Tượng dơi ngậm tiền là tượng con dơi miệng ngậm đồng tiền xu lỗ vuông, một biểu tượng chúc phúc trong mỹ thuật Á Đông, dựa trên việc chữ "bức" (con dơi) đọc gần chữ "phúc" trong tiếng Hán. Dơi ngậm đồng tiền hay được đọc thành lời chúc "phúc tại nhãn tiền", nghĩa là phúc ở ngay trước mắt. Mẫu tượng này thường nhỏ, bày ở quầy, kệ, bàn làm việc hoặc làm mặt treo.
Với nhiều người Việt trẻ, dơi gắn với hang tối hay hình ảnh Halloween phương Tây nên thấy lạ khi nghe dơi là "con vật may mắn". Bài này giải thích gốc chữ của biểu tượng, đọc nghĩa các mẫu dơi thường gặp, so chất liệu, gợi ý cỡ và chỗ đặt, và tách rõ biểu tượng trên đồ mỹ thuật với con dơi ngoài tự nhiên.
Vì sao con dơi lại thành biểu tượng của phúc
Trong tiếng Hán, con dơi gọi là "biên bức". Chữ "bức" này đọc gần như chữ "phúc" nghĩa là may mắn, hạnh phúc. Văn hoá chữ Hán rất chuộng lối chơi chữ đồng âm, nên hình con dơi được dùng để "viết" chữ phúc bằng hình ảnh, giống như cá được dùng để chúc "dư" (dư dả), hươu để chúc "lộc". Người xem tranh, xem đồ sứ thời trước nhìn con dơi là hiểu ngay lời chúc, không cần chữ.
Vì là cách chơi chữ, con dơi trong mỹ thuật thường được cách điệu rất nhiều: cánh cuộn như vân mây, thân nhỏ, đầu tròn, nhìn hiền và đẹp chứ không giống con dơi thật. Nhiều người lần đầu nhìn còn tưởng là bướm hay đám mây. Hoạ tiết dơi xuất hiện trên đồ gốm, đồ gỗ chạm, cửa võng, khung tranh, áo thêu, và được dùng nhiều trong trang trí cung đình lẫn dân gian ở Việt Nam.
Ở phương Tây, dơi mang lớp nghĩa khác, gắn với bóng đêm và truyện kinh dị. Hai cách nhìn này không mâu thuẫn, chỉ là hai hệ biểu tượng khác nhau. Khi chọn tượng dơi để bày trong nhà theo lối Á Đông, bạn đang dùng lớp nghĩa chữ "phúc", và nên chọn mẫu cách điệu mềm mại để người trong nhà, khách đến chơi không thấy rợn.
Các mẫu dơi phong thủy thường gặp
Dơi ngậm đồng tiền. Mẫu tiêu biểu nhất. Đồng tiền lỗ vuông ngậm trước miệng, lỗ tiền gọi là "nhãn" (mắt), nên ghép thành "phúc tại nhãn tiền". Thường làm cỡ nhỏ, bày quầy, kệ hoặc làm mặt dây, móc treo.
Dơi trên hồ lô. Con dơi đậu hoặc bay quanh quả hồ lô. Hồ lô được hiểu là chứa đựng, giữ gìn; ghép với dơi thành lời chúc phúc được giữ lâu trong nhà. Hay gặp ở mẫu đồng và mẫu gỗ treo tường.
Dơi với quả đào. Đào tượng trưng cho tuổi thọ, dơi cho phúc, ghép lại là chúc phúc thọ song toàn. Hợp làm quà mừng thọ, nhất là dạng đĩa sứ hoặc tranh.
Dơi màu đỏ. Dơi đỏ gọi là "hồng bức", đọc gần "hồng phúc", nghĩa là phúc lớn. Hoạ tiết dơi đỏ phổ biến trên đồ sứ vẽ màu, câu đối, thiệp chúc Tết.
Năm con dơi. Năm con dơi bay quanh, thường quanh chữ Thọ, mang ý "ngũ phúc". Đây là đề tài riêng, có bài giải nghĩa chi tiết trong cùng danh mục.
Dơi trên mây hoặc dơi từ trên bay xuống. Dơi bay chúc đầu xuống gợi ý "phúc đến", phúc từ trời rơi xuống. Hay thấy trên hoạ tiết khung cửa, đầu bức tranh.
Chất liệu tượng dơi và độ phù hợp
Tượng dơi thường cỡ nhỏ, nhiều chi tiết ở cánh. Chọn chất liệu theo chỗ đặt và cách dùng.
| Chất liệu | Đặc điểm | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đồng thau đúc | Nét cánh sắc, nặng tay, bền | Quầy, két, kệ, chặn giấy | Lau khô, tránh ẩm để không lên vết xanh |
| Ngọc, đá tạc | Màu đá tự nhiên, mát tay | Mặt dây, tượng nhỏ trong tủ kính | Hỏi rõ tên đá, cẩn thận đá nhuộm màu |
| Gỗ chạm | Ấm, hợp đồ gỗ truyền thống | Treo tường, ốp cửa, khung tranh | Tránh nồm ẩm, mối mọt |
| Sứ vẽ màu | Dơi đỏ trên nền trắng rất đẹp | Đĩa trưng bày, bình hoa | Dễ vỡ, đặt trên giá đỡ chắc |
| Bột đá, resin mạ | Nhẹ, nhiều màu | Trang trí ngắn hạn, quà nhỏ | Lớp mạ có thể bong ở cánh |
Với dơi ngậm tiền cỡ nhỏ để quầy, đồng thau là chất liệu được ưa chuộng vì bền, đứng vững và càng dùng càng có màu trầm. Mặt dây dơi thường bằng ngọc, đá hoặc bạc; nếu đeo hằng ngày, chọn mẫu cánh dày, ít góc nhọn để không móc áo.
Nếu bạn sưu tầm đồ sứ, chiếc đĩa hoặc bình có hoạ tiết dơi đỏ là cách đưa biểu tượng này vào nhà kín đáo hơn tượng, và hợp cả với người không thích tượng con vật.
Đặt tượng dơi ở đâu
Tượng dơi ngậm tiền nhỏ, dễ đặt, nhưng vài chỗ sau được nhiều người chọn vì hợp ý nghĩa và tiện dụng:
- Quầy thu ngân, quầy lễ tân: đặt ở góc quầy, đầu dơi hướng ra phía khách bước vào, ý "phúc tại nhãn tiền" đúng chỗ giao dịch.
- Kệ phòng khách: dơi đồng nhỏ trên đế gỗ đặt cạnh các đồ trang trí khác, hoặc trong tủ kính.
- Trên cửa hoặc khung cửa: theo lối trang trí cổ, hoạ tiết dơi chạm trên cửa chính, cửa võng mang ý phúc vào nhà. Ngày nay có thể dùng miếng gỗ chạm dơi gắn trên khung cửa.
- Bàn làm việc: dơi đồng dùng làm chặn giấy, vừa có công dụng thực tế vừa mang ý nghĩa.
- Ví, túi xách: đồng xu chạm dơi hoặc móc khoá dơi nhỏ.
- Tránh chỗ ẩm ướt như cạnh bồn rửa, vì đồng và gỗ đều nhanh hỏng; tránh chỗ trẻ nhỏ với tới nếu tượng có cánh nhọn.
Không cần chọn ngày giờ để đặt một tượng dơi trang trí. Nhiều người chỉ lau sạch, đặt lên rồi thôi; nếu nhà bạn có thói quen thắp hương báo khi có đồ mới, cứ làm theo nếp nhà.
Với cửa hàng, quán ăn, tượng dơi đồng nhỏ còn có lợi thế là không gây chú ý như những linh vật lớn, hợp người muốn giữ quầy gọn gàng, chuyên nghiệp. Đặt nó cạnh chậu cây nhỏ hoặc khay danh thiếp là đủ tạo một góc có chủ ý, khách tinh ý sẽ nhận ra mà không thấy quầy bị bày biện quá tay.
Chọn cỡ và kiểm tay nghề một tượng dơi
Tượng dơi ngậm tiền phần lớn là cỡ nhỏ, dài vài phân đến khoảng một gang tay, vì nó được nghĩ như một điểm nhấn kín đáo chứ không phải món chính của căn phòng. Ở quầy thu ngân, tượng nên vừa lòng bàn tay để không chiếm chỗ đặt máy tính tiền, hoá đơn. Trên kệ phòng khách, có thể chọn cỡ lớn hơn một chút hoặc tượng có đế gỗ để nâng lên cho dễ thấy. Tranh, ốp gỗ chạm dơi treo trên khung cửa thì tính theo bề ngang khung, thường không quá một nửa chiều ngang để không nặng mắt.
Về tay nghề, nhìn ba chỗ. Thứ nhất là cánh: cánh dơi đẹp có các nếp gấp hoặc cuộn mây chạm sâu, đều hai bên, mép cánh không bị mẻ. Thứ hai là đồng tiền ngậm ở miệng: tiền tròn đều, lỗ vuông ngay ngắn, chỗ nối giữa miệng và tiền liền lạc chứ không phải dán keo. Thứ ba là mặt sau: tượng đúc tốt vẫn có chi tiết ở lưng, còn hàng làm ẩu thường để phẳng trơn.
Với tượng ngọc, đá, hỏi tên đá cụ thể và cách xử lý màu. Dơi tạc từ đá màu xanh, đỏ quá rực, màu đều tăm tắp từ trong ra ngoài, có thể là đá đã nhuộm. Nếu mua làm quà giá trị, nên chọn nơi chấp nhận cho kiểm định lại.
Phân biệt hoạ tiết dơi với bướm và mây
Trên đồ chạm khắc và đồ sứ, dơi cách điệu dễ bị nhầm với bướm hoặc vân mây. Mấy dấu hiệu nhận ra: dơi có đầu tròn nhỏ ở giữa, đôi khi có hai tai nhọn; cánh dơi thường xoè ngang, mép cánh có các nếp hoặc cuộn tròn như mây, không có râu. Bướm có hai râu dài, cánh chia làm bốn mảng rõ (hai trên, hai dưới) và thân thon dài.
Vân mây không có đầu, chỉ là các đường cuộn nối nhau. Khi hoạ tiết dơi và mây đi chung, thợ hay làm cánh dơi cuộn cùng nhịp với mây, nên phải nhìn kỹ phần đầu mới thấy. Đếm số con dơi cũng giúp hiểu lời chúc: một con thường là "phúc", năm con là "ngũ phúc", có khi nhiều con hơn phủ kín làm nền gọi là "vạn phúc".
Biết phân biệt giúp bạn đọc đúng mô tả khi mua. Không ít sản phẩm được rao "hoạ tiết dơi" nhưng thực ra là bướm hay hoa, và ngược lại. Nếu bạn mua vì muốn đúng ý nghĩa phúc, nhìn ảnh cận phần đầu và cánh trước khi đặt hàng.
Biểu tượng trên đồ vật và con dơi ngoài tự nhiên
Biểu tượng dơi trên tượng, tranh không liên quan gì đến việc nuôi hay bắt dơi thật. Ở Việt Nam có nhiều loài dơi sống trong hang, mái chùa, vườn cây, chúng ăn côn trùng hoặc ăn quả, thụ phấn cho cây. Dơi hoang dã có thể mang mầm bệnh, nên không bắt, không cầm bằng tay trần, và nếu dơi bay vào nhà thì mở cửa cho nó tự ra hoặc nhờ người có kinh nghiệm hỗ trợ.
Một số nơi còn truyền tai chuyện dơi vào nhà là điềm này điềm nọ. Đó là quan niệm truyền miệng, có nơi coi là tốt, có nơi coi là không tốt, và không có cơ sở để lo lắng. Điều thực tế cần làm khi thấy dơi làm tổ trên mái là bịt các khe hở sau khi chúng rời đi, giữ vệ sinh khu vực có phân dơi bằng găng tay và khẩu trang.
Tách bạch như vậy để thấy: chọn một tượng dơi ngậm tiền là chọn một hoạ tiết chúc phúc đẹp, có lịch sử lâu đời trong mỹ thuật. Bạn có thể bày nó mà không cần tin vào bất kỳ lời hứa hẹn nào về tiền bạc.
Câu hỏi thường gặp
Tượng dơi ngậm tiền khác thiềm thừ ngậm tiền thế nào?
Cả hai đều ngậm đồng tiền lỗ vuông nhưng gốc nghĩa khác. Dơi dựa vào chữ "phúc" đồng âm, mang ý phúc ở trước mắt. Thiềm thừ (cóc ba chân) gắn với truyền thuyết Lưu Hải và ý chiêu tài. Dơi nhỏ gọn, hợp bày kín đáo; thiềm thừ thường to và nổi bật hơn.
Đặt tượng dơi trong phòng ngủ được không?
Được, nếu bạn thích và tượng có dáng cách điệu mềm mại. Nhiều đồ gỗ cổ như giường, tủ có chạm hoạ tiết dơi. Chọn tượng nhỏ, không có góc nhọn, đặt trên tủ hoặc kệ cao hơn tầm với của trẻ.
Dơi ngậm tiền quay đầu vào trong hay ra ngoài?
Cách phổ biến là đầu dơi hướng ra phía cửa hoặc phía khách bước vào, ý đón phúc. Một số người lại quay vào trong với ý phúc vào nhà. Không có quy định thống nhất, bạn chọn theo bố cục chỗ đặt.
Mặt dây dơi có hợp cho trẻ em không?
Hoạ tiết dơi là lời chúc phúc nên nhiều gia đình chọn làm quà cho trẻ. Với trẻ nhỏ, an toàn quan trọng hơn: chọn mặt nhỏ, nhẵn, dây có khoá an toàn tự bung khi bị kéo mạnh, và không cho trẻ dưới ba tuổi đeo khi ngủ.
Vì sao dơi trên đồ sứ thường màu đỏ?
Dơi đỏ đọc là "hồng bức", gần âm với "hồng phúc" nghĩa là phúc lớn. Màu đỏ cũng là màu chúc mừng trong văn hoá Á Đông. Vì vậy thợ vẽ sứ hay tô dơi màu đỏ trên nền trắng hoặc vàng.
Tượng dơi đồng bị xỉn có làm sáng lại được không?
Được. Dùng dung dịch đánh đồng chuyên dụng với khăn mềm, lau nhẹ theo chiều cánh, rửa sạch và lau khô ngay. Nếu tượng có lớp hun giả cổ hoặc phủ bóng, chỉ lau khô để tránh mất lớp màu.