Bộ hoa bốn mùa phổ biến trên tranh và đồ gốm ghép mỗi mùa một loài: mùa xuân mẫu đơn, mùa hạ sen, mùa thu cúc, mùa đông mai. Bộ này khác bộ tứ quý "tùng, cúc, trúc, mai" quen thuộc ở Việt Nam và khác bộ "tứ quân tử" mai, lan, cúc, trúc của văn hoá Trung Hoa.
Ba bộ hay bị gọi lẫn với nhau trên kệ hàng, dẫn đến cảnh mua bộ tranh "tứ quý" về treo mới thấy mình thích bộ có mẫu đơn hơn. Bài này tách rõ từng bộ, giải thích vì sao mỗi loài được gán cho một mùa, rồi đi vào chuyện thực tế: treo tranh bốn tấm thế nào, chọn chậu hoa đá theo bộ hay lẻ.
Ba bộ bốn hoa, cây hay bị lẫn
Bảng so sánh dưới đây giúp bạn đọc đúng tên một bộ tranh hay bộ chậu trước khi mua.
| Tên bộ | Gồm | Ý chính theo cách hiểu phổ biến | Hay gặp ở |
|---|---|---|---|
| Hoa bốn mùa | Mẫu đơn (xuân), sen (hạ), cúc (thu), mai (đông) | Bốn mùa đều có hoa nở, quanh năm tươi đẹp, đầy đủ | Tranh tứ bình, bình gốm, đĩa sứ, đồ thêu |
| Tứ quý (cách gọi ở Việt Nam) | Tùng, cúc, trúc, mai | Bền bỉ qua bốn mùa, khí tiết | Tranh tứ bình, câu đối, đồ chạm gỗ |
| Tứ quân tử | Mai, lan, cúc, trúc | Phẩm cách người quân tử | Tranh thuỷ mặc, đồ văn phòng tứ bảo |
| Tuế hàn tam hữu | Tùng, trúc, mai | Ba người bạn của mùa đông giá | Tranh thuỷ mặc, gốm |
Điểm dễ nhận nhất: bộ nào có mẫu đơn và sen là bộ hoa bốn mùa; bộ nào có tùng là tứ quý hoặc tam hữu; bộ nào có lan mà không có tùng là tứ quân tử. Cúc và mai có mặt ở gần như mọi bộ nên không dùng để phân biệt được.
Cũng có những bộ hoa bốn mùa biến thể, thay mẫu đơn bằng lan hoặc hải đường cho mùa xuân, thay sen bằng thạch lựu cho mùa hạ. Bản mẫu đơn, sen, cúc, mai vẫn là bản hay gặp nhất trên vật phẩm.
Vì sao mỗi hoa được gán cho một mùa
Mẫu đơn cho mùa xuân. Mẫu đơn nở cuối xuân ở vùng ôn đới Trung Quốc, bông to rực rỡ, là đỉnh điểm của mùa hoa. Ở kinh đô thời Đường, mùa mẫu đơn là dịp cả thành đi xem hoa; từ đó mẫu đơn thành hình ảnh của mùa xuân sung túc.
Sen cho mùa hạ. Sen nở rộ vào những tháng nóng nhất, ở Việt Nam từ khoảng tháng năm đến tháng bảy dương lịch tuỳ vùng. Đầm sen giữa trưa hè là hình ảnh quen với người Việt từ Bắc vào Nam, nên ghép sen với mùa hạ rất tự nhiên.
Cúc cho mùa thu. Cúc là loài cây ngày ngắn, ra hoa khi ngày ngắn lại vào thu. Tết Trùng Cửu tháng chín âm lịch gắn với ngắm cúc, uống rượu cúc, nên cúc thành biểu tượng của mùa thu trong văn hoá Á Đông.
Mai cho mùa đông. Mai trong tranh Trung Hoa là cây Prunus mume, ở Việt Nam gọi là mơ, nở hoa trắng hoặc hồng trên cành trơ lá giữa rét cuối đông. Đây không phải mai vàng miền Nam (Ochna integerrima). Hiểu điều này giúp bạn không thấy lạ khi tranh "hoa bốn mùa" vẽ mai trắng thay vì mai vàng ngày Tết.
Tranh tứ bình hoa bốn mùa: đọc và treo
Tranh tứ bình là bộ bốn tấm tranh dọc, khổ hẹp, treo cạnh nhau, mỗi tấm một mùa. Đây là hình thức rất hợp với bộ hoa bốn mùa vì mỗi loài có một khổ riêng, mắt người xem đi từ tấm này sang tấm khác như đi qua một năm. Tứ bình có thể là tranh thêu, tranh lụa, tranh sơn mài hay tranh in.
Thứ tự treo là câu hỏi hay gặp. Có nhà treo từ trái sang phải theo xuân, hạ, thu, đông như cách đọc chữ quốc ngữ; có nhà theo lối đọc chữ Hán xưa, từ phải sang trái. Không có quy định bắt buộc; điều quan trọng là treo thành một chuỗi liên tục, không xáo trộn mùa, để người xem đọc được ý "bốn mùa nối tiếp". Nếu bộ tranh có lạc khoản hay dấu triện của người vẽ, thường mỗi tấm hoặc tấm cuối có dấu; nhìn vị trí dấu cũng giúp đoán người vẽ dự định thứ tự nào.
Về khoảng cách, bốn tấm nên cách nhau đều, thường vài phân đến một gang tay tuỳ khổ, và cùng một đường mép trên hoặc cùng đường tâm. Treo lệch độ cao giữa các tấm làm bộ tranh trông như bốn bức rời. Tường cần đủ rộng: một bộ tứ bình khổ lớn có thể chiếm gần hết một mảng tường phòng khách.
Nếu tường không đủ rộng, bạn có thể chọn bộ tranh hoa bốn mùa gộp trong một khung ngang, bốn loài chia bốn ô; hoặc chỉ treo một tấm theo mùa mình yêu thích, chấp nhận không đủ bộ.
Bộ chậu hoa đá bốn mùa: nên mua cả bộ hay lẻ
Trên thị trường có bộ bốn chậu hoa đá nhỏ, mỗi chậu một loài, hoặc một chậu lớn trồng chung bốn loài. Bộ bốn chậu nhỏ hợp kệ dài, tủ trưng bày nhiều ngăn; chậu chung bốn loài thì khó làm đẹp vì mỗi loài có dáng rất khác, dễ rối mắt.
Mua lẻ là lựa chọn hợp lý nếu bạn chỉ có chỗ cho một chậu. Nhiều người chọn mẫu đơn cho phòng khách vì ý phú quý, sen cho phòng đọc vì sự thanh tĩnh, cúc cho phòng ông bà vì ý trường thọ, mai cho góc trà vì vẻ thanh cao. Bạn không cần đủ bộ mới có ý nghĩa; mỗi loài tự nó đã mang một lời chúc. Một số gia đình còn thay chậu theo mùa trong năm, cất chậu cũ vào hộp, đổi sang chậu mới mỗi quý, như một cách tạo không khí mới cho phòng khách.
Nếu mua cả bộ, hãy chú ý sự đồng bộ: bốn chậu cùng chất liệu chậu, cùng tông màu men, chiều cao chênh nhau ít; loài nào cũng được làm kỹ như nhau. Không ít bộ có chậu mẫu đơn làm đẹp nhưng chậu sen, chậu mai làm sơ sài vì ít người mua lẻ hai loài này.
Ví dụ giả định: kệ gỗ dài một mét hai, sâu ba mươi phân. Bộ bốn chậu cao khoảng hai mươi lăm phân, mỗi chậu rộng chừng hai mươi phân, đặt cách đều nhau là vừa; bộ chậu cao năm mươi phân thì sẽ chật và che mất phần tường phía trên.
Màu và chất liệu thường dùng cho từng loài trong bộ
Khi làm thành chậu đá hay tranh, mỗi loài có những màu và chất liệu quen dùng. Biết trước giúp bạn nhận ra bộ nào làm đúng tinh thần, bộ nào "tô màu cho đủ".
| Loài | Màu hay gặp | Chất liệu cánh hay dùng trên chậu đá | Chỗ dễ làm sai |
|---|---|---|---|
| Mẫu đơn | Đỏ, hồng, vàng, trắng | Đá tự nhiên mài, đá nhuộm, bột đá | Làm thành dáng hoa hồng, lá trơn không xẻ thùy |
| Sen | Hồng, trắng | Đá trắng, đá hồng, sứ, thuỷ tinh | Lá sen quá nhỏ, thiếu đài sen, cánh tròn như súng |
| Cúc | Vàng, trắng, cam | Resin, bột đá, đá mài cánh ngắn | Cánh dài bằng nhau như bánh xe |
| Mai (mơ) | Trắng, hồng nhạt; bản Việt hoá là vàng | Đá trắng, sứ, resin trên cành gỗ hoặc dây quấn | Cành thẳng, đều; mai thật cành khúc khuỷu, hoa mọc sát cành |
Sen và súng hay bị làm lẫn: lá sen to, tròn, vươn cao khỏi mặt nước trên cuống dài; lá súng có khe xẻ và nằm sát mặt nước. Trên chậu đá, lá sen nên cao, xoè như chiếc dù, nếu lá nằm phẳng sát miệng chậu với một khe xẻ thì đó là dáng súng.
Với mai, vẻ đẹp nằm ở cành: cành già khúc khuỷu, xù xì, hoa năm cánh nhỏ mọc sát cành, ít lá. Bộ chậu mà cành mai thẳng tắp, phủ kín lá xanh là đã xa dáng mai trong tranh.
Bộ hoa bốn mùa trên các vật phẩm khác
Ngoài tranh và chậu đá, bộ hoa bốn mùa còn xuất hiện trên nhiều đồ dùng, mỗi loại có cách thể hiện riêng.
- Bình gốm: bốn loài vẽ quanh thân bình, mỗi mặt một mùa, xoay bình là đổi mùa; hoặc bốn bình nhỏ thành bộ.
- Đĩa sứ treo tường: bộ bốn đĩa, mỗi đĩa một hoa; treo thành hàng hoặc ô vuông.
- Bộ ấm chén: mỗi chén một loài, nhiều nhà dùng để phân biệt chén của từng người.
- Bình phong, vách ngăn: bốn cánh, mỗi cánh một mùa; thường là sơn mài hoặc gỗ chạm.
- Khay, hộp sơn mài: bốn hoa ở bốn góc hoặc bốn mặt hộp.
- Đồ thêu: gối tựa, khăn trải bàn, túi gấm với mẫu đơn, sen, cúc, mai.
Khi mua những bộ này, bạn có thể kiểm tra lại bằng bảng ở trên: thấy tùng là tứ quý, thấy lan là tứ quân tử, thấy mẫu đơn và sen mới là hoa bốn mùa. Người bán đôi khi gọi chung tất cả là "tứ quý".
Chọn bộ hoa bốn mùa cho nhà mình
Các bước dưới giúp bạn chọn nhanh mà không mua nhầm bộ.
- Xác định mình muốn lời chúc gì: quanh năm tươi đẹp, đủ đầy thì chọn hoa bốn mùa; khí tiết, bền bỉ thì chọn tứ quý tùng cúc trúc mai.
- Đo mảng tường hoặc kệ định đặt; quyết định treo bộ bốn tấm, một khung gộp, hay chỉ một tấm.
- Chọn chất liệu theo khí hậu nhà mình: nồm ẩm thì ưu tiên sơn mài, thêu đóng kính kín; nhà khô, có điều hoà thì sơn dầu, lụa cũng được.
- Kiểm tra bốn tấm hoặc bốn chậu có đồng đều tay nghề không, đặc biệt là sen và mai.
- Hỏi người bán tên bộ và tên từng loài; nếu người bán gọi mai trắng là "đào", sen là "súng" thì nên cẩn thận với các thông tin khác.
- Thống nhất thứ tự treo với người trong nhà trước khi khoan tường.
Một bộ hoa bốn mùa được chọn kỹ có thể ở lại với gia đình nhiều năm. Nếu cần so sánh các mẫu tranh, chậu đá, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Tứ quý và hoa bốn mùa có phải là một không?
Không. Ở Việt Nam, tứ quý thường chỉ bộ tùng, cúc, trúc, mai, mang ý bền bỉ, khí tiết. Hoa bốn mùa là bộ mẫu đơn, sen, cúc, mai, mang ý quanh năm có hoa, đủ đầy. Người bán đôi khi gọi chung là tứ quý nên bạn nhìn xem có tùng hay có mẫu đơn để phân biệt.
Mai trong tranh bốn mùa là mai vàng hay mai trắng?
Mai trong tranh gốc Trung Hoa là cây Prunus mume, ở Việt Nam gọi là mơ, hoa trắng hoặc hồng nở cuối đông. Mai vàng ngày Tết miền Nam là loài khác hẳn. Một số tranh làm cho thị trường Việt Nam vẽ mai vàng thay thế, đó là biến thể, không sai.
Tranh tứ bình nên treo từ trái sang phải hay ngược lại?
Không có quy định bắt buộc. Có nhà treo trái sang phải theo cách đọc chữ quốc ngữ, có nhà theo lối đọc chữ Hán xưa từ phải sang trái. Điều quan trọng là bốn mùa nối tiếp nhau liên tục và bốn tấm cùng một đường mép trên.
Có thể chỉ mua một tấm trong bộ bốn mùa không?
Có thể. Mỗi loài hoa tự mang một lời chúc riêng: mẫu đơn phú quý, sen thanh tĩnh, cúc trường thọ, mai thanh cao. Nhiều người chỉ treo một tấm theo mùa mình yêu thích hoặc theo không gian, không cần đủ bộ mới có ý nghĩa.
Vì sao sen lại đại diện cho mùa hạ?
Sen nở rộ vào những tháng nóng nhất trong năm, ở Việt Nam khoảng từ tháng năm đến tháng bảy dương lịch tuỳ vùng. Đầm sen mùa hè là hình ảnh quen thuộc nên việc ghép sen với mùa hạ trong bộ hoa bốn mùa rất tự nhiên với người Việt.
Bộ chậu đá bốn mùa có cần đặt cạnh nhau không?
Nên đặt cạnh nhau, cách đều, theo thứ tự mùa để người nhìn đọc được ý bốn mùa nối tiếp. Nếu không đủ chỗ, bạn có thể tách ra các phòng khác nhau, nhưng khi đó mỗi chậu sẽ được nhìn như một món lẻ, không còn là một bộ.