Sân vườn hợp với món đặc, nặng, chịu thời tiết: linh vật đá granite hay đá xanh tạc nguyên khối (sư tử, kỳ lân, rùa, voi), chum vại gốm men cao lửa, đá tự nhiên khối lớn, đèn đá, tượng đồng đúc dày. Món đặt ngoài trời nên có đế nâng cao khỏi mặt đất 10–20 cm để thoát nước, đặt trên nền chắc không lún, và đủ nặng hoặc được cố định để không bị lật khi gió bão hay bị nhấc đi. Pha lê, thạch anh màu, bột đá đúc, gỗ chưa xử lý và cây đá quý là những món không hợp sân vườn.
Sân trước nhà phố, sân vườn biệt thự, khoảng sân nhà ống ở quê là nơi nhiều gia đình đặt một đôi linh vật canh cổng, một hòn đá lớn, một chum nước. Tập quán gắn những món này với lời chúc vững vàng, giữ nhà. Hòn non bộ và bể cảnh là chủ đề riêng thuộc về đá cảnh, ở đây chỉ nhắc khi cần; còn chuyện cổng quay hướng nào thuộc bài trí. Bài này đi vào chuyện chọn món sống được ngoài trời Việt Nam, nơi có nắng 35–40 độ, mưa dầm cả tháng, nồm ẩm và bão.
Thời tiết Việt Nam làm gì với một món đặt ngoài trời
Nắng là tác nhân đầu tiên. Tia cực tím làm phai màu mọi thứ được nhuộm, sơn hay có màu do xử lý: đá nhuộm xanh đỏ, bột đá sơn màu, nhựa giả đá. Sau một mùa hè, món màu rực ngoài sân thường đã loang lổ. Nắng gắt còn làm nóng bề mặt đá đen, đồng lên rất cao, đủ làm bỏng tay trẻ con chạm vào lúc trưa.
Mưa và độ ẩm là tác nhân thứ hai. Đá có lỗ xốp như đá ong, đá vôi, đá sa thạch hút nước, nuôi rêu và địa y; nhiều người thích vẻ rêu phong này, nhưng nó cũng làm bề mặt trơn và mục dần. Gỗ không xử lý mục trong một hai mùa mưa. Đồng mỏng, sắt mạ bị gỉ ở mối hàn, chỗ trầy. Nước đọng trong hốc tượng, trong lòng chum không có lỗ thoát là chỗ muỗi đẻ.
Gió bão là tác nhân thứ ba, nhất là ở các tỉnh ven biển miền Trung. Món nhẹ, cao, đặt trên bệ không cố định có thể bị gió lật. Chuông gió treo ngoài hiên trong bão trở thành vật bay. Cuối cùng là con người: món nhỏ, đẹp, đặt ở sân trước không có cổng kín có thể bị nhấc đi. Bốn tác nhân này quyết định gần hết việc chọn món ngoài trời.
Nhu cầu, món hay chọn và lưu ý cho sân vườn
Bảng dưới gom những món người ta hay đặt ngoài sân, cùng ý theo tập quán và điều thực tế cần lưu ý:
| Nhu cầu | Món hay chọn | Ý theo tập quán | Lưu ý ngoài trời |
|---|---|---|---|
| Đôi linh vật hai bên cổng | Sư tử, kỳ lân đá granite hoặc đá xanh | Canh giữ nhà | Đá nguyên khối; bệ chắc; cao theo trụ cổng |
| Một món vững giữa sân | Rùa đá lớn, khối đá tự nhiên | Bền bỉ, vững | Đặt trên nền đầm, không trên đất mềm |
| Chum, vại, bình lớn | Gốm men cao lửa, sành | Chứa, tụ, đủ đầy | Có lỗ thoát nước hoặc úp miệng; chống muỗi |
| Đèn trang trí lối đi | Đèn đá kiểu cổ, đèn đá tạc | Soi sáng lối vào | Điện ngoài trời phải có thợ lắp, dây chôn đúng chuẩn |
| Linh vật nhỏ ven bồn cây | Ếch, rùa, cá chép bằng đá | Lời chúc quen thuộc | Đủ nặng hoặc gắn xi măng để khỏi bị nhấc đi |
| Tượng đồng | Tượng đồng đúc dày, có lớp phủ | Tuỳ hình tượng | Đồng mỏng gỉ mối hàn; đặt nơi ít đọng nước |
Phần lớn món trong bảng là đá tạc nguyên khối hoặc gốm cao lửa. Đây không phải sự trùng hợp: đó là hai nhóm vật liệu người Việt đã dùng ngoài trời hàng trăm năm ở đình, chùa, lăng mộ, và chúng đã chứng minh độ bền qua thời tiết.
Chọn chất liệu đá cho ngoài trời
Granite (đá hoa cương). Cứng, ít hút nước, bền với nắng mưa, giữ đường nét lâu. Đây là lựa chọn phổ biến nhất cho sư tử, kỳ lân, đèn đá ngoài trời. Màu xám, hồng, đen tuỳ mỏ.
Đá xanh. Đá xanh khai thác ở các tỉnh phía Bắc và miền Trung, đã được thợ đá Việt dùng lâu đời cho tượng, bia, bậc thềm. Bền, có màu xám xanh trầm, theo thời gian lên màu cổ đẹp.
Đá cẩm thạch. Đẹp, vân mịn, nhưng mềm hơn và có thể bị nước mưa có tính axit làm mờ bóng theo năm tháng. Hợp chỗ có mái che như hiên, sảnh hơn sân lộ thiên.
Đá ong, sa thạch. Xốp, nhẹ, lên rêu nhanh. Có vẻ mộc mạc nhiều người thích; bền nhưng bề mặt dễ mòn, trơn khi ướt.
Đồng đúc ngoài trời. Tượng đồng đúc dày chịu được ngoài trời nhiều năm, chuyển dần sang màu nâu sẫm rồi xanh gỉ đồng nếu không phủ. Đồng mỏng, đồng ghép từ nhiều mảnh hàn thì nước len vào mối hàn và gỉ từ bên trong.
Bột đá đúc, composite giả đá. Nhẹ, rẻ, tạo hình chi tiết; nhưng dưới nắng mưa lâu năm dễ phai màu, nứt chân chim, sứt chi tiết. Nếu chọn, đặt chỗ có mái che và chấp nhận tuổi thọ ngắn hơn.
Cỡ và chỗ đặt: tỷ lệ với cổng, sân và lối đi
Linh vật đặt hai bên cổng cần cân với trụ cổng. Cổng nhà phố cao 2–2,5 m, trụ rộng 30–40 cm thường hợp đôi sư tử cao 50–80 cm tính cả bệ. Cổng biệt thự cao, trụ lớn mới cần linh vật trên 1 m. Linh vật quá to so với cổng làm cổng trông thấp đi; quá nhỏ thì lọt thỏm, nhìn từ đường không thấy.
Nếu linh vật đặt trên đầu trụ cổng thay vì dưới đất, thì trọng lượng và cách cố định là chuyện nghiêm túc. Một con sư tử đá 40 kg trên đầu trụ cao 2 m, chỉ đặt lên mà không neo, có thể trượt rơi khi có va chạm hay rung từ xe tải đi qua. Món trên đầu trụ phải được thợ gắn chốt hoặc vữa vào trụ.
Món đặt trong sân không nên chắn lối đi chính từ cổng vào nhà, lối xe máy, lối đẩy xe rác. Món nằm thấp như rùa đá, ếch đá cạnh lối đi dễ bị vấp vào ban đêm; đặt sát bồn cây, có đèn chiếu, hoặc lùi hẳn vào trong bồn. Sân có trẻ con chơi thì món có cạnh nhọn, món nhỏ dễ nhấc lên ném nên tránh.
Thoát nước, rêu và muỗi
Món đặt trực tiếp trên đất hay trên nền gạch phẳng sẽ ngâm chân trong nước sau mỗi trận mưa. Chân đá hút ẩm từ dưới lên, rêu mọc từ chân, và đất bùn bắn lên làm bẩn phần dưới. Một bệ gạch, đá hay bê tông cao 10–20 cm giải quyết được gần hết vấn đề này, đồng thời nâng món lên cho dễ nhìn.
Chum, vại, bình lớn đặt ngoài trời đọng nước mưa là chỗ muỗi đẻ trứng. Cách xử lý phổ biến là khoan lỗ thoát ở đáy với chum chỉ để trang trí, úp miệng khi không dùng, hoặc nếu muốn chum chứa nước trồng sen, súng thì thả vài con cá nhỏ ăn bọ gậy và thay nước định kỳ. Tượng có hốc như miệng sư tử há, lòng bàn tay tượng cũng đọng nước; kiểm tra sau mưa.
Rêu trên đá ngoài trời là chuyện tự nhiên. Một số người thích để rêu vì trông cổ kính; một số muốn đá sạch. Nếu muốn làm sạch, dùng bàn chải cứng và nước, hoặc máy xịt áp lực vừa phải. Tránh hoá chất tẩy mạnh và axit vì chúng ăn mòn bề mặt đá, nhất là cẩm thạch, đá vôi, và chảy xuống làm hại cây trong bồn.
Gió bão và kẻ trộm: hai lý do để món phải nặng hoặc được neo
Ở các tỉnh ven biển miền Trung và những vùng hay có bão, trước mỗi cơn bão mạnh, chính quyền thường khuyến cáo người dân gia cố nhà cửa, thu dọn đồ dễ bay. Món ngoài sân cũng thuộc diện này: chậu cây nhỏ, chuông gió, đèn treo, tượng nhẹ, mọi thứ không neo đều nên mang vào nhà. Linh vật đá nặng hàng chục cân thì không bay, nhưng nếu đặt trên bệ cao không gắn, cây đổ hoặc vật bay vào có thể làm nó rơi.
Chuyện mất trộm cũng có thật, nhất là với món đồng, món đá nhỏ, chậu gốm đẹp đặt ở sân trước không có cổng kín. Món dưới 15–20 kg mà đặt ở chỗ người đi đường nhìn thấy nên được gắn xuống bệ bằng vữa hoặc chốt. Món đồng có giá trị nên đặt trong phạm vi sân có cổng khoá và có đèn.
Gắn món xuống bệ cũng có cái giá của nó: khó di chuyển khi muốn đổi chỗ hay sửa sân. Với món lớn đặt cố định lâu dài như đôi sư tử cổng, đó là lựa chọn hợp lý; với món nhỏ hay đổi chỗ, một bệ nặng bằng đá liền khối giữ được ổn định mà không cần vữa.
Sân nhỏ nhà phố và sân thượng: thu cỡ, giảm tải
Không phải nhà nào cũng có sân vườn rộng. Nhà phố trong ngõ thường chỉ có một khoảng sân trước 2–3 m sâu, vừa đủ để xe máy; nhiều nhà ống thì "sân vườn" là sân thượng. Với sân nhỏ, món nên thu cỡ: một đôi linh vật cao 30–40 cm đặt sát hai trụ cổng, hoặc một chum gốm men ở góc sân, là đủ. Đặt món lớn ở sân nhỏ sẽ chiếm chỗ dựng xe và làm khoảng sân trông chật hơn.
Sân thượng có thêm hai vấn đề. Thứ nhất là tải trọng: sàn mái được thiết kế cho một mức tải nhất định, và một bồn đá, chum đất đầy nước, khối đá lớn có thể nặng vài trăm kilôgam. Trước khi đặt món nặng trên sân thượng, nên hỏi người có chuyên môn về kết cấu, đặc biệt với nhà cũ. Thứ hai là gió: sân thượng gió mạnh hơn sân dưới đất nhiều, món cao, nhẹ, đặt gần lan can là món có thể rơi xuống đường.
Vì thế, sân thượng hợp món thấp, đặt xa lan can, trên nền chịu lực gần cột hoặc dầm. Chậu gốm men vừa phải, linh vật đá nhỏ, đèn đá thấp là những lựa chọn an toàn. Mọi món ở sát lan can hay trên mép tường rào sân thượng đều nên được bỏ đi hoặc gắn chặt.
Kiểm hàng khi mua món ngoài trời
Món ngoài trời thường nặng, đắt và khó đổi trả, nên kiểm kỹ trước khi giao:
- Hỏi rõ là đá tự nhiên nguyên khối hay bột đá đúc, composite; đá nguyên khối nặng hơn rõ rệt, gõ tiếng đặc, có vết đục tay ở chỗ khuất.
- Soi vết nứt chạy sâu, nhất là ở chân, cổ, chỗ thắt của tượng; vết nứt ngoài trời sẽ ngấm nước và tách dần.
- Gốm ngoài trời phải là gốm nung cao lửa, men phủ đều; gõ tiếng trong, không rè.
- Tượng đồng hỏi độ dày thành, lật đáy xem; đồng mỏng ngoài trời gỉ ở mối hàn.
- Hỏi việc vận chuyển và đặt lên bệ; món vài chục cân trở lên cần người có kinh nghiệm bê đặt.
Món đá lớn thường được giao bằng xe tải nhỏ và cần hai ba người bê. Hỏi trước về việc giao tới tận chỗ đặt, vì sân nhà phố trong ngõ nhỏ xe không vào được, và khiêng một con sư tử năm chục cân qua ngõ là việc phải tính trước.
Cầm sẵn số đo trụ cổng và bề ngang bệ trong tay rồi hãy xem các dáng sư tử trong nhóm Hổ, Sư Tử, Báo Hoa ở vatphamphongthuy.com, vì cỡ quyết định nhiều hơn dáng.
Câu hỏi thường gặp
Đá nào bền nhất để đặt ngoài sân?
Granite và đá xanh nguyên khối là hai loại bền và phổ biến nhất cho tượng ngoài trời, ít hút nước, giữ nét lâu dưới nắng mưa. Cẩm thạch đẹp nhưng hợp chỗ có mái che hơn. Bột đá đúc dễ phai màu và nứt khi để ngoài trời lâu.
Đôi sư tử đá trước cổng nên cao bao nhiêu?
Cân với trụ cổng: cổng nhà phố cao 2–2,5 m thường hợp đôi sư tử cao 50–80 cm tính cả bệ. Cổng lớn biệt thự mới cần linh vật trên 1 m. Linh vật đặt trên đầu trụ phải được gắn chốt hoặc vữa.
Chum gốm ngoài sân đọng nước mưa có sao không?
Nước đọng là chỗ muỗi đẻ trứng. Chum chỉ để trang trí nên khoan lỗ thoát ở đáy hoặc úp miệng. Chum chứa nước trồng sen, súng thì thả cá nhỏ ăn bọ gậy và thay nước định kỳ.
Có nên để pha lê, thạch anh ngoài sân không?
Không nên. Thạch anh màu phai dưới nắng, tinh thể nhiều đầu bám bụi và lá vụn trong kẽ, mưa đọng lại làm ố. Pha lê dễ vỡ thành mảnh sắc trên sân có trẻ chơi. Ngoài trời hợp đá đặc, gốm cao lửa và đồng đúc dày.
Rêu bám trên tượng đá ngoài sân có nên cạo không?
Tuỳ sở thích; rêu không phá hỏng đá granite nhanh, nhiều người thích vẻ cổ. Nếu muốn sạch, dùng bàn chải cứng và nước hoặc máy xịt áp lực vừa phải. Tránh hoá chất tẩy mạnh và axit vì chúng ăn mòn bề mặt đá.
Mùa bão cần làm gì với món ngoài sân?
Mang vào nhà mọi món nhẹ, món treo như chuông gió, đèn treo, chậu nhỏ. Kiểm tra linh vật trên bệ cao đã được gắn chắc chưa. Món đá nặng đặt sát đất thường không bay nhưng nên tránh xa cây có thể đổ.