Bên cạnh rồng, kỳ lân, tỳ hưu, mỹ thuật Á Đông còn rất nhiều linh vật nhỏ mang lời chúc riêng: sóc ôm chùm nho chúc đông con nhiều cháu, đôi cua chúc đỗ đạt, ve sầu tượng trưng cho sự thanh cao và đổi mới, mèo vờn bướm chúc sống lâu. Phần lớn những lời chúc này được tạo ra bằng lối chơi chữ đồng âm trong tiếng Hán, giống cách con dơi được dùng để nói chữ phúc.
Những linh vật này thường xuất hiện dưới dạng tượng nhỏ, đồ chạm ngọc, đồ gỗ, chặn giấy, mặt dây, hiếm khi được bán kèm lời giải thích. Bài này giải nghĩa từng con theo cách hiểu phổ biến, chỉ ra chỗ còn nhiều cách đọc khác nhau, rồi gợi ý chất liệu, cách chọn và cách bày thành một góc sưu tầm có chủ đề.
Sóc ôm chùm nho: lời chúc con cháu đầy đàn
Hình con sóc trèo trên giàn nho hoặc ôm chùm nho là đề tài quen thuộc của đồ gốm, đồ chạm ngọc và tranh Trung Hoa, sau đó vào cả đồ mỹ thuật Việt. Cách hiểu phổ biến là: chùm nho nhiều quả sai trĩu, sóc là loài sinh sản nhiều, ghép lại thành lời chúc gia đình con cháu đông vui, nối dõi đời đời. Dây nho leo dài, quấn quýt cũng được đọc thành sự kéo dài, bền chặt.
Vì ý nghĩa đó, tượng sóc ôm nho hay được chọn làm quà cưới, quà mừng em bé, quà tặng ông bà có nhiều cháu. Mẫu thường gặp là con sóc nhỏ ngồi ôm chùm nho, đuôi xù cong lên sau lưng; có mẫu nhiều sóc trên một giàn nho. Chất liệu phổ biến là ngọc, đá màu (nho tím chạm bằng đá tím, sóc bằng đá vàng nâu), đồng và gỗ.
Tượng sóc ôm nho bằng đá nhiều màu ghép thường là hàng thủ công nhiều công đoạn; khi mua, nhìn kỹ chỗ ghép giữa chùm nho và thân sóc, các quả nho có gắn chắc không. Với mẫu chạm liền khối từ một viên đá, người thợ tận dụng vệt màu tự nhiên của đá để làm nho và sóc, giá trị nằm ở sự khéo léo đó.
Đôi cua: lời chúc thi cử đỗ đạt
Cua là linh vật ít người ngờ tới, nhưng lại có ý nghĩa rất rõ trong lối chơi chữ của người xưa. Mai cua cứng gọi là "giáp", trùng với chữ "giáp" trong "giáp bảng", "đệ nhất giáp" chỉ những người đỗ cao trong khoa thi. Hai con cua vì vậy được đọc là "nhị giáp", chúc đỗ đạt. Một số mẫu vẽ cua kẹp cọng bông lau, chữ "lau" đọc gần chữ "lư" trong "truyền lư", tức lễ xướng danh người đỗ.
Ngoài ra, chữ "giải" (con cua) trong tiếng Hán đọc gần chữ "giải" trong "giải nguyên", danh hiệu người đỗ đầu kỳ thi Hương. Các lối chơi chữ này có nhiều dị bản, không phải ai cũng đọc giống nhau, nên khi giải thích cho người nhận quà, bạn chỉ cần nói ngắn gọn là cua được dùng làm lời chúc thi cử đỗ cao.
Tượng cua thường làm bằng đồng, gỗ, đá hoặc gốm, cỡ nhỏ để làm chặn giấy trên bàn học, bàn làm việc. Cua đồng nặng tay rất hợp làm chặn giấy thật sự. Đây là món quà lạ và có ý cho học sinh sắp thi, sinh viên bảo vệ luận văn, người đi thi chứng chỉ.
Ve sầu: thanh cao và lột xác đổi mới
Ve sầu được người xưa ngưỡng mộ vì sống trên cao, được cho là chỉ uống sương, nên tượng trưng cho người thanh cao, trong sạch. Vòng đời của ve, ấu trùng sống nhiều năm dưới đất rồi chui lên lột xác thành ve có cánh, được hiểu là sự đổi mới, vượt qua giai đoạn khó để bước sang đời sống mới.
Hình ve sầu bằng ngọc có lịch sử rất lâu ở Trung Hoa, từng xuất hiện trong đồ chôn cất thời cổ. Ngày nay, ve ngọc chủ yếu được làm thành mặt dây, vật cầm tay, chặn giấy hoặc tượng nhỏ, mang nghĩa thanh cao và khởi đầu mới. Mẫu ve đậu trên lá hoặc trên cành cũng khá phổ biến.
Vì ve có cánh mỏng, tượng ve bằng đá, ngọc cần được chạm khéo để cánh không quá mỏng dễ mẻ. Ve đồng, ve gỗ bền hơn, hợp đặt trên bàn. Tượng ve sầu hợp làm quà cho người vừa chuyển việc, vừa tốt nghiệp, vừa vượt qua một giai đoạn khó khăn, như lời chúc khởi đầu mới.
Bướm và mèo vờn bướm: lời chúc sống lâu
Bướm trong mỹ thuật Á Đông mang nhiều lớp nghĩa: tình yêu đôi lứa (đôi bướm bay cùng), vẻ đẹp, sự tự do. Nhưng lời chúc thú vị nhất đến từ chơi chữ: chữ "điệp" (con bướm) đọc gần chữ "điệt", chỉ người tám chín mươi tuổi; chữ "miêu" (con mèo) đọc gần chữ "mạo", cũng chỉ tuổi già. Mèo vờn bướm vì vậy thành "mạo điệt", lời chúc sống thọ đến tuổi rất cao.
Đề tài mèo vờn bướm phổ biến trên tranh mừng thọ, đồ sứ, đồ thêu. Ở dạng tượng, có mẫu mèo nhỏ ngẩng đầu nhìn con bướm đậu trên hoa, hoặc bướm đậu trên lưng mèo. Mẫu này hợp làm quà mừng thọ cho người thích hình ảnh nhẹ nhàng, vui tươi hơn ông Thọ hay đôi hạc.
Tượng bướm đơn lẻ thường là đồ trang trí, cặp bướm bằng đồng, pha lê, ngọc, gắn trên hoa hoặc đứng trên đế. Ở phương Tây, bướm còn gắn với sự biến đổi, tâm hồn. Khi kết hợp với mèo, nên chọn mẫu có mèo hiền, dáng chơi đùa, tránh mèo đang vồ bướm trông dữ dằn.
Tóm tắt các linh vật nhỏ và lời chúc
Bảng dưới gom lại các linh vật trong bài, kèm cách hiểu phổ biến và dịp tặng hợp lý. Cột lời chúc ghi theo cách đọc thông dụng; một số lối chơi chữ có dị bản.
| Linh vật | Lời chúc theo cách hiểu phổ biến | Dạng hay gặp | Dịp tặng |
|---|---|---|---|
| Sóc ôm chùm nho | Con cháu đông vui, nối dõi | Tượng đá ghép, ngọc chạm, đồng | Cưới, mừng em bé, ông bà nhiều cháu |
| Đôi cua | Thi cử đỗ đạt (nhị giáp) | Chặn giấy đồng, tượng gỗ, đá | Trước kỳ thi, tốt nghiệp, bảo vệ luận văn |
| Ve sầu | Thanh cao, khởi đầu mới | Mặt dây ngọc, vật cầm tay, tượng nhỏ | Chuyển việc, tốt nghiệp, sau giai đoạn khó |
| Mèo vờn bướm | Sống thọ (mạo điệt) | Tranh, tượng sứ, đồ thêu | Mừng thọ ông bà, cha mẹ |
| Đôi bướm | Đôi lứa gắn bó | Tượng đồng, pha lê, trang sức | Kỷ niệm ngày cưới, quà người yêu |
Điểm chung của các linh vật nhỏ là chúng chở một lời chúc cụ thể, dễ giải thích và ít gây tranh cãi về kiêng kỵ. Đó là lý do chúng hợp làm quà, nhất là khi bạn muốn món quà có câu chuyện riêng thay vì một món phổ biến.
Bày linh vật nhỏ thành một góc sưu tầm có chủ đề
Linh vật nhỏ đặt rải rác dễ bị lẫn và mất hút. Gom chúng lại theo chủ đề sẽ thành một góc trưng bày có ý:
- Chọn chủ đề: ví dụ "lời chúc bằng hình" (sóc, cua, ve, bướm, dơi), hoặc chủ đề theo chất liệu (toàn ngọc, toàn đồng).
- Chọn chỗ: một ngăn tủ kính, một khay gỗ trên kệ, hay một giá nhỏ treo tường có nhiều ô. Linh vật nhỏ cần ở ngang tầm mắt mới thấy chi tiết.
- Lót nền: khăn lanh, tấm gỗ mộc hoặc đế gỗ nhỏ riêng cho từng con giúp nổi chi tiết và tránh trầy.
- Xếp theo chiều cao và màu: con cao đặt sau, con thấp đặt trước; xen màu đá đậm nhạt để không bị một mảng.
- Thêm đèn nhỏ: đèn rọi ấm chiếu chéo làm nổi vân đá, nét chạm.
- Ghi chú cho mình: một cuốn sổ nhỏ ghi tên đá, nơi mua, ý nghĩa từng con, sau này giới thiệu cho khách hoặc con cháu sẽ có chuyện để kể.
Linh vật nhỏ dễ bị trẻ em cầm chơi và làm rơi. Nếu nhà có trẻ nhỏ, đặt trong tủ kính có khoá hoặc trên ngăn cao, vì các món chạm nhỏ còn có thể là vật nguy hiểm nếu trẻ cho vào miệng.
Linh vật nhỏ trong đồ dùng hằng ngày
Nhiều linh vật nhỏ không chỉ để ngắm mà được đưa vào đồ dùng, cách để lời chúc đi theo người dùng mỗi ngày mà không tốn chỗ trưng bày:
- Chặn giấy: cua đồng, ve đồng, sóc ôm nho bằng đá nặng tay đặt trên bàn học, bàn làm việc, vừa giữ giấy vừa làm điểm nhấn.
- Gác bút, gác đũa: con ve, con bướm nhỏ bằng đồng, gốm dùng làm gác bút lông, gác đũa trong bữa cơm có khách.
- Mặt dây, vật cầm tay: ve ngọc, sóc ngọc chạm nhỏ, đeo cổ hoặc cầm trong túi để mân mê, tương tự thói quen cầm hạt chuỗi.
- Móc khoá, móc túi: phiên bản kim loại hoặc gỗ nhỏ, hợp làm quà lưu niệm, quà cho học sinh trước kỳ thi.
- Nắp hộp, quai ấm: trên đồ gốm cổ, sóc, ve, bướm được nặn làm núm nắp, quai cầm; ngày nay vẫn có ở ấm trà, hộp trà thủ công.
- Khuy áo, trâm cài: bướm và ve là hoạ tiết quen của trang sức truyền thống, nay xuất hiện lại ở trâm cài áo dài, cài tóc.
Chọn đồ dùng có linh vật nhỏ là cách đưa văn hoá vào đời sống mà không cần một góc trưng bày riêng. Chỉ cần lưu ý độ bền: đồ dùng hằng ngày nên bằng đồng, gỗ cứng hoặc gốm dày, tránh các chi tiết mảnh dễ gãy.
Chọn mua linh vật nhỏ: chất liệu và tay nghề
Với linh vật nhỏ, tay nghề quan trọng hơn kích thước. Một con ve ngọc dài vài phân nhưng chạm sắc nét từng gân cánh có giá trị thẩm mỹ cao hơn nhiều so với một tượng to làm sơ sài. Khi xem, dùng đèn pin điện thoại soi nghiêng để thấy độ sâu nét chạm, độ bóng đều và các vết nứt, mẻ nhỏ.
Ngọc và đá là chất liệu phổ biến nhất cho nhóm này, cũng là chỗ dễ bị nhầm nhất. Đá màu quá rực, màu đều tăm tắp, có vệt màu đọng ở kẽ chạm thường là dấu hiệu nhuộm. Hỏi rõ tên đá; với món giá trị cao, đề nghị giấy giám định từ nơi kiểm định độc lập. Đồng thì xem nặng tay, chỗ nối liền; gỗ thì xem vân và vết nứt.
Mua online, yêu cầu ảnh chụp cạnh một vật quen thuộc như đồng xu hoặc thước để hình dung đúng kích thước, vì linh vật nhỏ chụp cận dễ trông to gấp nhiều lần. Nếu muốn đối chiếu nhiều mẫu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều linh vật nhỏ lại dựa vào chơi chữ?
Văn hoá chữ Hán có rất nhiều chữ đồng âm, nên người xưa dùng hình vật để "viết" lời chúc mà không cần chữ: dơi là phúc, cá là dư, hươu là lộc, cua là giáp. Người đương thời nhìn tranh là đọc được ngay, giống như đọc một câu đố vui.
Tượng sóc ôm nho có hợp đặt phòng ngủ vợ chồng không?
Hợp, vì mang ý con cháu đông vui. Nhiều gia đình đặt trên tủ đầu giường hoặc bàn trang điểm. Chọn cỡ nhỏ, chất liệu không có cạnh sắc, đặt chỗ chắc chắn.
Ve sầu ngọc đeo hằng ngày được không?
Được, nếu mặt dây chạm dày, cánh không quá mỏng. Tháo ra khi tắm, chơi thể thao hoặc làm việc nặng để tránh va đập. Lau bằng khăn mềm sau khi đeo và cất riêng trong túi vải.
Tặng tượng cua cho người đi thi có bị coi là lạ không?
Có thể người nhận chưa biết ý nghĩa, nên kèm tấm thiệp giải thích ngắn về chữ "giáp". Khi hiểu, đa số người thấy món quà thú vị và có ý. Chọn cua đồng làm chặn giấy sẽ hữu dụng hơn tượng trang trí thuần.
Mèo vờn bướm khác mèo thần tài thế nào?
Mèo thần tài (mèo vẫy tay) có nguồn gốc Nhật Bản, mang ý chiêu khách, chiêu tài. Mèo vờn bướm là đề tài Trung Hoa, dựa vào chơi chữ "mạo điệt", mang ý sống thọ. Hai hình tượng khác nhau về nguồn gốc lẫn lời chúc.
Linh vật nhỏ có cần khai quang không?
Không có yêu cầu nào như vậy với đồ trang trí, đồ sưu tầm. Phần lớn người mua chỉ lau sạch và bày. Nếu có ai đề nghị dịch vụ khai quang thu phí kèm hứa hẹn may mắn, bạn nên cân nhắc kỹ.