Hoa cúc gắn với trường thọ trong văn hoá Á Đông vì cúc nở vào mùa thu lạnh khi nhiều loài đã tàn, và vì tục uống rượu cúc, ngắm cúc trong Tết Trùng Cửu mùng 9 tháng 9 âm lịch mang ý cầu sống lâu. Do đó chậu cúc đá, nhất là cúc vàng, là món quà mừng thọ được nhiều gia đình chọn.
Cúc đá cũng là món đồ khó làm hơn mẫu đơn đá: cánh cúc mảnh, nhiều, dễ gãy, khó lau. Biết chọn dáng cúc, màu hoa, cỡ chậu và cách giữ sẽ giúp món quà ở lại lâu trong nhà ông bà, thay vì vài tháng đã rụng cánh, bám bụi.
Vì sao hoa cúc gắn với tuổi thọ
Trong văn hoá Trung Hoa, cúc là một trong "tứ quân tử" cùng mai, lan, trúc, tượng trưng cho người có phẩm cách vì cúc chịu được sương thu. Nhà thơ Đào Uyên Minh đời Tấn yêu cúc nổi tiếng với câu thơ hái cúc dưới giậu phía đông, thong thả nhìn núi Nam, và hình ảnh ông trở thành biểu tượng của cuộc sống an nhàn tuổi già.
Tết Trùng Cửu mùng 9 tháng 9 âm lịch có tục lên cao, cài thù du, uống rượu cúc. Số chín lặp lại, đọc là "cửu", gần âm với chữ "cửu" là lâu dài, nên ngày này gắn với ý mong sống lâu. Ở Việt Nam, Tết Trùng Cửu không còn phổ biến như xưa nhưng hoa cúc vẫn giữ lớp nghĩa trường thọ, và cúc vàng xuất hiện nhiều trong mâm ngũ quả, bàn thờ ngày Tết, tranh tứ quý.
Từ những lớp nghĩa đó, cúc được chọn cho dịp mừng thọ như một lời chúc ông bà an nhàn, sống lâu. Trong tranh dân gian và tranh hoa điểu, cúc cũng hay được vẽ cạnh tùng, cạnh hạc, cạnh hòn đá, những hình ảnh đều mang ý bền lâu, nên chậu cúc đá kèm cành tùng nhỏ là một kiểu ghép quen thuộc. Đây là lời chúc bằng hình ảnh; món quà có ý nghĩa nhất vẫn là sự có mặt và chăm sóc của con cháu.
Chọn màu cúc cho quà mừng thọ
Ở Việt Nam, màu hoa cúc mang những liên tưởng khá rõ, cần để ý khi tặng người lớn tuổi.
| Màu | Liên tưởng phổ biến | Gợi ý khi tặng mừng thọ |
|---|---|---|
| Vàng | Ngày Tết, sung túc, trường thọ | Màu được chọn nhiều nhất; hợp hầu hết gia đình |
| Vàng cam, đỏ cam | Ấm, rộn ràng | Hợp tiệc mừng thọ đông vui, phòng khách nhiều đồ gỗ |
| Trắng | Thanh nhã; nhưng ở Việt Nam cúc trắng cũng hay dùng trong tang lễ | Nên tránh làm màu chủ đạo cho quà mừng thọ, trừ khi biết người nhận thích |
| Tím, hồng | Mới lạ, hiện đại | Hợp người lớn tuổi thích cái mới; nên phối với vàng |
| Phối vàng và đỏ | Đầy đặn, vui | Lựa chọn an toàn cho quà nhóm, quà con cháu chung |
Việc tránh cúc trắng cho mừng thọ là một liên tưởng văn hoá, không phải kiêng kỵ có cơ sở. Nhưng quà mừng thọ là để người nhận vui, nên chọn màu không gợi liên tưởng buồn là cách tế nhị.
Các dáng cúc thường gặp trên chậu đá
Cúc có rất nhiều giống; xưởng làm chậu đá thường mô phỏng một vài dáng dễ nhận ra.
- Cúc đại đoá: bông to, cánh dài cong vào tâm, nhiều tầng; là dáng sang, hợp chậu lớn đặt phòng khách.
- Cúc kim, cúc cánh kim: cánh rất dài, mảnh như kim, xoè tia; đẹp nhưng khó làm bằng đá, thường dùng cánh resin hoặc đá mài rất mảnh.
- Cúc mâm xôi, cúc nút: bông tròn nhỏ, cánh ngắn xếp kín như quả cầu; bền, ít gãy, hợp nhà có trẻ nhỏ.
- Cúc hoạ mi: bông nhỏ cánh trắng nhụy vàng; ít làm bằng đá, thường là hoa lụa hoặc sứ.
- Cúc kèm tùng, đá: chậu cúc có thêm cành tùng nhỏ, hòn non bộ mini; gợi cảnh vườn của người già an nhàn.
- Cúc trên chậu có chữ Thọ: chậu sứ hoặc chậu đá khắc, vẽ chữ Thọ; nhấn rõ mục đích quà mừng thọ.
Với người cao tuổi, chậu bông to, rõ dáng thường được thích hơn chậu nhiều bông nhỏ li ti, vì mắt người già khó nhìn chi tiết nhỏ từ xa.
Cánh cúc làm bằng gì và vì sao khó làm hơn mẫu đơn
Cánh mẫu đơn rộng, mài từ một miếng đá dẹt là được. Cánh cúc thì dài, hẹp, mảnh, có khi mỏng như que tăm, nên mài bằng đá tự nhiên vừa tốn công vừa dễ gãy trong lúc làm. Vì thế phần lớn chậu cúc trên thị trường dùng cánh resin, bột đá đúc khuôn hoặc thuỷ tinh màu; chỉ những chậu cúc dáng mâm xôi, cánh ngắn mới hay dùng đá tự nhiên mài.
Cánh resin có ưu điểm là mảnh được như cúc thật, uốn cong theo ý, nhẹ, ít gãy khi va nhẹ. Nhược điểm là để lâu dưới nắng có thể ngả vàng, bề mặt dễ xước. Cánh thuỷ tinh màu trong, bắt sáng đẹp nhưng gãy là sắc cạnh. Cánh đá tự nhiên nặng, mát tay, màu bền nhất.
Khi người bán gọi là "cúc đá", bạn nên hỏi rõ cánh làm bằng gì, nhất là với dáng cúc kim, cúc đại đoá cánh dài. Biết chất liệu giúp bạn so giá giữa các nơi cho công bằng, và biết cách lau cho đúng: resin và thuỷ tinh có thể lau ẩm nhẹ, đá nhuộm thì tránh cồn và hoá chất.
Một mẹo nhỏ: cầm chậu lên. Chậu cúc nhiều bông cánh đá tự nhiên nặng hơn hẳn chậu cùng cỡ cánh resin; nếu chậu nhẹ bất ngờ mà mô tả ghi "đá tự nhiên toàn bộ", đó là lúc nên hỏi lại.
Nhìn tay nghề một chậu cúc đá
Cánh có độ dài, độ cong khác nhau. Bông cúc thật có cánh ngoài dài, cong ra; cánh trong ngắn, cong vào tâm. Chậu làm kỹ mô phỏng được điều này; chậu làm vội có mọi cánh dài bằng nhau, xoè đều như bánh xe.
Cánh gắn chắc. Lay nhẹ vài cánh ở các bông khác nhau: cánh không lung lay, không có keo trào trắng đục ở chân cánh. Hỏi người bán có tặng kèm cánh dự phòng không; nhiều nơi làm việc này với cúc đá vì cánh dễ gãy.
Lá cúc có răng. Lá cúc thật có mép xẻ thùy, răng không đều. Lá đồng, lá lụa làm đúng dáng sẽ giúp chậu trông như cây thật; lá trơn bầu dục là dấu hiệu làm qua loa.
Chậu đủ nặng. Chậu cúc có nhiều bông vươn ra ngoài nên trọng tâm cao; chậu phải đủ nặng hoặc đổ đặc để không đổ khi chạm nhẹ. Đặt chậu lên mặt phẳng, đẩy nhẹ vào một bông ngoài cùng: chậu chắc sẽ không chao.
Cỡ chậu và chỗ đặt trong nhà ông bà
Nhà người lớn tuổi thường có tủ chè, kệ gỗ thấp, bàn nước giữa phòng khách. Chậu cúc nên vừa với những mặt đặt này: không quá cao để khỏi vướng khi ông bà với tay lấy đồ, không quá rộng để không chiếm hết mặt tủ vốn còn ảnh, đồ thờ, ấm chén.
Ví dụ giả định: tủ chè sâu khoảng bốn mươi phân, trên đã có bộ ấm chén và vài khung ảnh. Một chậu cúc cao khoảng ba mươi đến bốn mươi phân, tán dưới ba mươi phân sẽ vừa vặn ở một đầu tủ. Chậu cao sáu mươi phân với tán rộng sẽ phải đặt dưới sàn, dễ bị va chân.
Chọn chỗ đặt có ánh sáng tốt để ông bà dễ ngắm từ chỗ ngồi quen thuộc, ví dụ đối diện chiếc ghế ông bà hay ngồi uống trà, nhưng tránh nắng chiếu trực tiếp qua cửa sổ nếu cánh là đá nhuộm hay resin. Tránh lối đi lại, tránh mép bàn thấp, vì người cao tuổi đi lại chậm, dễ quệt vào; một chậu đá nặng rơi xuống chân có thể gây thương tích.
Nếu gia đình đông con cháu muốn góp quà, thay vì một chậu thật lớn, có thể chọn một chậu vừa làm thật kỹ kèm một đế gỗ đẹp; món quà vừa sang vừa dễ bố trí.
Giữ chậu cúc đá sạch mà không gãy cánh
Cánh cúc mảnh, dày đặc nên rất dễ đọng bụi và dễ gãy khi lau bằng khăn. Con cháu có thể làm giúp ông bà vài tháng một lần.
- Dùng máy sấy tóc ở chế độ gió mát, để cách vài gang tay, thổi bụi theo hướng từ tâm bông ra ngoài.
- Với bụi bám chặt, dùng cọ vẽ mềm hoặc chổi trang điểm sạch, quét nhẹ từng cánh theo chiều cánh mọc.
- Không ngâm cả chậu vào nước, không xịt nước trực tiếp; nước đọng chân cánh làm keo yếu và cành dây thép gỉ.
- Cánh gãy rời: giữ lại, dán bằng keo dán đá hoặc keo hai thành phần trong suốt, giữ nguyên vị trí vài phút cho keo bắt.
- Lá lụa bám bụi lâu ngày: lau bằng khăn hơi ẩm vắt thật kỹ, rồi để khô tự nhiên.
- Sau khi làm sạch, xoay chậu một vòng kiểm tra cánh lỏng để dán lại kịp thời.
Một chậu cúc được lau đều đặn có thể giữ đẹp nhiều năm. Nếu bạn muốn chọn chậu cúc làm quà, hãy xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để dễ so sánh cỡ và dáng.
Trao chậu cúc trong dịp mừng thọ
Chậu cúc đá nặng và dễ gãy cánh nên việc mang đến cũng cần tính trước. Nếu tự mang, đặt chậu trong thùng có chèn kín quanh bông, giữ thùng đứng thẳng, đừng để chung với đồ nặng. Nếu đặt người bán giao thẳng đến nhà ông bà, hẹn giờ giao khi có con cháu ở nhà để nhận, mở thùng và kiểm tra giúp.
Nhiều gia đình trao quà sau phần con cháu chúc thọ, khi không khí đã vui. Một tấm thiệp nhỏ ghi lời chúc và giải thích ngắn gọn ý nghĩa hoa cúc, nét chữ to rõ để ông bà đọc được, thường được giữ lại cùng món quà nhiều năm.
Sau buổi tiệc, đừng để chậu ở chỗ tạm như góc sàn hay cạnh cửa. Bạn nên ngồi với ông bà chọn chỗ đặt lâu dài theo những gợi ý ở trên, lau sạch một lần, rồi chỉ cho người hay ở nhà cách thổi bụi nhẹ. Món quà được đặt đúng chỗ, được giữ sạch mới thật sự là lời chúc lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tặng cúc trắng mừng thọ không?
Ở Việt Nam, cúc trắng hay xuất hiện trong tang lễ nên nhiều người tránh dùng làm màu chủ đạo cho quà mừng thọ. Đây là liên tưởng văn hoá, không phải điều cấm. Chọn cúc vàng hoặc phối vàng với đỏ, cam sẽ tế nhị và an toàn hơn.
Tết Trùng Cửu là ngày nào?
Tết Trùng Cửu rơi vào mùng 9 tháng 9 âm lịch. Ngày này có tục lên cao, uống rượu cúc với ý mong sống lâu, vì số chín lặp lại đọc gần âm với chữ cửu là lâu dài. Ở Việt Nam ngày này ít được tổ chức như trước nhưng vẫn còn nhắc trong văn hoá hoa cúc.
Chậu cúc đá có hợp nhà có trẻ nhỏ không?
Có thể, nhưng nên chọn dáng cúc mâm xôi, cánh ngắn, ít gãy, đặt ở kệ cao ngoài tầm với của trẻ. Cánh cúc kim mảnh, sắc có thể gãy và trẻ có thể nuốt phải mảnh nhỏ. Chậu cần đủ nặng để không bị kéo đổ.
Cánh cúc đá gãy có dán lại được không?
Được. Dùng keo dán đá hoặc keo hai thành phần trong suốt, chấm một lượng nhỏ vào chân cánh, giữ đúng vị trí vài phút cho keo bắt. Giữ lại cánh gãy thay vì vứt đi, và hỏi người bán khi mua xem có cánh dự phòng đi kèm không.
Có nên khắc chữ lên chậu cúc mừng thọ không?
Nhiều người khắc chữ Thọ, tên người được mừng hoặc mốc tuổi lên chậu hay đế gỗ để làm kỷ niệm. Nên khắc trên đế gỗ hoặc mặt sau chậu để vẫn giữ vẻ đẹp tổng thể, và kiểm tra kỹ chính tả, ngày tháng trước khi khắc.
Cúc đá và cúc lụa nên chọn loại nào cho ông bà?
Cúc đá bền màu, sang, nhưng nặng và cánh dễ gãy khi lau. Cúc lụa nhẹ, nhiều màu, giá mềm, nhưng bám bụi và có thể bạc màu sau một thời gian. Với ông bà ít khi lau dọn, chậu đá dáng mâm xôi hoặc cúc sứ thường dễ giữ hơn.