Nhà nông và chủ trang trại thường chọn vật phẩm mang hình ảnh của chính nghề mình: tượng trâu, bắp cải ngọc, cù lạc đá, củ sâm đá, thuyền gỗ, đặt ở gian nhà chính, bàn uống nước ngoài hiên hoặc bàn ghi sổ sách mùa vụ; còn ngoài đồng, trong chuồng trại thì gần như không đặt gì. Ngoài đồng là nơi của mưa nắng, máy móc, vật nuôi; một món đồ bày ở đó chỉ tổ vỡ, mất hoặc vướng việc.
Người làm nông có một quan hệ đặc biệt với các hình tượng dân gian: con trâu là "đầu cơ nghiệp", bắp cải, củ lạc, củ sâm là những thứ họ trồng và hiểu rõ hơn ai hết. Vì thế vật phẩm với họ ít khi là chuyện xa lạ. Bài này đi theo nếp sống nhà vườn: gian nhà chính, hiên nhà, bàn sổ sách, nhà kho, và những gì nên tránh khi đặt món đồ gần chuồng trại, ruộng vườn.
Hình tượng gắn với nghề nông: trâu, bắp cải, củ lạc, củ sâm
Con trâu trong câu "con trâu là đầu cơ nghiệp" là hình tượng gần gũi nhất với người làm ruộng. Tượng trâu bằng đồng, đá, gỗ được nhiều gia đình nông thôn bày ở gian giữa như một cách nhớ tới những năm cày bằng trâu. Ngày nay máy cày đã thay trâu ở phần lớn đồng ruộng, nhưng tượng trâu vẫn được chọn vì ý chăm chỉ, bền bỉ.
Bắp cải ngọc, cù lạc (củ lạc) đá, củ sâm đá là những món nông sản bằng đá. Theo cách đọc chữ dân gian, bắp cải gắn với ý "trăm tài", củ lạc nhiều hạt gắn với ý sinh sôi, củ sâm gắn với ý sức khoẻ. Với người trồng rau, trồng lạc, trồng sâm thật, những món này còn là chuyện vui: thấy cây trồng của mình hoá thành món trang trí.
Bên cạnh đó là những món chung như thuyền gỗ cho người buôn nông sản đi xa, cây đá lá xanh, hồ lô. Người làm trang trại chăn nuôi hay chọn tượng gà, tượng lợn, tượng ngựa nhỏ theo vật nuôi chính; người nuôi trồng thuỷ sản ở miền Tây hay chọn cá chép đá. Tất cả đều là biểu tượng theo tập quán, nhắc tới nghề, không phải bảo đảm mùa màng.
Gian nhà chính và bàn uống nước ngoài hiên
Nhà nông thôn thường có gian nhà chính rộng, bàn ghế gỗ, tủ thờ, tủ kính bày đồ. Món vật phẩm hợp đặt trên tủ kính, kệ gỗ hoặc bàn nước, cỡ vừa, chất liệu bền: tượng trâu đồng cao 15–25 cm, bắp cải ngọc trên đế gỗ, chum gốm nhỏ. Tủ kính có cửa là chỗ lý tưởng vì đỡ bụi, đỡ gà vịt chạy vào nhà quẹt phải.
Hiên nhà, nơi nhà nông ngồi uống trà buổi sáng, nghỉ trưa, tiếp hàng xóm, là chỗ người ta nhìn thấy nhiều nhất trong ngày. Bàn uống nước ngoài hiên có thể có một món nhỏ như cóc đá, khay gỗ, nhưng chất liệu phải chịu được nắng xiên và gió mưa tạt. Đá tự nhiên, đồng, gốm nung già thì chịu được; bột đá đúc, ngọc nhuộm, gỗ chưa xử lý sẽ hỏng nhanh.
Một điều đặc trưng của nhà nông là đồ đạc hay phải dời: mùa gặt hiên nhà thành chỗ phơi lúa, chất bao; ngày giỗ, đám cưới, sân và hiên kê thêm bàn ghế. Món đặt ngoài hiên nên nhỏ, nhấc lên cất được nhanh, không phải món nặng vài chục ký gắn cố định.
Bàn sổ sách mùa vụ: chỗ làm việc của chủ trang trại
Chủ trang trại, hợp tác xã, hộ làm nông quy mô lớn có một góc làm việc: bàn ghi sổ chi phí phân bón, giống, công thợ, sổ bán hàng, nay thêm cả máy tính, điện thoại để liên hệ thương lái, đơn vị thu mua. Đây là chỗ hợp đặt một món để bàn như chặn giấy đá, bình bút gỗ, cây đá mini, tượng trâu nhỏ.
Bàn sổ sách ở nhà nông thường đặt gần cửa cho sáng, nên có gió và bụi từ sân vào. Chặn giấy là món có ích nhất: giữ sổ sách, hoá đơn không bay khi quạt chạy hay gió lùa. Một khối đá nặng 400–500 gam, hoặc một tượng trâu đồng nhỏ đặc, làm việc này rất tốt.
Một chủ trang trại nuôi bò ở Gia Lai (nay gồm cả Bình Định cũ) đặt trên bàn ghi sổ một con trâu đồng nhỏ do con trai mua tặng từ năm đầu mở trại. Anh dùng nó chặn sổ ghi khẩu phần ăn của đàn bò mỗi ngày. Món đồ vừa có ích, vừa nhắc chuyện bắt đầu, vừa gắn với nghề — ba điều mà vật phẩm nên có.
Vì sao không đặt vật phẩm ngoài đồng, trong chuồng trại
Có người muốn đặt tượng, đá ở bờ ruộng, đầu ao, cổng trang trại với ý cầu mùa. Ngoài chuyện tập quán từng vùng, có những lý do thực tế để không làm vậy. Ngoài đồng, máy cày, máy gặt, xe chở lúa đi qua; món đặt ở bờ ruộng dễ bị cán, va, rơi xuống ruộng làm hỏng lưỡi máy. Đồ có giá trị đặt ngoài trời cũng dễ mất.
Trong chuồng trại, vật nuôi húc, gặm, đạp đổ; phân, nước rửa chuồng, hoá chất sát trùng làm hỏng đồ đồng, đồ đá. Nghiêm trọng hơn, mảnh vỡ của món đồ có thể làm vật nuôi bị thương hoặc nuốt phải. Chuồng trại cần sạch, thoáng, dễ phun sát trùng; mọi đồ vật không cần thiết đều là chỗ trú của mầm bệnh.
Vì vậy, nếu muốn có món "cầu mùa", nhà nông thường đặt nó trong nhà, ở gian chính hoặc bàn làm việc, hướng nhìn ra ruộng vườn nếu thích. Đồng ruộng thì cần thứ khác: giống tốt, nước đủ, phân bón đúng liều, theo dõi sâu bệnh và thời tiết.
Bảng: chỗ trong nhà nông, món hay chọn và lưu ý
Bảng dưới gom các chỗ hay đặt vật phẩm ở nhà vườn, trang trại:
| Chỗ | Món hay chọn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tủ kính gian nhà chính | Tượng trâu đồng 15–25 cm, bắp cải ngọc | Cửa kính đỡ bụi, đỡ va chạm |
| Bàn nước ngoài hiên | Cóc đá nhỏ, khay gỗ | Đá tự nhiên, đồng; nhấc cất được khi mùa gặt |
| Bàn sổ sách | Chặn giấy đá, tượng trâu nhỏ đặc, bình bút | Món có ích, chặn sổ khỏi bay |
| Nhà kho nông sản | Không đặt hoặc chỉ món treo nhỏ trên cao | Kho cần thông thoáng, chống chuột |
| Ngoài đồng, bờ ruộng | Không đặt | Vướng máy, dễ mất, dễ vỡ |
| Chuồng trại | Không đặt | Vật nuôi húc, nuốt mảnh vỡ; cản sát trùng |
Nguyên tắc ngắn: vật phẩm ở trong nhà, công cụ ở ngoài đồng.
Nhà kho là trường hợp lưng chừng. Kho chứa lúa, ngô, cà phê cần khô, thoáng, chống chuột; đồ trang trí đặt dưới sàn kho cản việc quét dọn và là chỗ chuột làm tổ. Nếu gia đình muốn có món ở kho theo tập quán, treo một món nhỏ bằng đồng hay đá lên xà, cao hơn đống hàng.
Khi nhà nông có khách: bán nông sản online, homestay vườn
Nhiều hộ làm nông giờ bán thẳng nông sản qua mạng: quay video vườn sầu riêng, livestream thu hoạch vải, chụp ảnh túi cà phê đóng gói. Góc chụp sản phẩm trong nhà, thường là chiếc bàn gỗ cạnh cửa sổ, cũng thành chỗ đặt vật phẩm. Một cù lạc đá, bắp cải ngọc nhỏ đặt cạnh rổ nông sản thật làm khung hình có chủ đề, nhưng đừng để món trang trí lấn sản phẩm chính, và đừng ghi chú gì về may mắn trên ảnh bán hàng.
Nhà vườn làm homestay, đón khách tham quan thì gian nhà chính thành phòng khách chung. Món bày nên mang chất quê, kể được câu chuyện: tượng trâu gỗ, chum gốm cũ, cối đá xay bột, thuyền nan. Khách thành phố thích những món "có tích" hơn tượng đá màu mua sẵn. Món nhỏ, dễ vỡ, giá trị cao thì cất vào tủ kính có khoá, vì khách ra vào đông, trẻ con chạy nhảy.
Khu vực khách đi tham quan vườn, chuồng trại thì áp dụng đúng nguyên tắc đã nói: không đặt vật phẩm ngoài đó. Một tấm biển gỗ chỉ đường, một bộ bàn ghế nghỉ chân sạch sẽ có ích cho khách hơn.
Chất liệu chịu ẩm, chịu côn trùng của nhà vườn
Nhà vườn ẩm hơn nhà phố, nhất là vùng đồng bằng sông Cửu Long mùa nước nổi hay vùng trung du mùa nồm. Đồ gỗ chưa xử lý dễ bị mối mọt, mốc; đồ đồng lên vệt xanh; ngọc nhuộm, bột đá đúc ép keo bị ố. Chọn gỗ đã xử lý chống mối hoặc gỗ cứng như gỗ hương, gỗ mun; đồng có lớp phủ; đá tự nhiên.
Chuột là vấn đề riêng của nhà có kho lúa, kho ngô. Túi gấm, dây đỏ, đồ có keo hữu cơ đặt trong nhà kho có thể bị chuột cắn. Món trong khu vực kho nên là đá, đồng, gốm, không có phần vải, giấy.
Nắng xiên qua hiên nhà mỗi chiều làm thạch anh tím, thạch anh hồng nhạt màu; bắp cải ngọc nhuộm xanh có thể phai. Đặt những món này ở gian trong, không ở bậu cửa hay bàn hiên hướng tây.
Theo mệnh và quà cho người làm nông
Người làm nông muốn chọn theo mệnh có thể giữ hình tượng nghề và đổi chất liệu: trâu đồng cho mệnh Kim, Thuỷ; trâu gỗ hoặc bắp cải ngọc xanh cho mệnh Mộc, Hoả; trâu đá vàng, chum gốm nâu cho mệnh Thổ. Một ông nông dân sinh năm 1963 mệnh Kim chọn trâu đồng thau; con trai sinh năm 1988 mệnh Mộc thì chọn bắp cải ngọc đặt ở bàn làm việc của mình — hai món, hai thế hệ, cùng một nghề.
Quà cho người làm nông, nhất là bố mẹ, ông bà ở quê: món đồ bền, dễ lau, có hình tượng quen thuộc. Tượng trâu, cù lạc đá, bắp cải ngọc cỡ vừa hợp hơn món đá lấp lánh lạ lẫm. Món nặng phải gửi xe về quê thì gói kỹ hoặc mua gần nơi người nhận ở.
Bạn muốn xem thêm những món mang dáng nông sản trước khi chọn quà về quê, vatphamphongthuy.com có riêng mục Bắp Cải, Cù Lạc, Sâm; còn tượng trâu thì nằm trong nhóm Ngựa, Trâu, Dê, Voi.
Kiểm hàng và một lời cho mùa vụ
Tượng đồng: lật đáy xem màu kim loại, đồng đặc nặng tay, hợp kim mạ nhẹ và lộ màu xám ở chỗ trầy. Bắp cải ngọc, cù lạc đá: ngọc xanh đều tuyệt đối, màu đọng ở khe nứt là dấu hiệu nhuộm; cù lạc đá thường làm từ đá màu vàng nâu, hỏi rõ đá nguyên khối hay ghép. Gốm: gõ nghe tiếng trong, men không bong.
Tượng gỗ, cù lạc gỗ ở vùng ẩm thì lật đáy xem có lỗ mọt nhỏ, bột gỗ mịn rơi ra không; món đã có mọt mang về sẽ lây sang đồ gỗ khác trong nhà.
Món đặt ngoài hiên kiểm thêm chân đế: đế rộng, nặng, không lật khi gió mạnh. Món có đế gỗ rời thì dán miếng silicon dưới đáy để khỏi trượt khi bàn rung.
Và một lời không thuộc chuyện vật phẩm: mùa màng tốt hay xấu phụ thuộc thời tiết, giống, kỹ thuật canh tác và giá thị trường. Con trâu đồng trên bàn là lời nhắc chăm chỉ; sổ ghi chép chi phí, lịch phun thuốc đúng thời gian cách ly, và việc theo dõi dự báo thời tiết mới là những thứ giữ được vụ mùa.
Câu hỏi thường gặp
Nhà nông nên bày tượng trâu ở đâu?
Tủ kính hoặc kệ gỗ ở gian nhà chính, hoặc trên bàn ghi sổ sách nếu là tượng nhỏ đặc dùng làm chặn giấy. Không đặt ngoài đồng hay trong chuồng trại. Tượng đồng cao 15–25 cm là cỡ vừa với tủ kính nhà nông thôn phổ biến.
Có nên đặt đá phong thuỷ ở bờ ruộng để cầu mùa không?
Không nên vì lý do thực tế: máy cày, máy gặt đi qua dễ va, món đồ dễ mất và mảnh vỡ có thể làm hỏng máy. Nếu muốn có món cầu mùa theo tập quán, đặt trong nhà. Mùa màng phụ thuộc giống, nước, phân bón và thời tiết.
Bắp cải ngọc có hợp với nhà vườn ẩm không?
Hợp nếu đặt trong nhà, trong tủ kính, tránh nắng xiên và chỗ quá ẩm. Ngọc nhuộm có thể phai màu và ố khi ẩm lâu. Chọn ngọc màu tự nhiên, lau khô định kỳ, đế gỗ đã xử lý chống mối.
Trang trại chăn nuôi có nên đặt tượng vật nuôi trong chuồng không?
Không nên. Vật nuôi có thể húc đổ, nuốt mảnh vỡ; đồ vật trong chuồng cản việc vệ sinh, phun sát trùng và là chỗ trú của mầm bệnh. Tượng vật nuôi nên đặt ở văn phòng trang trại hoặc trong nhà.
Tặng bố mẹ làm nông ở quê món gì cho hợp?
Món có hình tượng quen thuộc như tượng trâu, cù lạc đá, bắp cải ngọc cỡ vừa, chất liệu bền, dễ lau. Tránh món quá lạ lẫm hay cần chăm sóc phức tạp. Món nặng nên mua gần nơi bố mẹ ở hoặc gói kỹ khi gửi xe.