Trên bàn ăn, người ta thường chỉ đặt một món giữa bàn thấp và dễ rửa: bắp cải ngọc trên đế, bát đá hoặc đĩa gốm đựng trái cây, khay gỗ có lọ tăm và lọ gia vị; còn tường phòng ăn thì hợp tranh trái cây, tranh cá chép hay tranh đồng quê. Món giữa bàn nên thấp dưới 20–25 cm để người ngồi hai bên nhìn thấy nhau, và chịu được hơi nóng, dầu mỡ, lau rửa hằng ngày.
Tập quán coi bàn ăn là nơi gia đình sum họp, nên món đặt ở đây mang lời chúc no đủ, sung túc: bắp cải gắn với "trăm tài", trái cây gắn với mùa màng, cá chép gắn với dư dả. Đó là quan niệm. Về thực tế, bàn ăn là chỗ có thức ăn, nên vệ sinh đứng đầu: món nào khó rửa, có kẽ bám dầu, có lớp sơn bong, không đặt ở đây.
Bàn ăn khác mọi mặt phẳng khác trong nhà
Bàn ăn là mặt phẳng duy nhất trong nhà vừa có thức ăn, vừa có hơi nóng từ nồi lẩu, vừa có dầu mỡ bắn, nước canh đổ. Món vật phẩm đặt ở đây chịu mọi thứ đó mỗi ngày ba bữa. Đây là lý do nhiều món đẹp ở phòng khách lại không hợp bàn ăn: cây đá quý nhiều kẽ lá bám dầu, tượng bột đá có lớp sơn bong vào thức ăn, đồ đồng xỉn loang khi dính nước mắm.
Bàn ăn cũng là chỗ phải dọn trống thường xuyên: khi có khách, khi ăn lẩu, khi trải khăn mới, khi lau bàn sau bữa. Món giữa bàn vì thế nên nhẹ đủ để một tay nhấc ra, hoặc đặt trên một khay để nhấc cả khay. Món nặng vài kg giữa bàn là món mà sau vài tuần cả nhà sẽ đẩy sang một góc rồi quên.
Bàn ăn tròn và bàn chữ nhật có cách đặt khác nhau. Bàn tròn có tâm rõ ràng, món đặt giữa nhìn cân từ mọi phía, nhưng nồi lẩu, đĩa thức ăn chung cũng đặt ở tâm, nên món phải dọn ra khi ăn. Bàn chữ nhật dài có thể để món ở giữa trục dọc, đẩy về một đầu khi bữa ăn cần chỗ.
Nhu cầu, món hay chọn và lưu ý cho bàn ăn, phòng ăn
Bảng dưới gom các lựa chọn hay gặp, kèm ý theo tập quán và lưu ý vệ sinh:
| Nhu cầu | Món hay chọn | Ý theo tập quán | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Món giữa bàn mang ý no đủ | Bắp cải ngọc hoặc đá trên đế | Bắp cải gần âm "bách tài", gợi sung túc | Cao 15–25 cm, dễ nhấc, rửa được |
| Món có công năng | Bát đá, đĩa gốm đựng trái cây | Mâm quả đầy đặn | Đá đặc không thấm, gốm men an toàn thực phẩm |
| Gom đồ lặt vặt | Khay gỗ hoặc đá đặt lọ tăm, gia vị | Gọn gàng | Gỗ phải chịu nước, có lớp phủ an toàn |
| Tường phòng ăn trống | Tranh trái cây, tranh cá chép, tranh đồng quê | Mùa màng, dư dả | Treo xa bếp, có kính hoặc lớp phủ lau được |
| Tủ bát, kệ phòng ăn | Hồ lô gốm, cá chép đồng nhỏ | Đủ đầy | Không đặt món nặng trên tủ cao |
| Bàn ăn nhỏ, ăn trong bếp | Không cần món; nếu có, một đĩa gốm | Như trên | Ưu tiên chỗ trống cho thức ăn |
Món nào đặt trên bàn ăn cũng nên được nhìn như một món đồ ăn uống: có rửa được không, có an toàn khi chạm vào thức ăn không, có chịu nóng không. Ý nghĩa đứng sau những câu hỏi đó.
Bắp cải ngọc: chọn cỡ, chất liệu và chỗ đặt trong phòng ăn
Ý nghĩa theo tập quán. Bắp cải trong tiếng Hán đọc gần với "bách tài", nên bắp cải chạm ngọc được xem là món mang lời chúc tài lộc, sung túc. Hình bắp cải tròn đầy, nhiều lớp lá ôm nhau cũng gợi sự sum vầy. Đây là món dân gian quen thuộc trong phòng ăn và phòng khách.
Cỡ. Bắp cải đặt giữa bàn ăn bốn sáu người nên cao 12–20 cm kể cả đế. Món to hơn hợp tủ trưng bày hoặc kệ phòng ăn hơn là mặt bàn.
Chất liệu. Bắp cải ngọc phỉ thuý, ngọc xanh, đá màu xanh trắng là phổ biến; bản bột đá hoặc nhựa giả ngọc rẻ hơn nhiều. Trên bàn ăn, ngọc và đá thật bền, rửa được; bột đá có lớp sơn có thể bong khi lau nhiều.
Đế. Bắp cải đáy tròn cần đế gỗ. Đế gỗ trên bàn ăn dễ thấm nước canh, nên chọn đế có lớp sơn phủ chịu nước, hoặc đặt cả bắp cải và đế lên một đĩa sứ nông.
Chỗ đặt khi ăn. Bữa cơm thường ngày có thể để bắp cải ở giữa nếu bàn đủ rộng; bữa lẩu, bữa có khách thì chuyển bắp cải lên tủ bát hay kệ cạnh bàn. Không đặt sát nồi lẩu, bếp nướng trên bàn.
Vệ sinh và an toàn thực phẩm: điều riêng của bàn ăn
Đây là phần mà người bán vật phẩm ít khi nhắc, nhưng là phần quyết định món có ở lại trên bàn ăn được hay không:
- Không đựng thức ăn trực tiếp trong đá xốp hoặc đá nhuộm: một số loại đá có lỗ rỗng, hút dầu và nước, khó làm sạch; đá nhuộm có thể ra màu khi gặp axit trong trái cây. Bát đá đựng trái cây nên là đá đặc, mài bóng, và trái cây có vỏ.
- Gốm men an toàn: đĩa, bát gốm trang trí nên hỏi có dùng được với thực phẩm không; một số men màu trang trí không dành cho đựng thức ăn.
- Tránh lớp sơn, lớp mạ bong: món bột đá sơn màu, đồ mạ đồng trên bàn ăn bị lau nhiều có thể bong vảy sơn vào thức ăn.
- Rửa định kỳ: món giữa bàn bám hơi dầu dù không bị dính trực tiếp. Rửa bằng nước ấm và xà phòng nhẹ mỗi tuần với món đá, gốm; món gỗ lau khăn ẩm rồi lau khô.
- Xa nguồn nhiệt: không đặt món gần nồi lẩu, bếp từ mini, bếp cồn trên bàn; đá có thể nứt khi gặp nhiệt đột ngột, gỗ có thể cháy xém.
- Côn trùng: món có kẽ sâu, hốc rỗng là chỗ kiến, gián trú; bàn ăn nên tránh món dạng này.
Các mẫu thuộc nhóm Bắp Cải Cù Lạc Sâm có thể xem ở vatphamphongthuy.com.
Tranh và món treo tường phòng ăn
Tường phòng ăn là chỗ hợp với tranh hơn mặt bàn hợp với tượng. Tranh trái cây, mâm ngũ quả, cá chép, đồng lúa, làng quê là các đề tài quen trong nhà Việt, mang lời chúc no đủ theo tập quán. Tranh đá quý, tranh đồng cũng được dùng, nhưng cần nhớ phòng ăn gần bếp nên có hơi dầu: chọn tranh có kính phủ hoặc mặt có lớp phủ lau được, treo ở bức tường xa bếp nhất.
Cỡ tranh tính theo chiều dài bàn: tranh rộng khoảng hai phần ba chiều dài bàn treo trên tường song song với bàn là cân. Bàn 1,6 m hợp tranh rộng 90–110 cm. Mép dưới tranh cách mặt bàn chừng 50–70 cm để người ngồi không chạm đầu vào khung khi ngả lưng, nếu bàn kê sát tường.
Chuyện tranh nên treo ở đâu trong nhà nói chung thuộc bài trí. Ở đây chỉ lưu ý một điều riêng cho phòng ăn: tranh có khung kính nặng không treo ngay trên chỗ ngồi của trẻ nhỏ hay người già, vì bất kỳ sự cố nào với móc treo cũng rơi đúng vào người. Kiểm móc treo mỗi năm một lần.
Phòng ăn liền bếp trong căn hộ thì thêm một lựa chọn gọn hơn tranh: một kệ treo nhỏ trên tường đặt hai ba món gốm, hồ lô gốm hay cá chép đồng nhỏ. Kệ treo nên có gờ chặn phía trước để món không trượt khi cửa tủ bếp đóng mạnh làm rung tường.
Bàn ăn ngày thường và bàn ăn những dịp sum họp
Ngày thường, bàn ăn của phần lớn gia đình Việt là mâm cơm bốn món: một món mặn, một món xào, bát canh, đĩa rau, cộng nồi cơm. Mâm chiếm gần hết mặt bàn bốn người. Lúc này món giữa bàn hoặc là phải nhỏ hẳn, như một bát đá đựng trái cây tráng miệng, hoặc là được dời sang tủ bát mỗi bữa và đặt lại sau khi lau bàn. Nhiều gia đình chọn cách thứ hai và thấy đó là một thói quen nhỏ dễ chịu: bàn sạch thì món mới trở về chỗ.
Dịp Tết, giỗ chạp, liên hoan, bàn ăn kéo dài, nhiều món hơn, nhiều người hơn. Đây là lúc món giữa bàn nhường chỗ hoàn toàn. Ngược lại, những ngày đầu năm khi nhà có khách đến chúc Tết, bàn ăn hay được bày một mâm ngũ quả nhỏ, một đĩa mứt, và bắp cải ngọc hay hồ lô gốm lại có dịp trở thành điểm nhấn giữa những món ăn ngày Tết.
Bàn ăn dài trong nhà phố đôi khi kiêm luôn bàn tiếp khách, bàn làm việc của con. Khi đó, món giữa bàn nên đặt trên một khay gỗ hay khay đá nông, nhấc cả khay đi trong một động tác. Khay vừa gom các món nhỏ lại thành một cụm gọn, vừa đỡ đáy món không làm xước mặt bàn gỗ, vừa hứng nước khi lau.
Ngân sách và kiểm hàng cho món phòng ăn
Phòng ăn hợp tầng nhỏ và trung. Món giữa bàn chịu nhiều va chạm, rửa nhiều, nên đá đặc tầng trung bền hơn ngọc quý tầng lớn ở vị trí này; ngọc quý hợp tủ trưng bày hơn. Bát đá, đĩa gốm đẹp thuộc tầng nhỏ đến trung và dùng được mỗi ngày.
Kiểm hàng bắp cải ngọc: nhìn kỹ các mép lá, chỗ mỏng nhất, xem có mẻ, có nứt chân chim không; soi đèn tìm vết rạn xuyên. Bắp cải ngọc nhuộm thường có màu xanh tụ ở kẽ lá đậm bất thường; lau bông tẩm cồn ở đáy. Hỏi người bán chất liệu cụ thể: ngọc phỉ thuý, ngọc xanh, đá màu, hay bột đá.
Bát đá đựng trái cây: rót thử ít nước vào lòng bát xem có thấm, loang không; đá đặc sẽ không thấm. Mép bát mài tròn, đáy có lót chống trượt hoặc đế. Đĩa gốm: xem men đều, không rạn, không có vết đen ở đáy.
Câu hỏi thường gặp
Bàn ăn nên đặt vật phẩm phong thuỷ gì?
Thường chỉ một món giữa bàn thấp và dễ rửa như bắp cải ngọc trên đế, bát đá hay đĩa gốm đựng trái cây, hoặc khay gom lọ tăm, gia vị. Món phải nhấc ra dễ khi ăn lẩu, có khách. Tường phòng ăn hợp tranh trái cây, cá chép, đồng quê.
Bắp cải ngọc nên đặt ở bàn ăn hay phòng khách?
Cả hai đều phổ biến. Bắp cải nhỏ cao 12–20 cm hợp giữa bàn ăn; bắp cải lớn hợp tủ trưng bày, kệ phòng khách. Trên bàn ăn, đặt bắp cải trên đế chịu nước hoặc đĩa sứ, và dời đi khi nấu lẩu, nướng tại bàn.
Dùng bát đá đựng trái cây có an toàn không?
An toàn nếu là đá đặc, mài bóng, không nhuộm và trái cây có vỏ. Đá xốp hút nước, dầu, khó làm sạch; đá nhuộm có thể ra màu khi gặp axit trái cây. Rót thử ít nước để xem bát có thấm không trước khi dùng.
Tranh treo phòng ăn nên chọn đề tài gì?
Đề tài quen thuộc là trái cây, mâm ngũ quả, cá chép, đồng lúa, làng quê, mang lời chúc no đủ theo tập quán. Chọn tranh có kính hoặc lớp phủ lau được, treo ở tường xa bếp để tránh hơi dầu.
Bàn ăn nhỏ trong bếp có cần đặt vật phẩm không?
Không cần. Bàn ăn nhỏ nên ưu tiên chỗ trống cho thức ăn. Nếu muốn có điểm nhấn, một đĩa gốm đẹp đựng trái cây là đủ, hoặc treo một tranh nhỏ trên tường cạnh bàn.
