp với mảng tường rộng phía trên kệ, cần hai điểm móc. Treo dọc hợp với tường hẹp hoặc cạnh khung cửa, chỉ cần một móc chắc ở chuôi. Chọn cách nào cho mảng tường cân đối và móc chịu lực tốt là được.
Kiếm tiền xu có treo trong phòng ngủ được không?
Có người treo, có người tránh theo quan niệm riêng của gia đình. Về thực tế, đừng treo ngay trên đầu giường để tránh rủi ro rơi trúng người khi ngủ. Nếu muốn treo trong phòng ngủ, chọn bức tường đối diện hoặc tường bên, cao và chắc.
Làm sao biết cốt kiếm có chạy suốt chiều dài không?
Cầm kiếm nằm ngang ở phần chuôi và quan sát mũi. Cốt chạy suốt thì kiếm gần như thẳng; cốt ngắn thì nửa trước võng xuống rõ. Bạn cũng có thể ấn nhẹ ngón tay dọc thân, chỗ nào thấy mềm lún là chỗ không có cốt đỡ.
Kiếm tiền xu bị bung vài đồng có tự sửa được không?
Được, nếu chỉ bung vài đồng. Tháo dây ở đoạn đó, đặt lại đồng đúng vị trí, quấn dây đỏ mới cùng cỡ, siết chặt và giấu nút vào khe. Nếu cả đoạn dài bị lỏng hoặc cốt đã cong, nên nhờ thợ làm đồ thủ công xử lý cho chắc.
Mua kiếm tiền xu online cần hỏi những gì?
Hỏi chiều dài, trọng lượng thật, chất và chiều dài cốt, loại dây, đồng xu bằng đồng thau hay hợp kim, cách đóng gói khi gửi. Đề nghị người bán quay video cầm kiếm nằm ngang để xem có võng không. Thiếu những thông tin này thì khó đánh giá qua ảnh.