Hoa mẫu đơn trên vật phẩm nhận ra nhờ ba dấu hiệu: bông rất to so với cành, cánh xếp nhiều tầng với mép cánh nhăn hoặc xẻ răng không đều, và lá kép chia thành từng nhóm lá chét xẻ thùy sâu như bàn chân vịt. Hoa hồng có cánh cuộn xoắn từ tâm ra và lá chét nhỏ, mép răng cưa đều; thược dược (theo cách gọi ở Việt Nam) có cánh xếp đều tăm tắp như vảy; hoa trà có lá đơn dày, bóng, không xẻ thùy.
Chuyện tưởng nhỏ này lại hay gây rắc rối khi mua: không ít chậu hoa đá, tranh thêu, bình sứ được rao là "mẫu đơn" nhưng thợ làm theo mẫu hoa hồng hoặc hoa trà cho dễ, hoặc ngược lại. Nếu bạn chọn món đồ vì lời chúc phú quý gắn với mẫu đơn, biết nhìn hình hoa giúp bạn mua đúng thứ mình muốn và nói đúng tên khi tặng.
Mẫu đơn là cây gì, và vì sao ở Việt Nam dễ gọi lẫn
Hoa mẫu đơn được khắc, vẽ trên vật phẩm là loài Paeonia suffruticosa, một cây bụi thân gỗ thấp thuộc chi Mẫu đơn, gốc ở vùng ôn đới Trung Quốc. Cây rụng lá mùa đông, nở hoa một đợt vào cuối xuân; ở xứ nóng như phần lớn Việt Nam, cây gần như không trồng ngoài trời được, nên đa số người Việt biết mẫu đơn qua tranh, gốm, hàng thêu hơn là qua cây thật.
Chính vì ít thấy cây thật, tên "mẫu đơn" ở Việt Nam bị dùng cho nhiều thứ khác. Ở sân đình, sân chùa và hàng rào nhà vườn, cây hoa đỏ nở thành chùm tròn nhiều bông nhỏ mà nhiều nơi gọi là "mẫu đơn", "đơn đỏ" hay "bông trang" thật ra là chi Ixora, một loài khác hẳn, hoa nhỏ bốn cánh. Một chậu đá làm theo dáng chùm bông trang thì không phải chậu mẫu đơn theo nghĩa vật phẩm.
Lẫn thứ hai đến từ chữ Hán. Trong tiếng Hán, "thược dược" là tên của một loài cùng chi Mẫu đơn nhưng thân thảo (Paeonia lactiflora), hoa rất giống mẫu đơn. Còn ở Việt Nam, "hoa thược dược" người ta mua ngày Tết là cây Dahlia, gốc châu Mỹ, không họ hàng gì. Vì vậy khi đọc mô tả hàng dịch từ tiếng Trung, bạn có thể gặp "thược dược" mà món đồ lại trông như mẫu đơn.
Bảng phân biệt nhanh: mẫu đơn, hồng, thược dược, hoa trà
Khi cầm một chậu hoa đá hay nhìn một bức tranh, bạn so bốn điểm dưới đây. Chỉ cần lá và tâm hoa là đủ phân biệt phần lớn trường hợp, vì thợ có thể làm cánh tuỳ ý nhưng thường giữ dáng lá của loài.
| Điểm nhìn | Mẫu đơn | Hoa hồng | Thược dược (Dahlia) | Hoa trà |
|---|---|---|---|---|
| Cỡ bông so với cành | Rất to, nặng, như đè cong cành | Vừa, gọn trên cành | To, đứng thẳng trên cuống dài | Vừa, sát vào lá |
| Cánh | Nhiều tầng, mỏng, mép nhăn hoặc xẻ răng không đều | Cuộn xoắn ốc từ tâm, mép trơn | Xếp đều như vảy hoặc như ống | Xếp đều, tròn, dày |
| Tâm hoa | Bông kép che kín tâm; bông đơn thấy chùm nhụy vàng dày | Tâm thường khép kín | Tâm nhỏ, đều | Chùm nhụy vàng nổi rõ |
| Lá | Lá kép, nhóm ba, lá chét xẻ thùy sâu | Lá kép lông chim, lá chét nhỏ răng cưa đều | Lá kép, mép răng cưa | Lá đơn, dày, bóng, không xẻ |
| Cành | Thân gỗ, xù, gân | Có gai | Thân thảo, rỗng, nhẵn | Thân gỗ, nhẵn |
Điểm dễ dùng nhất là lá. Lá mẫu đơn trên tranh cổ thường được vẽ thành từng nhóm ba, mỗi lá chét lại chẻ làm hai ba thùy, trông như bàn tay xoè. Trên chậu đá, thợ cắt lá bằng đồng hoặc vải lụa cũng giữ dáng xẻ này nếu làm kỹ. Gặp lá đơn bầu dục, bóng, mép trơn thì gần như chắc đó là hoa trà; gặp lá chét nhỏ có răng cưa và cành có gai thì là hoa hồng, dù cánh hoa có to đến đâu.
Đọc hình hoa trên từng loại vật phẩm
Chậu hoa đá. Cánh đá thường được mài thành miếng mỏng, cong, ghép quanh một nhụy làm bằng hạt nhỏ hoặc sợi đồng mạ vàng. Mẫu đơn làm đúng có cánh ngoài to, cánh trong nhỏ dần, mép cánh có khía; nếu mọi cánh bằng nhau và xoắn quanh tâm thì đó là dáng hoa hồng. Lá đồng hoặc lá lụa xẻ thùy là dấu hiệu thứ hai.
Tranh vẽ và tranh thêu. Hoạ sĩ vẽ mẫu đơn thường cho bông nghiêng, cánh mỏng hơi trong, mép cánh gợn như lụa nhàu, và luôn có vài nụ tròn bên cạnh. Ở tranh thêu, mép cánh được thêu bằng chỉ nhạt hơn lòng cánh để tạo độ dày; hoa hồng thêu thì thấy rõ các vòng xoắn.
Bình sứ, đĩa sứ vẽ hoạ tiết. Trên gốm, mẫu đơn thường cách điệu thành bông tròn với cánh viền hai nét, đi cùng cành lá uốn thành dây. Lá vẫn có thùy, đó là cách phân biệt với hoa cúc dây và hoa trà cách điệu, vốn cũng có trên gốm.
Đồ đồng, đồ gỗ chạm. Chạm nổi không có màu nên chỉ còn dáng. Bông mẫu đơn chạm thường to chiếm phần lớn mảng, cánh xếp ba bốn tầng, có những đường khía nhỏ ở mép. Hoa sen chạm thì cánh nhọn, thẳng, có gân dọc; đừng nhầm hai loại này vì ý nghĩa và chỗ bày thường khác nhau.
Vì sao người bán đôi khi gọi sai tên hoa
Không phải lúc nào gọi sai cũng là cố ý. Phần lớn hàng hoa đá, hoa đồng và tranh in bán ở Việt Nam đi qua nhiều tầng buôn, tên hàng được dịch từ mô tả tiếng Trung, lại được rút gọn cho dễ rao. Một chậu "hoa trà ngọc" có thể thành "hoa mẫu đơn ngọc" chỉ vì cái tên sau bán chạy hơn; một bức tranh Dahlia in canvas có thể được gắn nhãn "thược dược phú quý" theo kiểu dịch chữ.
Cũng có trường hợp xưởng làm hoa "lai" cho đẹp mắt: cánh xoắn như hồng nhưng to như mẫu đơn, lá bóng như hoa trà. Món đó vẫn có thể đẹp và đáng mua nếu bạn thích nó, chỉ là không nên gọi nó là mẫu đơn khi tặng người am hiểu tranh hoa.
Cách xử lý đơn giản là hỏi lại người bán: "Mẫu này làm theo hoa gì?", rồi xin ảnh chụp cận phần lá và tâm hoa. Người bán hiểu hàng sẽ trả lời được ngay; người không rõ sẽ nói chung chung là "hoa phú quý". Với hàng đặt làm riêng, bạn có thể gửi kèm một ảnh mẫu đơn thật để thợ theo đúng dáng lá.
Những dáng mẫu đơn hay gặp trên vật phẩm
Nhận ra mẫu đơn rồi, bạn sẽ thấy mẫu đơn trên vật phẩm cũng có nhiều dáng. Mỗi dáng hợp một kiểu không gian khác nhau.
- Bông kép nở tròn: nhiều tầng cánh che kín tâm, trông đầy đặn; là dáng phổ biến nhất trên chậu đá và tranh treo phòng khách.
- Bông đơn hoặc bán kép: một hai vòng cánh, thấy rõ chùm nhụy vàng; thanh hơn, hay gặp ở tranh thuỷ mặc và gốm men lam.
- Cành nghiêng có nụ: một hai bông nở, vài nụ tròn; dáng tranh hoa điểu, hợp tường hẹp và kệ dài.
- Khóm hoa trong chậu: nhiều bông xen lá, mô phỏng một cây thật; dáng chủ đạo của chậu hoa đá để bàn.
- Mẫu đơn cách điệu thành dây: cành lá uốn thành đường viền chạy vòng; dùng trên miệng bình, viền đĩa, khung gương.
- Bông đơn lẻ dạng huy hiệu: một bông nhìn thẳng chính diện, đối xứng; gặp trên đồ đồng, mặt dây, nắp hộp.
Khi so các chậu cùng cỡ, dáng khóm hoa có nhiều lá xẻ thùy và nụ thường là chậu làm kỹ hơn, vì mỗi lá, mỗi nụ là một công đoạn gắn tay.
Mẫu đơn trên vật phẩm mang ý nghĩa gì theo quan niệm
Trong văn hoá chịu ảnh hưởng Trung Hoa, mẫu đơn được gọi là "hoa vương" và gắn với chữ "phú quý". Lý do được ghi lại phổ biến khá đời thường: bông to, màu đậm, nở rộ đúng mùa xuân, lại từng là thú chơi của giới quyền quý ở kinh đô thời Đường, nên dần thành hình ảnh của sung túc, sang trọng. Đó là một lớp nghĩa văn hoá, không phải một lời hứa rằng đặt hoa thì giàu.
Vì thế nhiều gia đình chọn mẫu đơn cho phòng khách, quà cưới, quà mừng nhà mới, như một lời chúc nhà cửa đầy đủ. Còn những nơi cần cảm giác tĩnh, như phòng thờ hay góc đọc sách, nhiều người lại thích hoa sen, hoa cúc hoặc cành mai hơn, vì những hoa này mang lớp nghĩa thanh, nhẹ.
Biết đúng loài hoa còn giúp bạn tránh nói những điều không chắc. Hoa trà, hoa hồng đều có ý nghĩa riêng trong văn hoá phương Đông lẫn phương Tây, và một món quà đúng tên hoa luôn dễ giải thích hơn một món quà mang tên vay mượn.
Năm bước kiểm tra trước khi mua món "mẫu đơn"
Áp dụng được cho chậu hoa đá, tranh và đồ gốm, cả khi mua tại cửa hàng lẫn qua ảnh.
- Nhìn lá trước: tìm lá kép chia nhóm, lá chét xẻ thùy. Không có lá hoặc lá đơn bóng thì hỏi lại tên hoa.
- Nhìn tâm hoa: bông kép che kín tâm hoặc bông đơn có chùm nhụy vàng dày; cánh xoắn ốc từ tâm là dáng hoa hồng.
- Nhìn mép cánh: mẫu đơn có mép nhăn, khía hoặc gợn; cánh trơn tròn đều là hoa trà.
- Nhìn tỉ lệ: bông to so với cành, cành có gân như thân gỗ; cuống dài thẳng như cọng rỗng là dáng thược dược kiểu Việt.
- Hỏi người bán mẫu làm theo hoa gì và xin ảnh cận; ghi lại tên hoa đúng để giải thích khi tặng.
Đọc xong mà vẫn thích một món không phải mẫu đơn, bạn cứ chọn nó theo cảm nhận. Mục đích của các bước trên là để bạn biết mình đang mua gì, không phải để loại một món đẹp. Khi xem hàng, nên chọn nơi có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để dễ so.
Câu hỏi thường gặp
Hoa mẫu đơn có trồng được ở Việt Nam không?
Mẫu đơn thân gỗ cần một mùa đông lạnh để ra hoa nên rất khó trồng ở vùng nóng. Một số người thử ở vùng núi cao như Lâm Đồng, Lào Cai nhưng hoa không ổn định. Vì vậy hoa mẫu đơn bán ở chợ hoa thường là hoa cắt cành nhập theo mùa.
Cây hoa đỏ ở sân đình gọi là mẫu đơn có phải mẫu đơn trong tranh không?
Không phải. Cây ở sân đình thường là chi Ixora, hoa nhỏ bốn cánh mọc thành chùm tròn, nhiều nơi gọi là đơn đỏ hay bông trang. Mẫu đơn trong tranh và trên vật phẩm là cây Paeonia, mỗi bông to riêng lẻ, nhiều cánh.
Vì sao mô tả hàng ghi thược dược mà hình lại giống mẫu đơn?
Trong tiếng Hán, thược dược là tên một loài mẫu đơn thân thảo, hoa rất giống mẫu đơn. Khi mô tả dịch thẳng từ tiếng Trung, chữ này giữ nguyên, trong khi người Việt hiểu thược dược là cây Dahlia. Gặp chữ đó, bạn nên nhìn hình lá để biết món đồ làm theo hoa nào.
Chậu hoa đá không có lá thì làm sao biết là mẫu đơn?
Khi không có lá, bạn nhìn tâm hoa và mép cánh. Mẫu đơn có nhiều tầng cánh mỏng, mép cánh khía hoặc gợn, cánh ngoài to cánh trong nhỏ dần. Nếu cánh đều nhau và xoắn quanh tâm thì đó là dáng hoa hồng. Tốt nhất vẫn là hỏi người bán mẫu làm theo hoa gì.
Hoa trà và mẫu đơn có ý nghĩa giống nhau không?
Trong tranh hoa phương Đông, hoa trà thường gắn với vẻ đẹp bền bỉ vì nở vào mùa lạnh, còn mẫu đơn gắn với phú quý, sung túc. Hai lớp nghĩa đều tốt nhưng khác nhau, nên khi tặng, bạn nói đúng tên hoa sẽ giải thích lời chúc dễ và chính xác hơn.
Mẫu đơn chạm trên đồ gỗ có dễ nhầm với hoa sen không?
Có thể nhầm khi nhìn nhanh vì cả hai đều là bông to nhiều cánh. Cánh sen chạm thường nhọn đầu, thẳng, có gân dọc, xếp đối xứng như đài; cánh mẫu đơn mềm, mép khía, xếp so le nhiều tầng. Lá sen tròn như cái khiên, còn lá mẫu đơn xẻ thùy.