Tranh hoa mẫu đơn bán ở Việt Nam chủ yếu thuộc năm nhóm chất liệu: thêu tay hoặc thêu máy, sơn dầu trên canvas, sơn mài trên vóc, tranh lụa và tranh in canvas. Với khí hậu nóng ẩm, có mùa nồm ở miền Bắc, sơn mài và tranh thêu đóng khung kính kín thường giữ đẹp lâu nhất; sơn dầu và in canvas cần chỗ treo khô thoáng.
Chất liệu còn quyết định cảm giác của bức tranh: thêu có độ óng của chỉ, sơn dầu có độ dày của màu, sơn mài có chiều sâu bóng như mặt nước. Phần dưới so từng loại theo những gì bạn thật sự cần biết khi treo trong nhà: độ bền, cách nhận ra hàng làm tay, cách treo và giữ. Tranh đá quý và tranh đồng có đặc thù riêng nên được nói trong các mục khác của trang.
So sánh năm chất liệu tranh mẫu đơn
Bảng tóm tắt dưới đây dựa trên đặc tính vật liệu, giúp bạn khoanh vùng trước khi đi xem tranh.
| Chất liệu | Vẻ ngoài | Chịu ẩm | Chịu nắng | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|---|
| Thêu tay (chỉ tơ, chỉ cotton) | Óng ánh theo góc nhìn, sợi chỉ có hướng | Kém nếu không có kính; tốt nếu khung kín | Chỉ có thể phai nếu nắng chiếu | Bụi, mốc, côn trùng |
| Sơn dầu trên canvas | Màu dày, thấy vết cọ | Trung bình; canvas có thể chùng, mốc mặt sau | Khá bền | Không lau ướt mặt tranh |
| Sơn mài | Bóng sâu, có thể dát vàng bạc, vỏ trứng | Tốt | Kỵ nắng gắt lâu ngày | Trầy xước, va đập |
| Tranh lụa | Mềm, trong, màu nhẹ | Kém, dễ ố | Kém | Phải lồng kính, tránh ẩm |
| In canvas, in phủ bóng | Phẳng, màu đều | Trung bình | Mực có thể phai | Giá mềm, dễ thay |
Không có chất liệu hoàn hảo cho mọi nhà. Căn hộ có điều hoà, ít nồm có thể treo sơn dầu thoải mái; nhà phố cửa mở nhiều, gần đường bụi thì tranh có kính hoặc sơn mài sẽ đỡ công giữ hơn.
Tranh thêu mẫu đơn: thêu tay và thêu máy
Mẫu đơn là đề tài rất được ưa trong tranh thêu vì cánh hoa nhiều tầng cho phép người thợ chuyển màu từ đậm ở gốc cánh đến nhạt ở mép, tạo độ phồng. Thêu tay dùng kim và chỉ, sợi chỉ được tách nhỏ để mũi thêu mịn; một bức khổ lớn có thể mất nhiều tuần đến nhiều tháng tuỳ độ dày mũi. Các làng thêu ở Hà Nội và Ninh Bình có truyền thống lâu đời với dòng tranh này.
Thêu máy nhanh hơn nhiều, mũi đều, mật độ đồng nhất. Lật mặt sau là cách nhận ra rõ nhất: thêu máy thường có lớp lót, đường chỉ nối thẳng giữa các mảng, mặt sau gọn theo kiểu máy; thêu tay mặt sau có nhiều nút chỉ, đầu chỉ, độ dày không đều. Nhìn mặt trước, thêu tay có chỗ mũi dài mũi ngắn theo hướng cánh hoa, chuyển màu mềm; thêu máy thường chuyển màu theo bậc rõ.
Tranh thêu nên đóng khung có kính, giữa kính và mặt thêu có khoảng hở nhỏ để sợi chỉ không bị ép và không đọng hơi ẩm trực tiếp. Mặt sau khung nên bịt kín bằng giấy hoặc bìa để hạn chế bụi và côn trùng.
Một chi tiết nên hỏi khi mua tranh thêu là loại chỉ: chỉ tơ tằm óng, mềm, bắt sáng đẹp nhưng nhạy với nắng; chỉ cotton và chỉ tổng hợp kém óng hơn nhưng bền màu hơn. Bức mẫu đơn treo ở phòng khách nhiều ánh sáng tự nhiên có thể hợp chỉ cotton hơn, còn bức treo trong phòng kín, có đèn rọi thì chỉ tơ sẽ phát huy vẻ đẹp.
Tranh sơn dầu và tranh in canvas: phân biệt thế nào
Tranh sơn dầu mẫu đơn vẽ tay có lớp màu dày mỏng khác nhau, nghiêng tranh dưới đèn thấy rõ vết cọ, chỗ đắp màu dày ở cánh hoa sáng, chỗ mỏng ở nền. Mép canvas quanh khung thường còn dính màu hoặc vết cọ lan ra.
Tranh in canvas có bề mặt phẳng đều, nhìn gần thấy các chấm mực in. Một số tranh được in rồi quét thêm lớp gel hoặc vẽ đè vài nét màu để giả vết cọ, nhìn thoáng rất giống sơn dầu. Cách nhận ra là vết "cọ" chỉ nằm ở vài chỗ nổi, còn chi tiết nhỏ như nhị hoa, gân lá vẫn phẳng và có chấm in; mép canvas thì sạch, không có màu lan.
In canvas không có gì sai: giá mềm, dễ thay theo mùa, hợp nhà thuê hay phòng trẻ. Chỉ cần người bán nói rõ là tranh in, không gọi là sơn dầu vẽ tay. Với tranh sơn dầu thật, hãy hỏi người vẽ đã phủ lớp bảo vệ (varnish) chưa, vì lớp này giúp mặt tranh bớt bám bụi và dễ giữ hơn.
Mùa nồm ở miền Bắc là thử thách lớn nhất cho canvas: vải hút ẩm sẽ chùng, khi khô lại căng; lặp lại nhiều lần có thể làm lớp màu rạn. Treo tranh trên tường trong, không treo trên tường giáp nhà tắm hay tường hay thấm, và để khe hở nhỏ giữa tranh và tường cho không khí lưu thông.
Tranh sơn mài và tranh lụa mẫu đơn
Sơn mài là chất liệu rất "Việt". Kỹ thuật sơn mài dùng nhựa sơn ta phủ nhiều lớp lên vóc, mỗi lớp phải ủ khô rồi mài, dát thêm vàng bạc, vỏ trứng, vỏ trai. Mẫu đơn trên sơn mài thường là bông đỏ son hoặc vàng trên nền đen, có chiều sâu bóng đặc trưng mà in ấn không bắt chước được. Các làng nghề sơn mài ở Hà Nội và vùng Bình Dương cũ, nay thuộc TP Hồ Chí Minh, đều có dòng tranh hoa này.
Nhận ra sơn mài thật. Sơn mài thật nặng tay, mặt tranh có độ sâu như nhìn qua lớp nước, nghiêng tranh thấy các lớp màu chồng lên nhau, vàng bạc dát có mép không đều. Hàng phủ sơn công nghiệp thì nhẹ hơn, bóng như nhựa, màu nằm trên một mặt phẳng. Hỏi người bán dùng sơn ta hay sơn công nghiệp; câu trả lời cụ thể là dấu hiệu tốt.
Giữ tranh sơn mài. Sơn mài chịu ẩm tốt, hợp khí hậu Việt Nam, nhưng không nên để nắng gắt chiếu trực tiếp lâu ngày, và tránh va chạm vì vết trầy khó sửa. Lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, không dùng cồn, không dùng nước lau kính.
Tranh lụa mẫu đơn. Lụa cho cảm giác nhẹ, trong, hợp những bức mẫu đơn màu nhã, nền nhiều khoảng trống. Lụa rất nhạy với ẩm và nắng nên bắt buộc lồng kính, treo nơi khô, tránh ánh nắng; đây là chất liệu dành cho người chịu khó giữ.
Khung tranh: phần hay bị xem nhẹ
Khung gỗ tự nhiên. Chắc, sang, hợp tranh sơn dầu và tranh thêu cổ điển. Gỗ cần được sấy và sơn phủ kỹ, nếu không mùa nồm dễ cong vênh, mốc ở mặt sau. Khi mua, sờ mặt sau khung: gỗ khô, phẳng, góc ghép khít là dấu hiệu làm cẩn thận.
Khung composite, nhựa giả gỗ. Nhẹ, không cong vênh, không mối mọt, chịu ẩm tốt; nhìn gần thì kém tự nhiên hơn gỗ. Hợp tranh khổ lớn treo tường chung cư vì giảm tải cho móc treo.
Kính thường, kính chống loá và mica. Kính thường rẻ, trong nhưng phản chiếu đèn và cửa sổ, đôi khi che mất chi tiết tranh. Kính chống loá giảm phản chiếu, hợp tranh treo đối diện cửa sổ. Mica nhẹ, ít vỡ, hợp nhà có trẻ nhỏ, nhưng dễ xước khi lau và hút bụi tĩnh điện.
Lớp lót và mặt sau. Tranh thêu, tranh lụa cần giấy lót không axit hoặc vải lót để không ố vàng theo thời gian. Mặt sau bịt kín bằng bìa hoặc giấy, có lỗ thoát khí nhỏ, giúp hạn chế bụi, côn trùng mà không đọng ẩm.
Treo tranh mẫu đơn cho đẹp và an toàn
Những quy ước dưới đây là cách người làm trưng bày hay dùng, áp dụng được cho nhà ở.
- Chọn khổ tranh theo mảng tường: tranh treo trên sofa, kệ thường rộng khoảng hai phần ba chiều dài món đồ bên dưới để trông cân.
- Đặt tâm tranh ở khoảng tầm mắt người đứng, thường quanh mức một mét rưỡi tính từ sàn; nếu treo trên sofa, mép dưới tranh cách lưng ghế một khoảng vừa đủ để không chạm đầu người ngồi.
- Dùng móc, đinh vít và tắc kê chịu được trọng lượng tranh; tranh sơn mài, tranh thêu khung kính lớn khá nặng, nên dùng hai điểm treo.
- Tránh tường hay thấm, tường giáp nhà tắm, bếp; tránh chỗ nắng chiếu trực tiếp qua cửa kính.
- Nếu dùng đèn rọi, chọn đèn LED ít toả nhiệt, đặt đủ xa để không nóng mặt tranh.
- Kiểm tra lại móc treo sau mùa nồm và trước Tết, khi bạn lau dọn nhà.
Theo quan niệm phổ biến, tranh mẫu đơn hay được treo ở phòng khách, nơi đón khách, vì lời chúc phú quý gắn với không gian chung của gia đình. Phòng ngủ thì nhiều người chọn tranh màu dịu hơn. Đó là cách chọn theo cảm giác, bạn có thể linh hoạt theo nhà mình.
Giữ tranh qua mùa nồm và mùa nắng
Mùa nồm, độ ẩm có lúc rất cao, hơi nước đọng trên tường và mặt kính. Đóng cửa khi trời nồm, bật máy hút ẩm hoặc chế độ khô của điều hoà nếu có; lau khô mặt kính tranh bằng khăn mềm khi thấy đọng hơi. Có thể đặt gói hút ẩm nhỏ phía sau khung tranh thêu, tranh lụa và thay định kỳ.
Nếu thấy đốm mốc ở mặt sau canvas hay viền tranh thêu, gỡ tranh xuống, để nơi khô thoáng, dùng chổi lông mềm phủi nhẹ; mốc ăn vào mặt tranh thì nên mang đến thợ phục chế, đừng tự lau bằng hoá chất. Mùa nắng, chú ý giờ nắng chiếu xiên vào nhà buổi chiều, vì đó là lúc tranh dễ phai nhất. Kéo rèm mỏng vào giờ đó là đủ, không cần gỡ tranh.
Nếu muốn xem nhiều mẫu tranh và vật phẩm mẫu đơn với thông tin rõ ràng, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so sánh trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Tranh thêu mẫu đơn có cần đóng kính không?
Nên đóng kính, vì sợi chỉ hút bụi và hơi ẩm, để trần lâu ngày dễ xỉn màu, mốc hoặc bị côn trùng. Giữa kính và mặt thêu nên có khoảng hở nhỏ để chỉ không bị ép phẳng. Mặt sau khung bịt kín để hạn chế bụi.
Làm sao biết tranh thêu tay hay thêu máy?
Lật mặt sau là cách rõ nhất. Thêu tay có nhiều nút chỉ và đầu chỉ, độ dày không đều; thêu máy thường có lớp lót, đường chỉ nối thẳng giữa các mảng. Mặt trước, thêu tay chuyển màu mềm theo hướng cánh, thêu máy chuyển màu theo bậc rõ hơn.
Tranh in canvas giả sơn dầu nhận ra thế nào?
Nhìn gần các chi tiết nhỏ như nhị hoa, gân lá: tranh in vẫn phẳng và có chấm mực, dù vài chỗ được quét gel giả vết cọ. Mép canvas quanh khung của tranh in thường sạch, còn sơn dầu vẽ tay hay có màu lan ra mép.
Mùa nồm có nên gỡ tranh xuống không?
Không nhất thiết. Bạn đóng cửa khi trời nồm, dùng máy hút ẩm nếu có, lau khô mặt kính khi đọng hơi. Chỉ gỡ tranh khi tường bị thấm, đọng nước hoặc thấy mốc ở mặt sau, rồi để tranh nơi khô thoáng cho đến khi hết nồm.
Tranh sơn mài có treo được ở nơi nắng không?
Sơn mài chịu ẩm tốt nhưng không nên để nắng gắt chiếu trực tiếp lâu ngày, vì màu và độ bóng có thể thay đổi. Treo ở tường không có nắng xuyên qua cửa kính, hoặc dùng rèm che vào giờ nắng chiếu xiên buổi chiều.
Tranh mẫu đơn nên treo cao bao nhiêu?
Quy ước phổ biến trong trưng bày là tâm tranh ở khoảng tầm mắt người đứng, quanh mức một mét rưỡi tính từ sàn. Nếu treo trên sofa hay kệ, căn mép dưới tranh cách món đồ một khoảng vừa phải để tranh và đồ đạc liền thành một cụm.