Cái tên "tranh đá quý" ngoài thị trường dùng chung cho ít nhất ba loại tranh làm theo cách khác hẳn nhau: tranh rải hạt đá xay (phổ biến nhất), tranh ghép đá lát mỏng hoặc mảnh đá cắt nguyên viên ghép phẳng, và tranh gắn đá viên mài nổi khối lên nền, hay được gọi là tranh đá nổi, tranh đá 3D. Ba loại khác nhau về vẻ ngoài, trọng lượng, độ chi tiết, cách lau và chỗ dễ hỏng.
Người mua thường chỉ thấy ảnh chụp thẳng, nên khó biết mình đang xem loại nào cho tới khi cầm tranh trên tay. Bài này mô tả từng loại, cách nhận ra qua ảnh và qua video, ưu nhược điểm khi treo ở nhà Việt, và gợi ý chọn loại nào cho chỗ nào. Phần thật – giả của hạt đá không bàn sâu ở đây; trọng tâm là cách làm tranh.
Tranh hạt xay: lớp hạt mịn rải trên keo
Đây là loại tranh đá quý quen thuộc nhất. Đá vụn (đá quý cấp thấp, đá màu, đá hoa) được nghiền thành hạt, sàng theo cỡ, rồi rải lên mặt nền đã phết keo theo từng vùng màu. Mỗi bức có thể dùng hàng chục cỡ và sắc hạt, cỡ to cho chỗ đậm, cỡ mịn cho chỗ chuyển. Mặt tranh nhìn gần như mặt giấy nhám màu, sờ thấy ráp đều, nhìn nghiêng dưới đèn thấy lấp lánh li ti.
Ưu điểm lớn nhất của tranh hạt xay là độ chi tiết. Hạt nhỏ cho phép chuyển màu mịn, làm được sương mù, da người, cánh hoa, lông chim. Tranh phong cảnh, tranh ngựa, tranh chân dung bằng đá phần lớn là loại này. Mặt tranh tương đối phẳng nên đóng khung kính được, dễ lau qua kính.
Nhược điểm là độ bền phụ thuộc nhiều vào keo và lớp phủ. Hạt cứng đến đâu mà keo yếu thì hạt vẫn bong; khi bong, chỗ bong là một mảng nhỏ trơ nền, thường ở mép tranh hoặc ở các nét mảnh. Màu trắng và màu nhạt có thể ngả vàng theo lớp phủ. Tranh hạt xay cũng là loại dễ bị làm nhái nhất, vì cát nhuộm hay bột màu trộn keo nhìn qua ảnh có thể giống hạt đá.
Trọng lượng tranh hạt xay ở mức vừa: lớp hạt chỉ dày vài milimét, phần nặng chủ yếu nằm ở nền gỗ, khung và kính.
Tranh đá lát mỏng và tranh khảm đá cắt ghép phẳng
Loại thứ hai dùng những lát đá mỏng hoặc mảnh đá cắt theo hình, ghép sát nhau trên nền thành bức tranh phẳng. Lát mã não cắt ngang để lộ vân vòng, lát thạch anh, lát đá vân gỗ hay được dùng làm cánh hoa, mặt nước, bầu trời; vân tự nhiên của đá trở thành một phần của bức tranh. Ở châu Âu có một dòng nghệ thuật khảm đá cắt ghép phẳng rất cầu kỳ, thường được gọi là pietra dura, với các mảnh đá màu cắt khít đến mức nhìn như một mặt liền.
Tranh lát đá ở thị trường vật phẩm hiện nay đơn giản hơn nhiều so với dòng khảm đá cổ điển, nhưng cùng một nguyên lý: mỗi mảnh là đá nguyên, không nghiền. Vì thế mặt tranh có những vùng màu lớn, ranh giới rõ, vân đá chạy liền trong từng mảnh. Nhìn gần thấy đường ghép giữa các mảnh; sờ thấy mặt nhẵn hoặc hơi gồ, không ráp như tranh hạt.
Ưu điểm là màu đá thật hiện rõ, vân không lặp lại, độ bền màu cao và ít bám bụi trong kẽ như tranh hạt. Nhược điểm là khó làm chi tiết nhỏ: lát đá không thể nhỏ như hạt cát, nên loại này hợp với hoa lá to, phong cảnh khối lớn, hình trang trí, hơn là ngựa phi hay chân dung. Tranh lát đá thường nặng hơn tranh hạt cùng khổ vì mỗi lát có độ dày, và đá nguyên viên có tỉ trọng không nhỏ (thạch anh và mã não quanh 2,6, tức một phân khối nặng khoảng 2,6 gam).
Mã não lát trên tranh rất hay được nhuộm để có màu xanh dương, tím, hồng rực. Mã não nhuộm vẫn là mã não thật, chỉ màu là do xử lý; điều này nên được ghi rõ khi bán.
Tranh đá nổi, tranh đá 3D: viên đá mài gắn lên nền
Loại thứ ba gắn những viên đá đã mài tròn, mài hình giọt nước, hình lá, hoặc đá vụn cỡ hạt đậu lên nền, tạo khối nổi hẳn khỏi mặt tranh. Cây tài lộc với tán lá là hàng trăm viên thạch anh nhỏ, bông hoa với cánh là các viên đá mài hình giọt, chùm nho với quả là những viên đá tròn là các mẫu thường gặp. Thân cây, cành lá thường làm bằng dây kim loại uốn hoặc nhựa đắp nổi, sau đó gắn đá.
Ưu điểm của tranh đá nổi là hiệu ứng khối và ánh sáng rất mạnh: đèn rọi nghiêng làm từng viên đá đổ bóng, lấp lánh, nhìn từ xa đã nổi bật. Nhiều người thích loại này cho phòng khách cần điểm nhấn, sảnh cửa hàng, quầy lễ tân.
Nhược điểm cũng đến từ chính khối nổi. Thứ nhất, tranh dày nên khung phải có hộp sâu nếu muốn lắp kính; nhiều mẫu để hở, bụi đọng giữa các viên rất khó lau. Thứ hai, mỗi viên đá chỉ bám vào nền ở một điểm nhỏ, va quệt mạnh là rơi cả viên; vết rơi lộ rõ hơn so với một mảng hạt bong. Thứ ba, khi chuyển nhà, tranh nổi không xếp chồng được, cần thùng riêng có chèn xốp cả mặt trước.
Tranh đá nổi thường nặng nhất trong ba loại ở cùng khổ, vì lượng đá nhiều và khung hộp sâu. Hãy hỏi trọng lượng trước khi chọn chỗ treo.
Vì sao công làm ba loại khác nhau
Người mua hay thắc mắc vì sao hai bức cùng khổ, cùng đề tài mà người bán báo giá chênh nhau nhiều. Phần lớn chênh lệch nằm ở công làm, và mỗi loại tranh tốn công ở chỗ khác nhau. Tranh hạt xay tốn công ở khâu chọn màu, phết keo và rải hạt từng vùng; đề tài càng nhiều chi tiết, càng nhiều lớp chuyển màu, thời gian càng dài. Một bức phong cảnh đơn giản và một bức chân dung cùng khổ có thể khác nhau nhiều lần về số giờ ngồi bàn.
Tranh lát đá tốn công ở khâu cắt và mài từng mảnh cho khít. Mảnh càng nhỏ, đường ghép càng phức tạp, tỉ lệ đá vỡ hỏng trong lúc cắt càng cao. Chọn được những lát có vân hợp với vị trí trong tranh, như vân vòng của mã não làm mặt nước gợn, cũng là việc mất thời gian.
Tranh đá nổi tốn công ở khâu uốn dây, đắp nền nổi và gắn từng viên; số viên đá có khi lên tới hàng trăm, hàng nghìn. Bản thân đá viên mài sẵn được sản xuất nhiều nên không đắt, nhưng gắn chắc từng viên thì không làm nhanh được. Vì vậy, khi so hai bức, nên hỏi người bán cách làm và thời gian làm trước khi so con số.
So sánh ba loại tranh đá
Bảng dưới đây gom những điểm chính để bạn chọn theo chỗ treo và thói quen chăm sóc của nhà mình:
| Tiêu chí | Tranh hạt xay | Tranh đá lát, ghép phẳng | Tranh đá nổi, đá 3D |
|---|---|---|---|
| Mặt tranh khi sờ | Ráp đều như giấy nhám | Nhẵn hoặc hơi gồ, thấy đường ghép | Gồ ghề, có khối nổi rõ |
| Độ chi tiết | Cao, làm được người, lông, sương | Trung bình, hợp mảng lớn | Thấp, hợp cây, hoa, quả |
| Trọng lượng cùng khổ | Vừa | Nặng hơn | Thường nặng nhất |
| Lắp kính | Dễ | Dễ | Cần khung hộp sâu, nhiều mẫu để hở |
| Bám bụi | Bụi vào kẽ hạt | Ít, lau mặt phẳng dễ | Nhiều, đọng giữa các viên |
| Hỏng thường gặp | Bong mảng hạt nhỏ, lớp phủ ngả vàng | Bong một mảnh, nứt lát mỏng | Rơi cả viên, cong cành dây |
| Hợp chỗ | Phòng khách, phòng làm việc, mọi đề tài | Tường cần màu đá thật, phong cách hiện đại | Sảnh, quầy, chỗ cần điểm nhấn xa |
Không loại nào tốt hơn hẳn. Tranh hạt xay linh hoạt về đề tài; tranh lát đá cho màu đá thật và dễ giữ sạch; tranh đá nổi cho hiệu ứng mạnh nhưng đòi hỏi chăm sóc nhiều hơn. Một số bức kết hợp cả hai, như nền hạt xay với vài chi tiết đá viên gắn nổi (bông hoa, quả, mặt trời); loại kết hợp này cần kiểm cả hai kiểu hỏng.
Nhận ra loại tranh qua ảnh và video trước khi mua
Khi mua qua mạng, bạn chỉ có ảnh và video. Vài thao tác sau giúp biết mình đang xem loại nào:
- Xin một ảnh chụp nghiêng gần mép khung: tranh hạt xay thấy lớp hạt mỏng đều; tranh lát đá thấy các mảnh có độ dày; tranh đá nổi thấy khối lồi hẳn lên.
- Xin video lia đèn pin chậm qua mặt tranh: hạt xay lấp lánh li ti như cát; đá lát phản chiếu thành từng mảng sáng; đá nổi đổ bóng từng viên.
- Hỏi độ dày tổng của tranh tính cả khung: tranh đá nổi thường dày hơn hẳn hai loại kia.
- Hỏi trọng lượng: so với tranh khác cùng khổ để đoán lượng đá.
- Hỏi người bán gọi tên cách làm: rải hạt, ghép lát hay gắn viên. Người hiểu hàng trả lời được ngay.
- Hỏi đá có nhuộm không, đặc biệt với mã não lát và các viên đá màu rực.
- Hỏi xưởng có nhận gắn lại hạt hoặc viên bị rơi không, và có giữ đá cùng mẻ để sửa không.
Ảnh chụp thẳng dưới đèn mạnh làm ba loại trông khá giống nhau. Chỉ cần một ảnh nghiêng và một video lia đèn là đủ phân biệt phần lớn trường hợp.
Lau và giữ từng loại tranh
Mỗi loại tranh đá có cách làm sạch hơi khác nhau. Nguyên tắc chung là khô trước, nhẹ tay, không hoá chất mạnh:
- Tranh hạt xay không kính: chổi lông mềm phủi theo một chiều, từ trên xuống; dùng bóp thổi bụi (loại dùng cho ống kính máy ảnh) cho kẽ hạt. Không chà khăn ướt lên mặt hạt.
- Tranh lát đá: khăn mềm hơi ẩm lau được trên mặt đá phẳng nếu lớp phủ chắc; tránh để nước đọng ở đường ghép. Không dùng chất tẩy có axit, vì một số loại đá như đá hoa, đá vôi có thể bị mờ mặt.
- Tranh đá nổi: bóp thổi bụi hoặc máy sấy tóc để chế độ gió nguội, thổi từ xa; chổi lông mềm cho từng chùm. Không kéo khăn qua mặt tranh vì vải dễ móc vào viên đá và giật rơi.
- Tranh có kính: xịt dung dịch lau kính lên khăn rồi lau, không xịt thẳng vào kính để nước không chảy vào khe khung.
- Khi đá rơi: nhặt và giữ lại trong túi nhỏ ghi vị trí rơi; mang tranh về xưởng để gắn bằng đúng loại keo, tránh dùng keo dán nhanh thông thường vì keo có thể loang trắng.
- Chỗ treo chung cho cả ba: không nắng rọi thẳng, không sát bếp, không trong phòng tắm, tường không thấm ẩm.
Với nhà ở vùng nồm ẩm, tranh đá nổi và tranh hạt xay không kính cần để ý nhất, vì hơi ẩm đọng giữa các viên, kẽ hạt dễ giữ bụi bẩn. Nếu bạn đang cân nhắc giữa các loại, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để đối chiếu cách làm từng bức.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đá nguyên viên có phải đắt và quý hơn tranh hạt xay không?
Không nhất thiết. Giá trị phụ thuộc loại đá, độ khó của mẫu và tay nghề. Một bức hạt xay chi tiết cao có thể tốn nhiều công hơn một bức lát đá mảng lớn. Tranh nguyên viên cho thấy rõ màu và vân đá thật, đó là điểm hấp dẫn riêng chứ không tự động quý hơn.
Tranh đá 3D có lắp kính được không?
Được nếu khung là loại hộp sâu, kính đặt cách mặt đá đủ xa để không đè lên các viên nổi. Nhiều mẫu đang bán để hở vì khung hộp nặng và đắt hơn. Nếu treo ở nơi nhiều bụi hoặc gần bếp, nên chọn loại có kính hộp.
Mã não lát màu xanh dương trên tranh có phải đá giả không?
Mã não tự nhiên hiếm khi có màu xanh dương rực. Lát mã não xanh dương, tím, hồng đậm trên tranh thường là mã não thật đã nhuộm. Đó vẫn là đá, chỉ màu do xử lý; người bán nên ghi rõ "mã não nhuộm" để bạn biết.
Loại tranh đá nào hợp nhất với nhà có trẻ nhỏ?
Tranh hạt xay hoặc tranh lát đá có kính là an toàn hơn, vì mặt phẳng, không có viên đá nổi để trẻ cạy ra. Tranh đá nổi để hở có những viên nhỏ có thể rơi, trẻ nhặt cho vào miệng rất nguy hiểm; nếu dùng thì treo cao, ngoài tầm với.
Tranh đá nổi bị rơi vài viên có tự gắn lại được không?
Có thể tự gắn những viên ở chỗ dễ tiếp cận bằng keo trong chuyên dụng cho đá, dùng tăm chấm lượng rất nhỏ. Tuy nhiên keo sai loại dễ loang trắng hoặc ngả vàng, nên với chỗ dễ thấy hoặc nhiều viên rơi, mang về xưởng sửa vẫn tốt hơn.
Tranh kết hợp hạt xay và đá nổi có bền không?
Bền nếu làm kỹ, nhưng cần kiểm cả hai kiểu hỏng: mảng hạt bong ở mép và viên nổi lỏng chân. Khi nhận, dùng ngón tay sạch lay nhẹ vài viên nổi xem có chắc không, và miết nhẹ mép tranh xem hạt có rơi không.