Hạc thờ là đôi tượng chim hạc đứng trên lưng rùa, đặt hai bên ban thờ gia tiên hoặc ban thờ ở đình, đền. Trong bộ đồ thờ của nhiều gia đình miền Bắc, đôi hạc đi cùng chiếc đỉnh đồng ở giữa thành "bộ tam sự"; thêm đôi chân nến là "bộ ngũ sự". Hạc thờ không phải món trang trí tuỳ ý: chọn cỡ phải tính theo ban thờ và bát hương, chất liệu phải hợp với các món đồ thờ còn lại.
Bài này dành cho người đang sắm hoặc thay đồ thờ: hình tượng hạc – rùa thường được giải thích ra sao, nên chọn đồng hay gỗ, cách ước lượng chiều cao hạc theo ban thờ, đặt hạc ở vị trí nào trong bộ đồ thờ và giữ gìn thế nào. Phần nghi lễ, văn khấn mỗi nhà một nếp; bài chỉ nói về đồ vật, còn cách cúng bạn theo người lớn trong gia đình.
Vì sao hạc lại đứng trên lưng rùa
Hình hạc đứng trên lưng rùa xuất hiện dày đặc trong đình, chùa, đền và ban thờ gia đình Việt. Cách giải thích phổ biến nhất dựa vào sự bổ sung: rùa sống dưới nước, đại diện cho đất và sự bền bỉ; hạc bay trên trời, đại diện cho sự thanh cao. Một con ở dưới, một con ở trên tạo thành hình ảnh trời – đất, âm – dương hài hoà. Cả hai đều là biểu tượng sống lâu, nên đứng cạnh ban thờ còn mang ý con cháu mong tổ tiên được an yên, gia đình được bền lâu.
Ngoài ra có những câu chuyện truyền miệng về tình bạn giữa rùa và hạc: rùa cõng hạc vượt nước lũ, hạc đưa rùa lên chỗ cao, rồi hai con nương nhau mà sống. Các truyện này có nhiều dị bản và không rõ xuất xứ, nên chỉ nên kể như giai thoại. Điều chắc chắn là đôi hạc – rùa đã thành một quy ước mỹ thuật lâu đời của đồ thờ Việt, thợ đúc đồng, thợ tạc gỗ ở các làng nghề đều làm theo mẫu này.
Nhiều đôi hạc thờ ngậm trong mỏ một cành hoa hoặc lá, có đôi đầu ngẩng lên trời, có đôi cúi nhẹ. Đó là khác biệt theo tay thợ và vùng miền, không có mẫu nào "đúng" hơn.
So sánh hạc thờ bằng đồng và bằng gỗ
Hai chất liệu chính của hạc thờ là đồng đúc và gỗ tạc sơn son thếp vàng. Chọn loại nào nên dựa vào các món đồ thờ đang có để cả ban thờ đồng bộ.
| Tiêu chí | Hạc đồng | Hạc gỗ sơn son thếp vàng |
|---|---|---|
| Hợp với | Ban có đỉnh đồng, chân nến đồng, mâm bồng đồng | Ban thờ gỗ chạm, có ngai, khám, cửa võng sơn son |
| Độ bền | Rất bền, chịu va chạm; không mối mọt | Bền nếu gỗ khô kỹ và sơn ta tốt; sợ ẩm, mối |
| Thay đổi theo thời gian | Xỉn màu, lên lớp màu sẫm; có thể làm sáng lại | Lớp sơn, lớp vàng có thể bong, xỉn; sửa cần thợ |
| Trọng lượng | Nặng, đứng vững | Nhẹ hơn, dễ di chuyển khi lau |
| Các kiểu hoàn thiện | Đồng vàng mộc, đồng hun giả cổ, đồng mạ, khảm ngũ sắc | Sơn son thếp vàng, sơn son thếp bạc, gỗ mộc đánh dầu |
Nếu gia đình đã có đỉnh đồng, chọn đôi hạc đồng cùng màu, cùng kiểu hoàn thiện là cách đơn giản nhất. Nếu ban thờ toàn đồ gỗ sơn son, đôi hạc gỗ cùng tông sẽ liền mạch hơn. Hai chất liệu đặt lẫn không sai, chỉ là nhìn thiếu đồng bộ.
Chọn chiều cao hạc thờ theo ban thờ và bát hương
Không có con số cố định cho chiều cao hạc thờ, nhưng có vài nguyên tắc thợ đồ thờ hay dùng. Thứ nhất, hạc là đồ chầu hai bên, nên không được lấn át bát hương và bài vị ở giữa. Thứ hai, đôi hạc phải cân với chiếc đỉnh: thông thường đỉnh và hạc được bán theo bộ, chiều cao hạc tương ứng với chiều cao đỉnh trong cùng bộ. Thứ ba, hạc không được chạm vào mái khám, cửa võng hay ngăn trên của ban thờ treo tường.
Cách làm thực tế là đo ba thứ: chiều sâu và chiều ngang mặt ban, chiều cao khoảng trống phía trên (đến khám hoặc trần ban thờ treo), và vị trí bát hương. Hạc thường đứng ở hàng sau hoặc hai mép ban, phía sau đèn, nến, mâm quả, nên đế rùa phải lọt mặt ban mà không chìa ra mép. Ban thờ treo tường ở chung cư thường nông và thấp, khi đó chọn đôi hạc nhỏ, thậm chí bỏ hạc mà giữ bát hương, đèn và lọ hoa là đủ.
Một số gia đình chọn kích thước đồ thờ theo thước Lỗ Ban, lấy các khoảng đỏ được cho là tốt. Đây là tập quán, không bắt buộc. Nếu bạn muốn theo, hãy đo trên thước Lỗ Ban loại dành cho đồ thờ và nội thất, rồi hỏi người bán xem họ đã làm theo cung nào; nhiều xưởng đã đúc sẵn theo các cỡ quen thuộc.
Ví dụ giả định: ban thờ đứng có mặt sâu 60 cm, khoảng trống phía trên đến khám 80 cm, đỉnh đồng trong bộ cao 50 cm. Đôi hạc trong cùng bộ thường thấp hơn hoặc ngang đỉnh, đặt sau hai lọ hoa sẽ nhìn cân đối và không che bát hương.
Đặt hạc thờ đúng vị trí trong bộ đồ thờ
Cách bày ban thờ khác nhau giữa các vùng và các dòng họ. Trình tự dưới đây là cách bày phổ biến ở miền Bắc với bộ tam sự hoặc ngũ sự; nếu nhà bạn có nếp khác, hãy giữ nếp nhà.
- Đặt bát hương ở trung tâm, phía trước bài vị hoặc ảnh thờ. Mọi đồ khác được bày cân đối quanh bát hương.
- Đặt đỉnh đồng phía trước hoặc phía sau bát hương tuỳ chiều sâu ban; nhiều nhà đặt đỉnh ở giữa, hàng trong cùng.
- Đặt đôi hạc đối xứng hai bên đỉnh, đầu hạc quay vào nhau hoặc cùng nhìn ra phía trước theo dáng đúc của đôi hạc.
- Nếu là bộ ngũ sự, đặt đôi chân nến hoặc đèn ở phía trước hai con hạc, sao cho lửa không gần cánh hạc gỗ.
- Lọ hoa, mâm bồng, đĩa quả đặt ở hàng trước; kiểm tra không vật nào che bát hương khi nhìn từ phía trước.
- Đứng lùi lại nhìn tổng thể: hai bên phải cân, đồ cao đứng sau, đồ thấp đứng trước.
Với hạc gỗ sơn son, chú ý khoảng cách tới ngọn nến và que hương: muội khói lâu ngày làm đen lớp vàng, tàn hương rơi có thể làm cháy xém sơn.
Phân biệt hạc đồng đúc tốt và hàng kém
Hạc đồng tốt có thân đúc dày, cầm nặng tay so với kích thước. Gõ nhẹ vào thân nghe tiếng ngân trong, không bị bẹt. Lông cánh được chạm sắc nét, có lớp; mắt hạc, mai rùa và vảy chân rùa rõ ràng. Mối nối giữa chân hạc với lưng rùa và giữa rùa với đế là chỗ cần nhìn kỹ nhất: mối hàn phải liền, không có khe, chân hạc không lung lay khi bạn lắc nhẹ.
Hàng kém thường đúc mỏng, thành tượng có chỗ lõm, lỗ rỗ khí; nét chạm mờ như bị mòn; lớp màu "giả cổ" là sơn phủ, cạo nhẹ ở mặt dưới đế thấy màu khác. Hạc đồng mạ vàng hoặc mạ crôm sáng bóng cần hỏi rõ lớp mạ là gì, có phủ bảo vệ không, vì mạ mỏng sẽ bong sau vài năm tiếp xúc khói hương.
Khi mua online, đề nghị người bán gửi video quay chậm quanh tượng, cận cảnh chân hạc và đáy đế, kèm cân nặng thực tế. Hạc thờ thường đi theo bộ với đỉnh, nên hỏi có bán lẻ được không nếu bạn chỉ thay hạc.
Lau chùi và giữ đôi hạc thờ
Đồ thờ tiếp xúc khói hương hằng ngày nên bám muội nhanh. Vài nguyên tắc giữ hạc bền đẹp:
- Lau bụi định kỳ bằng khăn mềm khô hoặc chổi lông; nhiều nhà chọn ngày cuối tháng âm lịch hoặc trước rằm, mùng một để lau đồ thờ.
- Hạc đồng xỉn: có thể làm sáng bằng dung dịch đánh đồng chuyên dụng, lau theo chiều lông cánh, rửa sạch hoá chất và lau khô ngay. Đồng hun giả cổ thì không đánh bóng, vì sẽ mất lớp màu.
- Hạc gỗ sơn son thếp vàng: chỉ phủi bụi khô, không dùng nước, cồn hay chất tẩy. Lớp vàng bong cần thợ sơn ta xử lý.
- Tránh đặt hạc sát ngọn nến, sát quạt thổi tàn hương; không để nước lọ hoa tràn ra đế rùa.
- Khi cần di chuyển, cầm vào thân rùa và đế, không nhấc bằng cổ hay chân hạc.
- Đồ thờ cũ thay ra, nhiều gia đình mang đến chùa, đền gửi hoặc giữ lại cất kỹ; cách xử lý theo nếp từng nhà.
Lau đồ thờ là việc của người trong nhà, không cần mời ai làm. Nếu muốn xem nhiều mẫu đôi hạc có ghi rõ chất liệu, kích thước, bạn có thể xem mẫu tại Vật Phẩm Phong Thủy để đối chiếu với số đo ban thờ.
Hạc thờ từ các làng nghề quen thuộc
Phần lớn hạc thờ bằng đồng ở miền Bắc đến từ các làng đúc và gò đồng lâu đời. Làng Đại Bái ở Bắc Ninh nổi tiếng nghề gò đồng; vùng Ý Yên (trước thuộc Nam Định, nay thuộc Ninh Bình) có làng Tống Xá chuyên đúc đồng, cạnh đó là các làng làm đồ gỗ thờ. Hạc gỗ sơn son thếp vàng gắn với những làng chạm và sơn ta như Sơn Đồng ở Hà Nội. Mỗi nơi có tay nghề và thói quen tạo dáng riêng, nhìn kỹ sẽ thấy khác ở dáng cổ, cách chạm lông và kiểu mai rùa.
Biết nguồn gốc không phải để chọn "làng xịn" theo tên, vì tên làng bị gắn vào rất nhiều sản phẩm không làm ở đó. Điều nên làm là hỏi người bán về quy trình: đúc khuôn đất hay khuôn cát, đúc liền hay đúc rời rồi hàn, hoàn thiện bằng tay hay đánh máy, sơn ta hay sơn công nghiệp. Người bán hiểu hàng sẽ trả lời được cụ thể; câu trả lời chung chung là dấu hiệu nên xem kỹ hơn.
Ở miền Trung và miền Nam, ban thờ gia tiên nhiều nơi bày khác miền Bắc, có nhà dùng đôi chân đèn và lư hương mà không có hạc, có nhà dùng hạc gỗ, hạc gốm. Không có kiểu nào là chuẩn cho cả nước; giữ cách bày của gia đình mình là hợp lẽ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ban thờ chung cư nhỏ có cần đôi hạc không?
Không bắt buộc. Ban thờ treo tường thường nông và thấp, đặt thêm đôi hạc dễ chật và che bát hương. Nhiều gia đình chỉ giữ bát hương, đèn, lọ hoa và đĩa quả. Nếu muốn có hạc, chọn đôi nhỏ cùng bộ với đỉnh mini cho cân đối.
Đầu hạc thờ quay vào trong hay ra ngoài?
Phần lớn đôi hạc được đúc theo cặp đối xứng, đặt sao cho hai con hướng vào nhau hoặc cùng nhìn ra phía trước ban thờ. Đặt theo đúng cặp mà xưởng đúc làm là đủ; tránh để một con quay lưng ra ngoài, nhìn mất cân đối.
Hạc thờ ở đình chùa có khác hạc thờ gia đình không?
Về hình tượng thì giống, đều là hạc đứng trên lưng rùa. Khác ở kích thước: hạc ở đình, đền có thể cao ngang người, đặt dưới sàn hai bên hương án. Hạc gia đình nhỏ hơn nhiều và đặt trên mặt ban.
Hạc thờ đồng bị xỉn đen có sao không?
Đồng tiếp xúc không khí, khói hương sẽ sẫm màu theo thời gian, đó là phản ứng tự nhiên của kim loại. Nhiều người thích lớp màu sẫm vì trông cổ kính. Nếu muốn sáng lại, dùng dung dịch đánh đồng, trừ loại đồng hun giả cổ.
Mua đôi hạc lẻ ghép với đỉnh cũ được không?
Được, miễn là màu đồng, kiểu hoa văn và tỉ lệ chiều cao tương đương. Mang số đo và ảnh chiếc đỉnh khi đi mua để người bán gợi ý cỡ hạc. Đồng mới thường sáng hơn đồng cũ, sau một thời gian sẽ dịu dần.
Có cần làm lễ khi đặt hạc thờ mới không?
Nhiều gia đình thắp hương báo gia tiên khi thay hoặc thêm đồ thờ, có nơi chọn ngày rằm, mùng một. Cách làm theo nếp nhà và địa phương, không có quy định chung. Không cần chi tiền thuê người làm lễ cho việc này.